Maandag 21/10/2019

reportage

In dit Zuid-Italiaanse dorp ben je op je 80ste nog een puber

Dorpstafereel in Acciaroli. Tot twee maanden voor hun dood zijn de mensen hier kerngezond. Beeld Gianni Cipriano

Als de Fontein van de Eeuwige Jeugd bestaat, dan moet die in Acciaroli te vinden zijn. Het Zuid-Italiaanse dorp wordt bewoond door kwieke bejaarden en telt opzienbarend veel honderdjarigen. Dokter D’Arena wil hun geheim ontsluieren. ‘Kijk hier, een vrouw van 98 die nog met een vrachtwagen rijdt!’

Dokter Giovanni D’Arena geeft dezelfde opdracht nog een keer, maar ditmaal met dubbel zoveel dwang in zijn stem: “Kijk dan!”, zegt hij, terwijl hij naar de stapel papier op zijn bureau wijst. “Kijk naar die cijfers, kijk! Het is ongelooflijk. Deze bloedwaarden, die stofwisseling – dit is exceptioneel. Deze man is kerngezond.”

Met zijn wijsvinger hamert hij op een ingewikkelde reeks getallen. “Dit hier zijn de cijfers van een jonge vent, terwijl... deze man is 103!”

D’Arena pakt er een nieuw papier bij, ditmaal een kaart van de Zuid-Italiaanse streek Cilento. “Hier, hier en hier”, begint hij nu ogenschijnlijk willekeurige dorps­namen aan te wijzen. “Ze wonen overal, zie je? Kijk, hier heb ik een patiënt van 98 die nog met vrachtwagens rijdt. En hier een vrouw van 107.”

Even wendt hij zijn blik van de kaart af en kijkt zijn toehoorder recht in de ogen, alsof hij de spanning wil opbouwen.

“Maar ze wonen vooral hier”, laat hij zijn wijsvinger nu definitief zakken. “In Acciaroli.”

In het Zuid-Italiaanse dorpje Acciaroli is iets vreemds aan de hand. Bij de laatste officiële telling, begin 2018, bleek ruim 10 procent van de bevolking, in totaal 81 inwoners, ouder dan 100 jaar. Dat is een ongekend percentage dat weliswaar vertekend is omdat er weinig jongeren in het dorp wonen, maar zelfs in vergelijking met andere vergrijsde gebieden in Italië is de streek rondom het dorp buiten­gewoon. Het aantal centenari ligt hier dubbel zo hoog als het landelijk gemiddelde.

En misschien wel nog belangrijker, aldus D’Arena: “Tot ongeveer twee maanden voor hun dood is hier iedereen kern­gezond.”

Acciaroli is een zogenoemde Blauwe Zone. Dat is een term uitgevonden door de demografen Gianni Pes en Michel Poulain toen zij op het Italiaanse eiland Sardinië onderzoek deden naar de hoge lokale concentraties honderd­jarigen aldaar. Telkens als ze een dorp hadden gevonden met substantieel veel oudjes, markeerden ze de zone met een blauwe stift: een Blauwe Zone.

Omdat er wereldwijd relatief weinig Blauwe Zones bestaan, trekken ze over het algemeen veel mensen aan die hopen er de bron van eeuwige jeugd te vinden. Dat kunnen weten­schappers zijn, maar ook minder frisse lieden. Twee jaar geleden werden vanuit de Blauwe Zone op Sardinië ruim 14.000 DNA-monsters gestolen – niemand weet door wie.

Ook het diagnostisch centrum van dokter D’Arena veranderde de afgelopen jaren in een heus internationaal onderzoeks­instituut dat inmiddels samen­werkt met Zweedse, Duitse, Italiaanse en Amerikaanse universiteiten. “We hebben hier micro­biologen rond­lopen, cardiologen, long­artsen, vasculair specialisten, epidemiologen, psychiaters, neurologen... Ons gezamenlijke doel is om de omstandigheden die hier nu aanwezig zijn, voor de toekomst te bewaren”, zegt D’Arena.

