Zaterdag 10/12/2022

In de schemerzone van de erotiek

Alles komt terug, ook wat we uitgestorven waanden: plateauzolen, oranje behangpapier, Reginald Moreels en foute muziek uit de jaren tachtig. Het kan erger. Oudere jongeren die dertig jaar geleden dweepten met de zijige, mistige meisjes van David Hamilton mogen alvast likkebaarden: de meester van het flou artistique is terug.

door Eric Min

Voor wie het oeuvre van David Hamilton (1933) niet kent, volstaat een tochtje door de gloednieuwe turf die zijn naam draagt en zowat alle hits van de jetsetfotograaf aaneenrijgt.

Van op parelmoeren papier kijken nauwelijks ontloken meisjes ons aan. Zij zijn naakt of dragen diafane gewaden van tule of katoen, een enkele keer een kostschooljurk. Het Hamiltonmeisje voldoet aan vijf criteria: lange blonde haren, de volmaakte doch prille borstjes van een elf- à veertienjarige, een onbevangen of lichtjes pruilende blik, reeënogen, een vlokje schaamhaar.

Haar universum is een besloten tuin tussen de canapé en het onopgemaakte bed, achter oplichtende gordijnen. Hooguit dartelt het mensje door een wei, of tilt het een schelp op. Mannen mogen niet meedoen. In Hamiltons lijfboek trof ik welgeteld één jongen aan, een efebe in een visnet die drie gratiën naar een bootje lokt.

Voor de afwisseling zitten er tussen de driehonderd foto's ook bloemen of landschappen die al even onbespoten ogen - voorwereldlijk, nog niet bezoedeld door de moderne tijd. Stranden of zwembaden werden aangesleept uit de natte droom van een touroperator: geen auto of telefoonpaal verstoort de rust. De vooruitgang moet zowat tot stilstand zijn gekomen toen de fiets is uitgevonden. Hamiltons paradijs wijkt nauwelijks af van het standaardconcept: het is wat niet is, nooit was of zal zijn. Geen waarheid maar een mythe. Geen morsig heden maar een vredig Eden.

Bijna al deze foto's baden in trillend licht en laten ons de onscherpe contouren zien die de soft-focuslens, Hamiltons favoriete speeltje, registreerde. Een eeuw eerder zou hij een picturalist geweest zijn, een vakman die zozeer heimwee had naar de schilderkunst dat hij zowat alle kunstgrepen uit het atelier overnam: tegenlicht, wazige en glazige gestalten, retouches, ingekleurde wolken.

De beeldenbank die Hamilton op ons heeft losgelaten, baadt volop in de zweverige esthetiek van de jaren zeventig en gaf ze mee vorm. Het lijkt allemaal fris en naturel, maar niets werd aan het toeval overgelaten. De soft focus en de ruwe korrel gomden alles weg wat niet in het plaatje paste, lang voor Photoshop was uitgevonden.

Hamilton boerde niet slecht. Als medewerker van Vogue, Elle of Playboy en artdirector voor de Parijse Printemps en het parfum L'Air du Temps van Nina Ricci, ontdekte hij het gat in de markt. De dertig albums die hij sinds 1971 realiseerde, haalden enorme oplagen. Hamilton regisseerde ook films als Bilitis (1977), Laura, les ombres de l'été (1979) of Tendres cousines (1980). Het waren eigenlijk tableaux vivants met een flinterdun scenario en dito muziek van Patrick Juvet (Laura, 700.000 kopers) of Francis Lai (Bilitis, een slordige 5 miljoen exemplaren).

De meisjes belandden op posters, kaartjes en kalenders; stormenderhand namen ze onze slaapkamers in, als pin-ups voor pubers en estheten van middelbare leeftijd. Veel is er niet veranderd sinds W. F. Hermans in 1949 zijn Fenomenologie van de pin-upgirl schreef, een amusant essaytje op de wip tussen Roland Barthes en Godfried Bomans. De absolute pin-up, zo voert hij aan, is niet uniek maar verwisselbaar en anoniem. Zij staat op zichzelf. "Volstrekt misleidend zou het zijn aan de afbeelding van het mooie meisje in het summiere badkostuum de kwaliteit van document toe te kennen. (...) Behalve een enkele eenzame maniak die zich voorneemt haar een brief te schrijven, is niemand er nieuwsgierig naar wie zij is en waar zij woont."

