Zaterdag 10/12/2022

'In de opvoeding moeten we veel meer onszelf durven zijn'

Moet je in het gezin onderhandelen of regeer je als ouder beter met ijzeren hand? De handboeken, oudertrainingen en opvoedingsprogramma's pogen antwoorden te bieden die de toenemende 'opvoedingsonzekerheid' in de kiem moeten smoren. In hun nieuwe publicatie Hoezo pedagogisch? benadrukken twee Belgische en twee Nederlandse pedagogen, aan de hand van thema's zoals geweld, relaties en onderwijs, dat er vooral geen antwoorden zijn. Het is een boek tegen de massa opvoedingsboeken met een geruststellende rode draad: 'De eigen intuïtie en het gezonde verstand van ouders, die wordt overschaduwd door al die handige adviezen, is dringend aan opwaardering toe', zegt coauteur Bert Lambeir.

Leuven

Eigen berichtgeving

Barbara Debusschere

In een doodgewoon gezin meldt de puberdochter op een middag aan tafel dat ze voortaan geen vlees meer eet. De ouders reageren ongerust en afwijzend. 'Waar heb je dát nu weer gehoord?' en 'Je moet echt wel goed eten', krijgt de dochter te horen. Vijftig jaar geleden was de kans groot dat de ouders hun kind zouden verbieden "aan die rare grillen" mee te doen. Nu zit het er dik in dat de ouders, die niet veel zin hebben in een omschakeling van het gezinsmenu, zich moeite zullen getroosten om op zoek te gaan naar een compromis omdat ze hun dochter nu eenmaal niet willen beknotten. Mogelijk wordt het: ze mag vegetariër zijn als ze zelf helpt met de extra boodschappen en als ze zelf kookt.

Zo is iedereen tevreden en krijgt de puberdochter de broodnodige vrijheid om te experimenteren. Toch beuken jullie in Hoezo pedagogisch? in op het 'onderhandelingsmodel'.

"Het onderhandelingsmodel is heel populair als het democratische alternatief voor wat jarenlang de norm was, namelijk het bevelshuishouden, waarin vaders wil wet was. Overleg moet natuurlijk kunnen maar wij vinden het een kwalijke trend dat het onderhandelingsmodel zo stilaan de spontane en betrokken opvoeding gaat overschaduwen. Onderhandelen is een soort economische ruil. Iedere partij wil er zijn voordeel uit halen en als dat lukt, is de zaak afgehandeld. Ook in gezinnen is dat steeds meer een manier om met elkaar om te gaan. Maar wanneer kind en ouders elk hun deel van de deal binnengehaald hebben, wordt nauwelijks nog ingegaan op de uiteenlopende meningen. Ons standpunt is dat opvoeding net gebeurt in die gesprekken, in die doorleefde contacten, die misschien niet direct tot een praktische oplossing leiden maar waarin ouders en kinderen elkaar echt leren kennen."

Observaties in gezinnen wijzen effectief uit dat er steeds meer louter functioneel met elkaar gesproken wordt. Hoe komt dat eigenlijk?

"Ouders zijn onzekerder omdat het niet meer vastligt welke waarden en normen je doorgeeft. Alles moet ook snel en efficiënt zijn. Dat is alweer die economische wetmatigheid die stilaan alle facetten van ons leven bepaalt. Bovendien is er steeds minder tijd. Ook als het over opvoeden gaat, zoeken mensen dus pasklare en direct bruikbare antwoorden, soms tot in het absurde toe. De hele opvoedingshandel en -cultus houdt de illusie in stand dat er 'oplossingen' zijn en dat het dus ook altijd perfect moet zijn. Daar, onder andere, loopt het mis. Kinderen zijn projecten geworden die zoals andere projecten vooral moeten slagen. Opvoeden is een plekje in onze agenda geworden, quality time. Dat noemen wij de 'opwarmpedagogie'. Net zoals je 's avonds een diepvriesmaaltijd volgens de gebruiksaanwijzingen in de microgolf zet, ga je een uurtje of zo volgens zogenaamde opvoedingsregels met je kinderen tijd doorbrengen. De vraag is of dat nog opvoeden is. Mensen die zich verschuilen achter aangeleerde opvoedingsmodellen zijn als individu nauwelijks nog betrokken bij wat ze aan een kind doorgeven. Het is soms pijnlijk om te zien hoe mensen ervan overtuigd blijven dat je een kind met bepaalde truukjes en regeltjes in een bepaalde richting kunt buigen. 'Hoe stond het nu weer in de boekjes?', vragen onzekere ouders zich af in moeilijke situaties, in plaats van gewoon te reageren, niet als opvoeder maar als mens. De eigen intuïtie van ouders is dringend aan opwaardering toe."

Jullie breken ook een lans voor het recht om als kind 'met rust gelaten' te worden. Is dat dan een betrokken opvoeding?

