Donderdag 24/09/2020

In de naam van Freud, Lacan en de Heilige Geest

door Geert Lernout

In een recent nummer van de zondagse boekenbijlage van The New York Times lees ik het volgende zinnetje: "Mainstream science, if not all therapists, rightly turned its back on Freud decades ago." In mijn stukje over Freud zei ik iets dergelijks, maar niet helemaal. Ik had het alleen maar over wetenschappers, niet over therapeuten. Natuurlijk heeft lezer J. De Clerck uit Brugge gelijk als hij schrijft dat er heel wat psychologen en psychiaters zijn die zich bij hun therapeutisch werk door Freud en door Lacan laten leiden. Mijn stuk heeft trouwens nog bij andere mensen een verkeerde indruk nagelaten. Lieven Jonckheere schrijft in zijn opiniestuk dat er in deze krant naast mijn "apotheose van agressieve domheid" gelukkig een mooie recensie stond van de laatste dichtbundel van Stefan Hertmans, en "daar is het allemaal psychoanalyse dat de klok slaat". Inderdaad, dat is zo, maar schreef ik zelf niet juist over het nog steeds enorme succes van Freud in de culturele wereld?

Sigmund Freud is een belangrijk denker, een schrijver van prachtig proza en misschien wel een van de invloedrijkste intellectuelen uit de voorbije eeuw. Maar nagenoeg alles wat hij beweert komt niet overeen met de huidige stand van de wetenschap. Wil dit zeggen dat we Freud dan niet meer moeten lezen? Natuurlijk niet, wel integendeel. Voor psychologen is Freud waarschijnlijk net zo interessant als Copernicus en Newton voor fysici: je leest met verwondering wat de voorlopers in je discipline gepresteerd hebben, maar je weet dat wat ze schrijven niet langer klopt (in het geval van Freud: nooit geklopt heeft).

Niemand die deel wil uitmaken van de westerse cultuur kan het zich veroorloven Freud niet te lezen, om de eenvoudige reden dat het overgrote deel van de mensen die films maken en romans schrijven ook Freud hebben gelezen. Alleen daarom moet men Freud op het leerplan van de middelbare school zetten: niet als wetenschapper maar als zingever. En nu ik toch bezig ben: het verplichte vak godsdienst of moraal moet dringend vervangen worden door een vak 'zingeving', waarin naast Freud en Jung ook Christus, Paulus, Mohammed, Boeddha, Heidegger en zelfs new-ageprofeten aan bod moeten komen. Omwille van de objectiviteit kan dat vak natuurlijk niet gedoceerd worden door iemand die zelf in een van deze denkers gelooft.

Jacques Lacan staat niet in mijn lijstje, maar ook dat wil niet zeggen dat hij niet moet worden gelezen. Zijn invloed op de cultuur is echter veel beperkter. Maar iedereen die het postmodernisme wil begrijpen moet Lacan lezen en waarschijnlijk ook Slavoj Zizek. De gedichten van Stefan Hertmans en Dirk van Bastelaere zijn onleesbaar zonder Lacan en Zizek, net zoals je Dante niet ernstig kunt lezen zonder de bijbel, of Claus zonder de Griekse mythen.

Je moet Lacan en Freud dus wel lezen, je moet alleen maar niet in hen gaan geloven. Wat ze vertellen, klopt niet. Jonckheere schrijft wel dat hij neurologen kent die "bij hun patiënten wél rekening houden met Freuds hypothese van het onbewuste, en daarvan de vruchten plukken". En wat later schrijft hij dat je niet kunt bewijzen dat het onbewuste niet bestaat. Ik ga er nu even van uit dat Jonckheere met de uitdrukking "daarvan de vruchten plukken" niet bedoelt dat Freudiaanse neurologen goed de kost verdienen. Als ik dit allemaal wel goed begrijp, dan bedoelt hij dat men niet kan bewijzen dat het onbewuste al dan niet bestaat, maar dat de hypothese wel "werkt" omdat er daadwerkelijk mensen worden genezen door therapeuten die "rekening houden met Freuds hypothese van het onbewuste".

Maar wat wil dat zeggen? Hoe kunnen deze neurologen het verband aantonen tussen het onbewuste en de genezing van hun patiënten? Vervang "onbewuste" door "hiernamaals" of "handoplegging" en je weet onmiddellijk waarom deze redenering zo bekend klinkt. In de moderne wetenschap heeft een hypothese maar zin als er omstandigheden zijn waarin je kunt bewijzen dat ze niet klopt. Wat moet er in de werkelijkheid gebeuren om Jonckheere "de hypothese van het onbewuste" te laten opgeven? Eén patiënt die niet geneest, tien procent, de helft? Geef mij dan maar Paul Verhaeghe. Die zegt in De Morgen van 10 december hetzelfde als ik: de psychoanalyse is niet wetenschappelijk (wat hij dan verder over wetenschap schrijft is natuurlijk nonsens).

Daarom is het wel heel flauw van Jonckheere om te beweren dat de lichamelijke oorzaak van psychisch leed even hypothetisch is als de onbewuste oorzaak. Dat doet meer dan een beetje denken aan de "scheppingswetenschap" van de tegenstanders van Darwin in de Verenigde Staten (God heeft alles zesduizend jaar geleden geschapen), die ze graag naast de evolutieleer op de scholen willen brengen. Zowel de hypothese van de scheppingswetenschap als die van de psychoanalyse kan niet weerlegd worden en is dus onwetenschappelijk. Een lichamelijke oorzaak kun je experimenteel vaststellen, een onbewuste volgens de eigen definitie niet.

Maar dat is niet alles. Geen enkele wetenschap staat vandaag nog op zichzelf: meer en meer worden de verbanden duidelijk tussen biologie, neurologie, chemie, wiskunde, natuurkunde. Het zal wel duidelijk zijn dat de hypothese van het onbewuste haaks staat op alles wat de laatste honderd jaar door wetenschappers ontdekt werd. Van alle pogingen van Freud en Lacan om wetenschappelijke gronden voor hun leer te vinden, blijft dan ook niets overeind. Dat weet Jonckheere ook.

De psychoanalyse is geen wetenschap en analytici gedragen zich dan ook niet als wetenschappers. Is er één onderdeel van de leer van Freud waarover alle Freudianen in Vlaanderen het eens zijn, of nog scherper: is er iets waarover alle Lacanianen in Gent het eens zijn? Waarom vermeldt men altijd wel Freud en Lacan maar niet Jung of Reich of Adler? Zelfs de hiërarchie en de houding tegenover ketters heeft de analytische beweging van de kerk overgenomen!

Daarom is het zo grappig als Lieven Jonckheere schrijft dat ik maar kritiek op Freud kan geven door Freud te gebruiken. En daarom vind ik het zo erg dat lezer De Clerck denkt dat dankzij Lacan de psychoanalyse "een remedie tegen de onwetendheid gebleven is". Als het niet gaat over inzicht in (een deel van de) postmoderne kunst, neemt de onwetendheid door de Lacaniaanse psychoanalyse alleen maar toe.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234