Dat gaat ook op voor Hamiltons foto's. Nu en dan vernemen we de naam van een model: Mona (ex-mevrouw Hamilton), Tess of Pia. Veel vaker moeten we het stellen met een plaatsnaam en een jaartal. Van de locaties kan Wim Helsen een fraai klankgedicht maken: Ramatuelle, Saint-Tropez, Agadir, Cap d'Agde, Kopenhagen.

De ouwe Hermans heeft nóg een punt: de pin-up is nooit echt obsceen. De breeduit lachende vrouwen van papier die hij de revue liet passeren, zijn zeker geen modellen die Hamilton voor zijn lens zou verdragen. Toch noteert Hermans al dat obsceniteit veel, zo niet alles te maken heeft met de blik van het model. Zijn ideale pin-up kijkt niet zwoel, "zij is een volière van vrolijkheid". Zij laat zich bekijken, en dat is alles. "Slechts personen die altijd zeer immuun voor de realiteit zijn geweest, wil zij doen hopen op een tête-à-tête in een diffuus verlichte bungalow. (...) Kortom, zij doet denken aan alles wat dood, ongebruikt is en onbevlekt."

Ook Hamiltons meisjes hebben geen gewicht. Zij zijn wezens uit een dagdroom, een sensuele nevel waarin vooral gezwegen wordt. Alles ademt tijd, verveling, vakantie, poedersuiker en stroop. Kunst ook, want de man verkeert graag in goed gezelschap: "There's only three of us in this business: Nabokov penned it, Balthus painted it, and I photographed it." Met de camera speelt hij af en toe Balthus, Vermeer (de blauwe tulband!) of Ingres' Le bain turc.

Ja, de meisjes zijn erg bloot en heel jong. Ja, af en toe worden ze ons nadrukkelijk aangeboden, in een pose die herinnert aan de koloniale setting (zwarte vrouw houdt de armen boven het hoofd) of de huilende zigeunerin. Maar net als de krachtige foto's die Sally Mann van haar stoer terugkijkende kinderen maakt, of Jock Sturges' portretten van jonge mensen op een naaktstrand, hebben ze niks te maken met pornografie of pedofilie.

Het zal niemand verbazen dat hardleers rechts in de VS het daar niet mee eens is. In 1998 belegerde de bijbelvaste Operation Save America het beursgebouw van New York, om de boekhandel Barnes & Noble via zijn aandeelhouders onder druk te zetten en de albums van Hamilton & co. uit de rekken te laten halen. The Village Voice merkte fijntjes op dat precies de censuurstrookjes die de betogers over de foto's hadden geplakt, de beelden een pornografische lading gaven. Niet alleen schoonheid, maar ook gore lust schuilt immers in het oog van de kijker.

Randall Terry, de activist die ook al abortusklinieken te lijf ging, orakelde over "zware seksuele exploitatie van minderjarigen". In deze oorverdovend onschuldige beelden bespeurde hij zowel homoseksuele en antigodsdienstige trekjes als 'anti-child philosophy. Als Terry het haalt, moeten musea in de VS alvast de mooiste afdrukken van Imogen Cunningham of Edward Weston weggooien. Ook vandaag nog willen mensen blijkbaar niet geweten hebben dat ze van vlees en bloed zijn, en tot stof zullen terugkeren.

De gladde David Hamilton krijgt met deze polemiek iets te veel eer; allicht is het zijn populariteit in het verlichte Europa die hem de das omdoet. Een muisklik verderop laat zijn naamgenoot China ons alle hoeken van het internet zien, met beelden die lichtjaren verwijderd zijn van het engelenhaar en de blonde gloed van de meisjes op het strand.

O ja, wie mijn exemplaar van David Hamilton wil, kan het krijgen - beduimeld, maar onbevlekt ontvangen. Vandaag zou eBay een ideaal medium zijn om het aan de man te brengen, maar wij doen het nog een keer zoals in de eeuw van Hamilton: schr. bur. blad.

David Hamilton, Éditions de La Martinière, 2006, 335 p., 49 euro

Hamiltons meisjes hebben geen gewicht. Zij zijn wezens uit een dagdroom, een sensuele nevel waarin vooral gezwegen wordt. Alles ademt tijd, verveling, vakantie, poedersuiker en stroop. Kunst ook

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234