"De populaire overtuiging is nu dat hoe meer je kinderen aanbiedt, hoe meer kansen je ze geeft maar ook dat loopt mank. Onze achterbankgeneratie wordt van de ene muziekles naar de andere dansles gezeuld. Ook in het onderwijs lijkt de keuzemogelijkheid eindeloos maar als je goed kijkt, zie je dat de manier waarop gekozen moet worden wel vastligt. Het moet namelijk doelgericht zijn. De eindtermen zijn ten onrechte heilig. Ik heb van mijn leraar Frans nauwelijks goed Frans geleerd maar ik heb dankzij zijn boeiende verhalen over oosterse mythes en psychoanalyse wel veel geleerd en onthouden. Ruimte om te ontdekken wat je echt aanspreekt, is er niet want alleen de weg van wat het effectiefst is, telt. Welnu, wij pleiten ervoor om kinderen opnieuw de kans te geven op hun bek te gaan. Alles is nu zo afgebakend en voorgekauwd, als bij een productieproces in een fabriek, dat de kans om te ontdekken wat je wilt en wie je echt bent bijna niet meer bestaat. Die kans creëer je als ouder niet door de agenda van je kind vol te proppen maar door het te laten rondhangen, door het te laten nietsdoen en, in het onderwijs, door het niet meteen vast te pinnen in een bepaald stramien met als richtsnoer eindtermen. Opvoeden is niet een afgewerkt product afleveren maar iemand voorbereiden op het echte leven. Dat kan alleen als je kinderen zelf laat ervaren hoe dat leven ineensteekt. Nu worden ze enerzijds al heel vroeg als minivolwassen-consumenten beschouwd, maar we schermen ze wel angstvallig af van dingen waar het leven wel om draait, zoals agressie, seksualiteit, drugs en experimenteren. Dat is een laffe houding die wijst op een gebrek aan moed."

Maar moeten we dan gewoon zeggen: 'Doe maar, ga maar ontdekken'?

"Absoluut niet. Kinderen vanuit een soort machtsdrang dingen opleggen werkt niet, maar ze aan hun lot overlaten en zeggen dat ze het allemaal maar zelf moeten bekijken al evenmin. In beide gevallen ben je er als ouder niet bij betrokken. Wat opvoeding wel is, is een kind ruimte laten om zijn vrije tijd zelf in te vullen en daar dan zelf af en toe iets mee aanvangen. Opvoeden is al doende een bepaalde manier van leven, jouw manier van leven presenteren. Als je dingen doet die jij waardevol of zinnig vindt, spreek je een kind aan en ben je authentiek. Dat is ook wat blijft hangen. Het grote probleem is dat dat steeds meer een risicovolle opdracht is. Wie zich niet verschuilt achter methodes legt zichzelf in de weegschaal. Dan moet je voor je eigen waarden en meningen echt uitkomen en dan is de kans zeer groot dat je kind je een spiegel voorhoudt. Dat is confronterend en lastig, zeker nu zeer veel over wat waardevol en zinnig is op losse schroeven staat. Recht in die spiegel kijken, eerlijk voor je mening uitkomen is eindeloos veel moeilijker dan zeggen 'het moet zo' of 'doe maar wat'. Een voorbeeld. Iemand die zijn kinderen verbiedt alcohol te drinken tot ze zestien zijn maar die zelf regelmatig voor tv hangt met een pint in het bijzijn van zijn veertienjarige zoon verschuilt zich achter een regel om de regel en zal op die manier zeker alcoholmisbruik niet voorkomen. Het vergt veel meer moed om je pubers af en toe eens te laten proeven, om ze te laten kennismaken met wat verstandig alcoholgebruik is. Daar hoef je dan ook niet te veel blabla over te verkopen. Wie het op die manier aanpakt, kan veel dingen uitleggen door ze simpelweg voor te leven, zonder altijd in discussies en uitleg te moeten vervallen."

Is het probleem niet ook dat mensen de indruk hebben dat ze de controle verliezen?

"Zeker. Internet en de nieuwe media voeden dat gevoel sterk. Ouders merken dat die kanalen kinderen met echt alles kunnen confronteren. Dat is niet te controleren of echt in te perken maar de drang om alles steeds meer te controleren en onze kinderen af te schermen neemt er wel door toe. Opnieuw is de boodschap eerlijk zijn en de rol van opvoeder laten varen in plaats van bepaalde dingen te mijden of te verbieden tot een bepaalde leeftijd omdat dat in een handboekje staat. Waarom van jongsaf niet af en toe samen websurfen? Je zult dingen tegenkomen die je afkeurt maar dat is dan ook de ideale gelegenheid om aan je kind mee te geven waarom jij dat vindt. Met agressie en geweld is het net zo. Er zijn studies die beweren dat computergames en bepaalde programma's agressieve kinderen kweken. Moet je daar als ouder echt mee bezig zijn? Geweld zit in ieder mens. Als je kind je hele servies door het huis gooit, treed je waarschijnlijk streng op omdat je vindt dat dat niet kan. Maar iedereen is wel eens kwaad en heeft wel eens zin om met iets te smijten. Als je kind ergens buiten met stenen gooit en daar zijn geen andere kinderen bij, waarom zou je het dan niet laten doen? Al te simplistische theorieën of onderzoeken over agressie bij kinderen creëren bij ouders al direct paniek wanneer hun kind eens een ander kind een mep verkoopt omdat dat ander het pestte. Eigenlijk komt het neer op je gezond verstand gebruiken en als ouder bescheiden zijn in je ambities. Controle over wat er van je kind wordt, wat het oppikt, kan nooit absoluut zijn en in zijn of haar geluk of ongeluk heb je eigenlijk de hand niet. Je kunt enkel de weg wijzen. En kinderen geven zelf aan dat ze de persoonlijke mening van hun ouders daarbij erg belangrijk vinden."

Hoezo pedagogisch? van Bas Levering, Dirk Willem Postma, Paul Smeyers en Bert Lambeir, die het boek samen als 'E. A. Godot' ondertekenen, uitgeverij SWP, ISBN: 90-6665-508-9

Op 14 mei organiseren de auteurs een studiedag waarop Hoezo pedagogisch doorgelicht wordt. Inschrijven kan via: bert.lambeir@ped.kuleuven.ac.be

'Kinderen moeten opnieuw de ruimte krijgen om al eens op hun bek te gaan'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234