Ze doen dat door in totaal 600 oudere streek­bewoners – inclusief 30 honderd­plussers – regelmatig door te lichten: van bloedwaarden, tot hersen­activiteit en hun stambomen. Ook moet iedere deelnemer eens in de zoveel tijd een 53 pagina’s tellende enquête invullen vol vragen over hoe vaak ze wandelen, welke familie­leden ze regelmatig zien, of ze wel eens ruzie hebben, met wie dan, enzovoort.

Edmundo Saggiomo onder zijn parasol. ‘Naar hem moet je niet luisteren’, zegt Maria Carragino (97). ‘Hij is van een andere generatie. Hij is pas 89.’ Beeld Gianni Cipriano for De Volkskrant

D’Arena: “We zijn pas begonnen, maar ik heb wel alvast goed nieuws te vertellen: genen spelen maar een beperkte rol bij extreme ouderdom in deze streek.”

“Ongeveer een kwart van je levens­duur ligt genetisch vast, de rest komt door je levens­stijl”, zegt ook verouderings­wetenschapper David van Bodegom, die niet bij het onderzoek in Acciaroli betrokken is.

Maar als het geheim van de Acciarolini niet in hun genen zit, wat is het geheim dan wel?

Geheim 1: eten

“Mijn ge-wat?”, schreeuwt Caterina Garofalo (102). “U moet iets harder praten hoor. Anders versta ik u niet. Oooh, u bedoelt mijn geheim? Nou, in ieder geval niet die nietsnut daar.”

Met haar hoofd knikt Caterina richting bar Il Muretto, waar op het zonnige terras zeven mannen het Italiaanse kaart­spel Scopa spelen. Althans, de vier meest kwieke mannen spelen, de andere drie knorren af en toe instemmend mee.

Een van hen is de 98-jarige Salvatore Garofalo, die hier dagelijks het puzzeltje in stads­krant La Città komt invullen om zijn hersenen scherp te houden. Behalve vandaag dan: Salvatore viel vandaag in slaap.

“Salvatore!”, schreeuwt Caterina terwijl ze hem een tik verkoopt met de opgerolde La Città. “Wakker worden. We zouden samen groenten kopen.”

De zes andere knarren beginnen te joelen, waarna Caterina haar twee overgebleven tanden bloot lacht en een buiginkje maakt.

“Wij hadden vroeger een groente­boer”, zegt Salvatore even later. “Hij zat hier om de hoek en het geheim van dit dorp was daarbinnen te vinden. Wij worden namelijk oud omdat we goed eten. Wij hebben hier de beste kruiden en de beste tomaten en de beste olijven van heel Italië. Wist je dat er zelfs onderzoek is gedaan naar ons eten?”

De stok­oude Salvatore heeft gelijk. Althans, wat dat onderzoek betreft: een van de eerste serieuze studies naar de geheimen van het mediterrane dieet vond immers plaats op nog geen tien minuten rijden van Acciaroli, namelijk in buurdorp Pioppi.

Pioppi, dat bij ons inmiddels bekend is vanwege het zeer populaire, maar enigszins omstreden Pioppi-dieet, was 28 jaar lang de thuisbasis van de Amerikaanse Ancel Keys. Keys was een vooraanstaande voedings­wetenschapper die de basis legde voor vrijwel alle studies over de relatie tussen voeding, cholesterol en hart­infarcten.

Volgens Keys, die zelf ook 100 werd, was Pioppi het epicentrum van de goede voeding. Ze vermijden bewerkt voedsel, zo constateerde hij, eten minder zout, maar des te meer verse groenten, fruit en vis. Ze gebruiken weinig verzadigd vet, maar wel plantaardige olie en ze doen alles met mate. In 2017 schreef de Neder­landse emeritus hoogleraar voedings­leer Mar­tijn Katan: ‘Waarom schrijf ik nog boeken over voeding als Keys alles 60 jaar geleden al wist?’

