Donderdag 01/10/2020
'Volkskrant'-boeken­-recensent Arjan Peters mag tijdelijk niet meer publiceren. Saskia de Coster: "Het kan niet dat iemand zijn macht doet gelden buiten zijn bevoegd­heid."Beeld rv

OpinieSaskia de Coster

In de slipstream van #metoo mogen we machtsmisbruik niet meer laten passeren

Saskia de Coster is schrijver van de romans Wij en ik en Nachtouders, en columniste bij De Morgen.

Er zijn geruchten, verhalen en zekerheden. Geruchten waaien altijd rond. In het geval van Arjan Peters, de voornaamste boekenrecensent van de Volkskrant, waaiden ze al vele jaren hardnekkig rond. Peters, zestien jaar boekenredacteur, mag plots tijdelijk niet meer publiceren. De Volkskrant wil voorlopig niet zeggen wat ten grondslag ligt aan die beslissing tot non-actief. Er is een onderzoek gaande.

Zeker in een klein taalgebied – en wellicht overal – is het onvermijdelijk dat mensen uit het literaire wereldje tegen elkaar opbotsen in verschillende gedaantes, onvermijdelijk dat vrienden van schrijvers in literaire jury’s zetelen, dat recensenten en schrijvers op hetzelfde feestje belanden, dat ze samen de letteren vertegenwoordigen bij droge, officiële aangelegenheden. Het wereldje van de literatuur lijkt voor de buitenwacht soms één duistere poel van ons-kent-ons en vriendjespolitiek, met de affaire-Arjan Peters als illustratie.

Zelf heb ik herhaaldelijk gehoord hoe hij te werk ging. Collega-schrijfster Maartje Wortel vertelde nu ook concreet in de Volkskrant dat Peters op 4 maart een vriendin van haar sms’te: ‘Ik ga je recenseren. Zullen we morgen lunchen?’ ‘Net geen #metoo’, noemt Wortel het. Dit is een interessant geval. Men heeft het in kwesties als deze graag over die moeilijke grijze zone van machtsvertoon en belangenverstrengeling. Toch kan het ook helder zijn, meen ik.

Lunches en lattes

Het begint al bij een simpele vaststelling: een recensie is geen interview. Op geen enkele manier heeft een recensent de schrijver nodig om een recensie te schrijven, au contraire. Als recensent zelf actief contact zoeken met schrijfsters alvorens hen al dan niet te recenseren, is fout. Dit geldt overigens in beide richtingen. Ik kan me voorstellen dat sommige, eventueel debuterende schrijvers hun werk proberen te slijten aan een recensent. Een beetje professional doet dat niet. Dat is namelijk de taak van de uitgeverij, afdeling promo. Professionals verzorgen de pr en zullen netwerken, zoals dat in zoveel beroepstakken bestaat. En daar horen ook lunches en lattes bij, allemaal out in the open

Een recensent en een schrijver kunnen ook weleens samenzitten. Maar er zou een soort sperperiode kunnen zijn; een aantal maanden voor en na publicatie van het boek hebben recensent en schrijver geen contact, in die hoedanigheden. Tenzij die broodnodige lunch een interview voor publicatie is, maar dan zit degene die de pen voert daar in zijn rol van interviewer en niet als recensent. Een gesprek met een echte persoon die een boek schreef, is iets helemaal anders dan een literaire evaluatie van een boek.

Een recensie is, if all goes well, een literaire-kwaliteitsonderzoek. Iedere recensent hanteert zijn eigen set opvattingen en zijn poëtica, wat volstrekt legitiem is en in pakweg de muziekwereld niet anders. In het slechtste geval wordt een recensie ingezet als een machtsmiddel van de recensent om zijn invloed en macht uit te oefenen, die overigens relatief zijn. Onderzoek heeft aangetoond dat de invloed van de literaire recensie op de verkoop daalt. Het goede nieuws voor debutanten of hunkerende schrijvers is dus: die ene recensie gaat je carrière wellicht niet lanceren en een machtswellustige recensent zeker niet. Dat neemt het problematische karakter van de machtsuitoefening natuurlijk niet weg.

Geen quid pro quo

Eigenlijk komt het hierop neer: net omdat ‘literatuurmensen’ een kleine groep zijn en de meesten onder ons, soms noodgedwongen, verschillende petten dragen, is er een grote nood aan helderheid. Met een welbepaalde pet of rol komt ook een bevoegdheid, een macht, en een domein. 

Een collega van een auteur, die tegelijk ook een vriendin van een auteur was, werd genomineerd voor de Libris Literatuurprijs toen die auteur daar als jurylid zetelde. Een complexe verstrengeling van belangen, zou je zeggen. Maar het is vrij simpel: als de persoonlijke band met een genomineerde het literaire oordeel als jurylid op dat moment in de weg kan staan, is het maar correct dat te melden en je als jurylid te onthouden van stemming over het boek. Wat de auteur gewoon netjes deed. Geen quid pro quo, geen vriendjespolitiek.

Er zullen nu wel de wildste geruchten en insinuaties de ronde doen over Arjan Peters. Daar schieten we niets mee op. Wel met het besef dat het echt niet kan dat iemand zijn macht doet gelden buiten zijn bevoegdheid. In de slipstream van #metoo mogen we machtsmisbruik niet meer laten passeren, en dat hoeft helemaal niet om seks te gaan. Er is nood aan open communicatie, duidelijk omlijnde taken en vooral ook dat andere grote en moeilijke woord: integriteit. 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234