Dinsdag 22/09/2020

In de greep van Geert

Nederland houdt over een kleine maand historische verkiezingen. Komen de populist Geert Wilders en zijn PVV als grootste partij aan zet? Het antwoord bepaalt mee Europa's toekomst. 'Zeno' volgt de aanloop op de voet en brengt elke week een lijvig verslag.

Vijftien jaar na de doorbraak en de dood van hun ideologische wegbereider Pim Fortuyn maken Geert Wilders en zijn Partij voor de Vrijheid (PVV) kans om op 15 maart de grootste partij van Nederland te worden. De liberale VVD van huidig minister-president Mark Rutte moet volgens de peilingen alle zeilen bijzetten om de populisten bij te benen.

Op de achtergrond fragmenteert de rest van het politieke landschap. Eenentachtig partijen boden zich aan voor de verkiezingen, waarvan er uiteindelijk 28 opkomen. Satellietpartijen zoals de seniorenbeweging 50Plus, het eurosceptische Forum voor Democratie en de 'boze-minderhedenpartij' DENK snoepen rechtsom en linksom kiezers weg bij de klassieke formaties.

De huidige coalitiepartner PvdA krijgt de zwaarste klappen. In de peilingen duiken de klassieke sociaaldemocraten onder de 10 procent. Historicus en politiek filosoof Luuk van Middelaar (Universiteit Leiden) ziet sterke gelijkenissen met de verkiezingsstrijd waarin Fortuyn op de macht afstevende. "Zoals Fortuyn opkwam na acht jaar paarse regeringen (1994-2002) en de 'puinhopen van paars' bekritiseerde, is het opnieuw na een periode van een grote VVD-PvdA-coalitie dat de onvrede zich op de flanken manifesteert. De huidige regering is weliswaar de eerste in jaren die de volle rit uitzit, maar vond nooit goed aansluiting bij de kiezers. Het is de PvdA die daar de prijs voor betaalt, net als in 2002."

Nu al is duidelijk dat de coalitievorming aartsmoeilijk wordt. Scenario's zonder de PVV leiden altijd tot regenboogcoalities met minstens vijf partijen. "We zouden weleens het Belgische record regeringsvorming kunnen breken", lacht politicoloog André Krouwel van de Vrije Universiteit Amsterdam schamper. Dat de populisten in Nederland niet aan de macht kunnen komen, gelooft hij niet. "Wilders voelt zich gesterkt door wat elders in de wereld gebeurt, van de brexit tot de overwinning van Donald Trump. Hij wint kiezers met hetzelfde illiberale verhaal: grenzen dicht, een migratiestop en een 'nexit' uit de EU."

Volgens Van Middelaar slaat Wilders munt uit de schaduwkant van Nederlands successen. "Net als de Verenigde Staten en Groot-Brittannië is Nederland een open, liberale handelsnatie. Misschien hebben we te weinig oog gehad voor de keerzijden van het opene, voor de vraag om bescherming."

Verloren stem

Eerst de nuance. Nederland heeft geen 'winner takes all'-systeem zoals de VS maar kiest de leden van de Tweede Kamer proportioneel. De kans dat Wilders volgende maand met een absolute meerderheid wordt verkozen, is onbestaande. Dan heeft hij 76 kamerzetels nodig - in de gerespecteerde Peilingwijzer van Tom Louwerse (Universiteit Leiden) schommelt zijn partij rond 24 à 28 zetels. Een hard-rechtse coalitie met de VVD (22 tot 26 zetels volgens de peilingen) en een derde partner wordt uitgesloten, want premier Rutte noemde de kans 'nul' dat hij met Wilders samenwerkt.

Maar blijft Rutte de VVD leiden als hij verliest? En zal hij, of zijn opvolger, aan de druk kunnen weerstaan als Wilders het beter doet dan verwacht? Het is meteen de reden waarom Rutte zo hard hengelt naar de doelgroep van Wilders, met zijn 'fatsoen'-pleidooi en 'doe normaal of ga weg'-boodschap aan nieuwkomers. Krouwel: "Rutte wil absoluut voorkomen dat de PVV de grootste wordt, want dan krijgt Wilders een informatieopdracht en moet je met hem aan tafel gaan zitten. 'Een stem op Wilders is een verloren stem', is Ruttes mantra. Vergeet niet dat dat werkte in 2012."