Chiara Di Martino voor haar kraam met verse groenten. Dokter Giovanni D’Arena: ‘Het mediterrane dieet is cruciaal voor het gezond ouder worden.’ Beeld Gianni Cipriano for De Volkskrant

“Veel van Keys’ conclusies worden inderdaad bevestigd in onze onderzoeken”, zegt dokter D’Arena. “Ook wij zien dat het mediterrane dieet een cruciale rol speelt bij gezond ouder worden.” Zo onderzoekt een groep Duitse collega’s bijvoorbeeld de gevolgen van de hoge rozemarijn­consumptie, waarvan de lokale variant veel carnosine­zuren bevat – een stof die een mogelijk positieve uitwerking heeft op onder andere het geheugen en het zicht. Tegelijkertijd is er ook nog veel onduidelijk over de werking van een medi­terraan dieet, al is het maar omdat een medi­terraan menu nogal kan verschillen van mens tot mens, en van dag tot dag, in zowel de ingrediënten als de hoeveelheden.

Wat verder opvalt in de studies: de ouderen consumeren met mate. “We zien bij de ‘jongeren’ in ons onderzoek – de mensen tussen de grofweg 50 en 65 – veel hogere cholesterol­waarden”, zegt D’Arena. “Dat komt niet omdat ze iets anders eten, maar omdat ze te veel eten.”

“Misschien nog wel belangrijker dan wat je eet, is hoeveel je eet”, zegt ook verouderings­wetenschapper Van Bodegom. “Om gezond oud te worden is een van de belangrijkste eigenschappen of je in staat bent maat te houden.”

Geheim 2: omgeving

Misschien is het onvermijdelijk voor een volk met zo’n lange geschiedenis, maar Italianen hebben een obsessie voor hoge leeftijden – net als voor het bestrijden van de gevolgen daarvan. Zo is de oudste mens van Europa momenteel een 115-jarige Zuid-Italiaanse en was de oudste mens ter wereld tot voor kort de 117-jarige Italiaanse Emma Morano. Afgelopen november werd een 62-jarige vrouw uit Rome bovendien de trotse moeder van haar eerste dochter (Romeinse vrouwen krijgen hun eerste kind gemiddeld rond de 40 jaar) en worden nergens in Europa meer cosmetische ingrepen uitgevoerd dan in Italië.

Bij een wetenschappelijk congres over ouder worden zei professor gerontologie Niccolò Marchionni eind november zelfs dat Italianen, vanwege hun goede gezondheid, voortaan pas vanaf 75 jaar als ‘bejaard’ te boek zullen staan. Volgens de Bloomberg Global Health Index 2017 zou Italië zelfs het gezondste land ter wereld zijn. Dat komt deels door factoren als eten, alcohol­consumptie en de hoeveelheid beweging, maar vooral, aldus het onderzoek, door de zeer efficiënte gezond­heids­zorg. Italië heeft boven­gemiddeld veel artsen en ziekenhuizen, die bovendien voor iedereen gratis toegankelijk zijn omdat de staat de zorg­verzekering betaalt.

Het is, met andere woorden, goed toeven in Italië – zeker voor ouderen.

En als je gezond oud wilt worden, is je leef­omgeving van onschatbare waarde, zegt Van Bodegom. Je omgeving bepaalt immers grotendeels wat je eet, hoeveel je beweegt, of er een ziekenhuis in de buurt is, enzovoort. “Als Aziaten bijvoorbeeld naar Amerika verhuizen, zien we dat ze de ziekte­patronen van het gast­land overnemen. Je woonplaats bepaalt voor een groot deel je gezondheid, en dus je leeftijd.”

Wie met die wetenschap door Acciaroli struint, begrijpt meteen waarom mensen hier weigeren te sterven: alle Italiaanse aantrekkingskracht lijkt hier te zijn verzameld. Er zijn van die bijna frustrerend schattige steegjes met paarse bougainville­bloemen, omgeven door prachtig glooiende heuvels aan de horizon. Aan zee zoekt een oude vrouw in de branding naar schelpdieren voor in de pasta van die avond en vanaf alle balkonnetjes – uiteraard stuk voor stuk behangen met fris geurend wasgoed – zwaaien de breed glimlachende ouderen je hartelijk toe. Stress lijkt hier nog niet uitgevonden. Het is alsof de inwoners hier collectief hebben afgesproken de wereld aan zich voorbij te laten trekken, in plaats van er zelf doorheen te razen.

Bovenop die idylle komt ook nog eens de overvloedige hoeveelheid moestuinen in het dorp, net als de afwezigheid van grote wegen, spoorlijnen en vrachtschepen waardoor zowel de lucht als de zee er schoner is dan elders in Italië. Voorts ligt Acciaroli tegen de heuvels aangeplakt en is het centrum grotendeels auto­vrij, waardoor de bewoners veel bewegen.

Giovanna (87) en Maria (92) in Pioppi, het naburige dorp dat bekend is gewoorden door het gelijknamige dieet. Beeld Gianni Cipriano for De Volkskrant

De omgeving is hier zelfs zo stimulerend voor ouderen dat een van de beroemdste boeken over dat thema er zijn oorsprong vindt: The Old Man and the Sea van de Amerikaanse Nobelprijs-winnaar Ernest Hemingway, die een paar weken in Acciaroli verbleef in de zomer van 1951.

Dat boek gaat over het gevecht tussen een oude visser en een gigantische vis en leest als een grote metafoor voor het gevecht tussen leven en dood. De oude man probeert, naast de vis, immers ook de gebreken te verslaan die horen bij de ouderdom.

Volgens literatuur­weten­schappers speelt het boek op Cuba, maar de bevolking van Acciaroli weet wel beter. Het kan immers geen toeval zijn dat Hemingway, net toen hij met het boek bezig was, een vriendschap opbouwde met Antonio Masarone, een visser uit Acciaroli die al op jonge leeftijd grijs werd en daarom door iedereen ‘u Viecchiu’ werd genoemd – de oude.

‘Drink, Tony, drink, zei hij altijd. De ochtend erna ging hij schrijven en ik vissen...’, aldus Masarone jarenlang tegen iedereen die het horen wou.

U Viecchiu’ bleef uiteindelijk in Acciaroli om oud te worden, terwijl avonturier Hemingway het dorp na de zomer verliet en weer verder trok. Ook in die actie zit overigens een bewijs besloten dat ‘omgeving’ meespeelt in de hoge gemiddelde leeftijd van deze streek: juist omdat het leven hier zo rustig voorbij­kabbelt, weten jongeren vaak niet hoe snel ze moeten vertrekken. Zij leiden liever een spannend leven dan een lang leven.

Geheim 3: gezelschap

“Nee, spannend is het hier inderdaad niet”, zegt de 97-jarige Maria Carragino. “Maar we vervelen ons nooit. Dat komt hierdoor.” Het krom­getrokken vrouwtje wijst naar de negen plastic stoelen die voor haar huis staan opgesteld.

“Die stoelen houden ons in leven”, zegt buurman Edmundo Saggiomo.

“Naar hem moet je niet luisteren hoor”, corrigeert Maria. “Edmundo is van een andere generatie. Hij is pas 89.”

Zowel Edmundo als Maria beginnen te schateren. “Oh, mamma mia, Maria, wat maak je met toch aan het lachen. Wil er iemand koffie, trouwens? Ik heb koffie gezet.”

Het derde, en volgens Maria belangrijkste, geheim van Acciaroli, is het rijke sociale leven in het vissers­dorp. Er wonen ongeveer 800 mensen en iedereen kent elkaar, zegt ze. Ze treffen elkaar bovendien bijna dagelijks op een van de vele stadsbankjes of plastic stoeltjes, het liefst op een plein waar de kleinkinderen ondertussen aan het steppen zijn en af en toe trots aan opa en oma hun kunsten laten zien.

“Het voordeel van dorpen ten opzichte van steden is dat iedereen elkaar kent en iedereen bij elkaar in de buurt woont”, zegt dokter D’Arena. “Vooral in Zuid-Europa loop je er zo het plein op; je treft er je vrienden, je lacht samen, speelt samen spelletjes, praat over vroeger – het geeft een reden om ’s ochtends uit bed te komen en ondertussen beweeg je ook nog eens. Ouderen die daarentegen in steden wonen, leven veel vaker alleen. Ze zijn daardoor inactiever en minder vrolijk. Dat vertaalt zich naar hun gezondheid.”