Deze keer heeft Wilders wel een aantal troefkaarten op zak: kleinere partijen die surfen op de populistische golf van de PVV. Ondanks ideologische verschillen heeft de PVV bijvoorbeeld raakvlakken met de seniorenpartij, die (ten koste van CDA en PvdA) gepensioneerden rekruteert. Met zijn acht tot tien voorspelde zetels hengelt 50+ naar regeringsdeelname, ook met de PVV desnoods. "Wij sluiten niemand uit, en dus ook de PVV niet. Ik geloof oprecht dat we eerst de kiezer aan het woord moeten laten", zei kopstuk Henk Krol begin van deze maand aan Vrij Nederland.

Klein in de peilingen maar nadrukkelijk aanwezig op sociale media, is ook het Forum voor Democratie van de historicus Thierry Baudet, die zijn eurosceptische denktank omvormde tot partij. Baudet voert een intellectueel-conservatieve campagne die aansluit bij Wilders' agenda. In kleine dorpen gaat Baudet pleiten voor referenda over een vertrek uit de euro- en Schengenzone. "We willen samenwerken en handel drijven - en dat kan uitstekend via de Europese Vrijhandelsassociatie, eventueel via lidmaatschap van de Europese Economische Ruimte, en uiteraard via tal van andere internationale verdragen. Maar de EU, de open grenzen en de euro: daar moeten we van af", zegt hij in zijn programma.

Rechtsstaat

Baudet maakt zich sterk dat de traditionele peilingen hem onderschatten. Op basis van zijn kliks en likes op sociale media meent hij 10 tot 12 zetels te kunnen halen. Op een soortgelijk verhaal hoopt oud-PowNed-journalist Jan Roos, die mee het referendum over het EU-Oekraïne-verdrag afdwong en nu lijsttrekker is van de partij Voor Nederland (VNL). Op het vlak van migratie, veiligheid en nexit schurkt hij tegen Wilders en Baudet aan, maar zijn belastingpolitiek - een vlaktaks van 25 procent - en zijn pleidooien voor betere infrastructuur lijken zo weggeplukt bij Trump.

Krouwel is sceptisch over hun slaagkansen. "Op de rechterflank spelen er natuurlijk communicerende vaten: zetelwinst of -verlies van de ene gaat ten koste van de andere." Toch onderschat ook hij de invloed van 'nieuwrechtse' politici als Baudet en Roos niet. "Met hun campagne versterken ze natuurlijk wel de thema's van de PVV en het anti-establishmentverhaal. Beiden zijn megafoons voor Wilders. Als kleintjes maken ze hem mee groot."

Maar ook de klassieke partijen spelen een rol in de populariteit van de PVV. Ervaren politici lopen nog altijd in Wilders' val om zijn programma te kopiëren, eerder dan een tegenverhaal aan te bieden. Verontrustend is een rapport van de Nederlandse Orde van Advocaten dat afgelopen dinsdag werd voorgesteld. Die stelde vast dat liefst 5 van de 13 politieke partijen programmapunten hebben die in strijd zijn met de rechtsstaat. Behalve de PVV en VNL gaan vooral de traditionele partijen VVD, CDA en SGP over de rode lijn inzake maatregelen tegen immigratie en de bestrijding van terrorisme en jihadisme.

De Orde waarschuwt: "Wie ter bescherming van onze democratische rechtsstaat bereid is de rechtsstaat zelf te ondermijnen, bijvoorbeeld door bepaalde groepen burgers voortaan als tweederangs te behandelen of uit te sluiten van rechten, vormt zelf een bedreiging voor de vrijheden die het fundament van onze samenleving vormen."

Uitgerekend de Partij voor de Vrijheid vormt volgens de Orde de grootste bedreiging voor de grondwettelijke vrijheden. Van Wilders' 10 punten zijn er 5 in strijd met het grondrecht. Zo stelt de PVV voor om alle islamitische scholen te sluiten, om de Koran te verbieden en radicale moslims preventief op te sluiten. Dat is in strijd met de vrijheden van onderwijs, godsdienst en meningsuiting, het recht op een behoorlijk proces, én het is discriminerend. "Als deze partij de macht zou krijgen, zijn we vrij snel onze rechtsstaat kwijt", zei de hoofdonderzoeker, hoogleraar rechtsfilosofie Wouter Veraart, aan NRC. "Als rechters dan geen weerwerk bieden, hebben we geen vrijheid meer in Nederland. Dan is het plotseling afgelopen."

Politicologen als Krouwel vinden dat de andere partijen dat in de campagne te weinig belichten. "De slappe ruggengraat van de traditionele politiek is het echte probleem. Ze zouden moeten vasthouden aan de essentie van de rechtsstaat, waar het verhaal van de illiberale populisten voortdurend mee botst."

Alternatieve waarheid

Een tweede probleem waar de klassieke partijen mee worstelen, is wat Krouwel de 'verknoping' van thema's noemt. Politici als Wilders gooien in hun sloganeske communicatie alles op een hoopje. Ze creëren een alternatieve waarheid. Zo koppelen ze hun verhaal over de 'teloorgegane' Nederlandse identiteit voortdurend aan de dalende koopkracht. Als Wilders betoogt dat het economisch slecht gaat 'omdat de grenzen open zijn', is zijn cirkel rond. Als economische cijfers dat tegenspreken, toont hij zijn middelvinger.

Tegelijk laat de PVV als enige grote formatie haar programma niet doorlichten door het Centraal Planbureau. Het zou een halsmisdrijf zijn voor klassieke partijen, maar Wilders komt ermee weg. "Een groot deel van zijn electoraat is toch 'factfree' bezig. Ze vinden statistieken 'geneuzel van de elite, die altijd alles verdraait'", zegt Krouwel. "Terwijl ook Wilders natuurlijk allerlei zaken belooft die ontzettend veel geld zouden kosten."

Met nog bijna een volle maand te gaan, kunnen de kaarten natuurlijk nog goed door elkaar worden geschud. Zo weten we nog niet wat de invloed op de kiezer zal zijn van Wilders' en Ruttes beslissing om niet deel te nemen aan het RTL-televisiedebat op 26 februari. Het televisiedebat tussen beiden op 13 maart zou weleens het beslissende hoogtepunt kunnen zijn.

Vooral PvdA-boegbeeld Lodewijk Asscher, die pas in december aan het hoofd kwam van zijn partij, moet zich in de kijker zien te werken. Dat lukte zijn voorganger Diederik Samsom ook in 2012, toen de PvdA al ten grave was gedragen. Het verschil met toen is dat deze keer op de linkerflank een geduchte tegenstander opdoemt: GroenLinks-boegbeeld Jesse Klaver. Klaver is nog maar dertig maar heeft een groot retorisch talent. Als zoon van een Marokkaanse vader en een Nederlandse moeder van Indische afkomst heeft hij tegenover Asscher het voordeel dat hij zich kan profileren als regeringsopposant.

Maar Klavers grootste troef is dat hij zich met een eigen identiteitsverhaal opwerpt als alternatief voor Wilders, die in de loop van de jaren ook verongelijkte kiezers van links verzamelde. Klaver pleit voor inlevingsvermogen, een taboeloze dialoog tussen alle Nederlanders en een open zoektocht naar een nieuwe identiteit die te verzoenen valt met de ingrijpende globalisering.

Zwarte Piet

Zo neemt hij een diplomatische positie in bij de gevoelige controverse rond Zwarte Piet in zijn recente boekje De empathische samenleving: "Wat mij opvalt, is dat beide kampen verlangen naar erkenning. De mensen die moeite hebben met de zwarte kleur van Piet vragen witte Nederlanders om zich voor te stellen hoe het is om ieder jaar geconfronteerd te worden met de karikatuur die Piet nu eenmaal is met zijn rode lippen, zwarte kroeshaar en domme gedrag. Die kwetst mensen, omdat ze de sporen in zich draagt van ons slavernijverleden. De verdedigers van Zwarte Piet vragen om de erkenning dat het gaat om een onschuldig kinderfeest dat deel uitmaakt van de Nederlandse identiteit. Beide kanten vragen om zich in te leven in de ander, inbeelding die beide kanten te weinig krijgen."

Of zo'n pleidooi op tijd komt om de dynamiek van het gepolariseerde debat uit de greep van het exclusief denkende populisme te halen, wordt afwachten.

Nederland bepaalt op 15 maart mee onze toekomst. Winst of verlies voor Wilders zal in april een psychologische impact hebben op de kiezers in Frankrijk, waar dit jaar Europa's allesbepalende verkiezingen worden gehouden. Krouwel: "Dit worden onze meest geopolitieke verkiezingen ooit."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234