“Eenzaamheid is dodelijker dan roken”, zegt ook Van Bodegom. “Mensen die eenzaam zijn, hebben een 40 procent grotere sterfte­kans dan mensen die gezelschap hebben.” Dat komt doordat ze actiever zijn, een duidelijker doel in hun leven houden en zich nuttig blijven voelen, maar ook omdat er bijvoorbeeld eerder iemand met ze meeloopt naar de dokter.

“Tuurlijk breng ik Maria naar de huis­arts als ze ziek is”, zegt Edmundo Saggiomo. “Dat spreekt toch voor zich?”

De hoeveelheid fysieke activiteit, een gematigd dieet en een goed sociaal leven bepalen al met al zo’n 80 procent van de hoge leeftijd op plekken als Acciaroli, zegt Van Bodegom. Er is dus niet één geheim om oud te worden – helaas – er zijn heel veel geheimen. En in Acciaroli komen er toevallig een paar samen.

“Veroudering speelt in alle organen van het lichaam, en in al die organen spelen andere processen”, zegt Van Bodegom. “Het ene verouderings­proces wordt misschien afgeremd door een stofje dat in rozemarijn zit, maar dan blijven al die andere problemen nog over. Mensen die dus wachten op een pil waardoor je ouder wordt, moet ik teleurstellen: die pil gaat er nooit komen.”

Mensen die streven naar onsterfelijkheid kunnen daarom het best wat Acciaroli in huis halen, zegt Van Bodegom. “Probeer de lessen uit Zuid-Italië toe te passen op je eigen leven. Installeer bijvoorbeeld een sta-bureau op je werk, zodat je wat actiever bent. Zet de groenten in je koelkast op oog­hoogte zodat je vaker een wortel eet in plaats van een stuk worst. Drink je wijn ’s avonds samen met familie en ga na het eten eens een rondje flaneren.”

Beeld Gianni Cipriano for De Volkskran

Eppure, zegt dokter D’Arena – en toch. “En toch denk ik dat wij, door de geheimen van dit specifieke leven te oogsten, stofjes kunnen vinden voor de medicijnen van de toekomst.” Aan een pil, met andere woorden, die meerdere verouderings­processen van het lichaam tegelijkertijd vertraagt.

D’Arena staat niet alleen met die gedachte. Wetenschappers zijn al langer stoffen op het spoor die de veroudering afremmen, of zelfs een tikje terug­draaien. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om moleculen die zogenoemde senescente ouderdoms­cellen opruimen of die in cellen het effect nabootsen van diëten – de droom van dokter D’Arena met het medi­terrane dieet. Ook zijn in verschillende laboratoria al voorzichtige succesjes geboekt met proefdieren die opeens stok­oud werden na het toedienen van stofjes als rapamycine en metformine.

“Het eeuwige leven, daar geloof ik niet in”, zegt Gerald de Haan van het onderzoeks­instituut voor verouderings­biologie Eriba. “Er komt dus inderdaad nooit een pil waardoor je niet dood gaat. Maar we komen uit een situatie dat we dachten: veroudering is onvermijdelijk, daar kun je niets aan doen. Dat is nu niet meer zo. Nu weten we dat we veroudering kunnen bestrijden. Ik kan mij daarom niet goed voorstellen dat we de komende tien, twintig jaar geen moleculen zullen vinden – en dus pillen gaan ontwikkelen – die ingrijpen in de moleculaire aspecten van het ouderwordings­proces.”

Of in de woorden van dokter D’Arena, de man die in een klein dorpje in Zuid-Italië op zoek is naar de Fontein van de Eeuwige Jeugd: “Ons onderzoek is bedoeld om de geheimen van Acciaroli te ontwaren. Pas als we die geheimen hebben gevonden, weten we wat we eraan hebben. Pas toen we de regels van de natuurkunde ontdekten, vonden we het vliegtuig uit. Misschien vinden we iets, misschien vinden we niets, maar tot die tijd adviseer ik: eet ons eten, lach met je familie en wees gelukkig met een leven waarin weinig gebeurt. Als dat genoeg voor je is, word je vast net zo oud als wij.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234