Zondag 11/04/2021

In de ban van Bomarzo

undefined

Tussen Florence en Rome, in de buurt van Viterbo, ligt een van de merkwaardigste cultuurschatten van Italië: Bomarzo. Het heilige bos, het park van de monsters of de Villa der Wonderen, het zijn allemaal namen voor dit ene parkje dat dateert uit de 16de eeuw en dat bevolkt wordt door een bizarre verzameling vreemde gebouwen en reusachtige sculpturen. Bomarzo lijkt in niets op de barokke tuinen die in die 16de eeuw werden aangelegd bij de zomerpaleizen van adellijke heren en kerkvorsten. Hier geen spectaculaire waterwerken, geen symmetrische lijnen en assen, geen ingewikkelde patronen. Bomarzo heeft ook niets van een 'arcadia', de door faunen en nimfen bevolkte paradijselijke natuur uit de boeken van Vergilius en Boccacio waarmee de Renaissance-prinsen dweepten. "Geen mens zal deze beeldenverzameling mooi noemen", zo schreef de Nederlandse auteur Hella Haasse zelfs. Zij was na een bezoek aan Bomarzo zo onder de indruk van deze plek, dat ze er een boek over schreef: De tuinen van Bomarzo (oorspronkelijk verschenen in 1968, herdrukt in 1991). "Er is geen sprake van kunst, evenmin van opzettelijke antikunst. Het is geen pop-art avant la lettre; er schuilt geen greintje ironie in. Hebben we te maken met een equivalent van de tuinkabouters en andere buitenkitsch zoals men die bij sommige pottenbakkerijen en masse opgesteld ziet staan?"

Misvormd

Over de oorsprong en de betekenis van deze merkwaardige beeldentuin bestaan diverse theoriën. Hella Haasse verdedigt in haar boek de stelling dat Bomarzo rond 1500 werd aangelegd door ene Orsino Orsini, de misvormde maar vooral bedrogen echtgenoot van Giulia 'La Bella' Farnese, de zeer machtige en fel besproken maîtresse van de beruchte Borgia-paus Alexander VI. Gedreven door haat en woede om de ontrouw van zijn vrouw, zou zijn verwarde en gegriefde geest in Bomarzo een soort kruisweg hebben geschapen. De verschillende staties langs het grillige parcours zijn uitingen van zijn vernederingen en frustaties. Een infernale fantasie van seks en geweld, aldus Haasse.

De Nederlandse kunsthistoricus en journalist Michiel Koolbergen, die enkele jaren geleden een uitvoerige studie over Bomarzo publiceerde, dateert het park in de tweede helft van de 16de eeuw. Volgens hem is het het werk van ene Vicino Orsini, een familielid van de Orsino van Hella Haasse. Die Vicino Orsini stamde uit een van de voornaamste Romeinse families. Hij was via zijn huwelijk met een andere Giulia Farnese, nichtje van de Farnese-paus Paulus III, ook gelieerd met de toenmalige machtshebbers. Hij was een tijdgenoot van de schilders Rafaël en Michelangelo en van de schrijvers Ariosto en Torquato Tasso. Hij was zelf ook dichter en kunstliefhebber, bewonderaar van Petrarca en Dante en kenner van de Romeinse klassieken.

In 1553 vocht hij in het pauselijke leger tegen Keizer Karel V, en was zelfs een tijdlang krijgsgevangen in Antwerpen. Kort na zijn terugkeer uit gevangenschap overleed zijn jonge vrouw Giulia. Verteerd door liefdessmart zou hij van zijn tuin in Bomarzo, die eerst bedoeld was als een klassieke lusttuin, een rouwoord hebben gemaakt, een groot liefdesgedicht in steen. Op overtuigende manier laat Koolbergen zien hoe het park en de beelden vol verwijzingen zitten naar onder meer de liefdessonnetten van Petrarca, de Metamorfosen van Vergilius en het Roelant-epos in de Orlando Furioso van Oriosto.

Salvador Dalí

Ontsproten aan een door haat en woede getormenteerde geest, of integendeel een plaats van liefdessmart, een ode aan een gestorven geliefde? Wat er ook van zij, wellicht heeft geen enkele tuin ter wereld zoveel kunstenaars uit alle mogelijke sectoren van de kunst - literatuur, dans, schilderkunst, opera, muziek, zelfs film - geïnspireerd als deze vreemde beeldentuin. De Spaanse schilder Salvador Dalí was een van de eersten die Bomarzo rond 1946 'herontdekte'. Onder meer zijn beroemde schilderij De verzoeking van St-Antonius, dat in het Museum voor Schone Kunsten in Brussel hangt, is duidelijk geïnspireerd op Bomarzo.

In het zog van Dalí, die zelfs even plannen zou hebben gehad om het park te kopen, werd Bomarzo een bedevaartsoord voor de surrealisten. Onder meer André Breton en Jean Cocteau bezochten het en Brassaï maakte er foto's. De enkele jaren geleden overleden Nederlandse schilder Carel Willink, wiens werk enigszins aanleunt bij de surrealisten, maakte een hele serie schilderijen en schetsen waarop de beelden van Bomarzo prominent aanwezig zijn.

Enige jaren geleden was Bomarzo ook het decor van de Frankenstein-films Il Castello dei morti vivi, met Christopher Lee en Donald Sutherland, en The Bride, met onder meer popartiest Sting.

Ontelbaar tenslotte zijn de literaire werken over Bomarzo. In ons taalgebied is er de al geciteerde roman van Hella Haasse. Maar het bekendst is de fantastische roman die de Argentijnse auteur Manuel Mujica Lainez in het begin van de jaren zestig schreef over Bomarzo. In een bizarre mengeling van feiten en fictie identificeert Lainez zich daarin bijna obsessioneel met Vicino Orsini, die bij hem een gebochelde en seksueel gefrusteerde figuur is, wiens leven gekenmerkt wordt door intriges en dood.

Een van de opmerkelijkste culturele uitlopers van Bomarzo is de gelijknamige opera van de Argentijnse componist Ginastera. Deze opera is min of meer een samenvatting van het boek van Manuel Lainez, die overigens ook het libretto schreef. Hij beleefde zijn wereldpremière in 1967 in Washington. Door het vroegere militaire regime in Argentinië werd hij echter jarenlang verboden vanwege de 'obsessieve verwijzing naar seks en geweld'.

Nonchalant

Bomarzo mag dan 'een van de merkwaardigste cultuurschatten' van Italië zijn, de huidige privé-eigenaars lijken er nogal nonchalant mee om te springen. Sommige beelden zijn verdwenen, andere werden willekeurig verplaatst en/of op zeer ondeskundige wijze 'gerestaureerd'. Ook het park zelf, dat oorspronkelijk bestond uit eiken-, kastanje- en notenbomen, werd enkele jaren geleden op een weinig deskundige wijze 'verfraaid' met onder meer sparren, ceders, vuurdoorns, Amerikaanse cypressen, enzovoort. Wat niet alleen vloekt met de plaatselijke flora, maar waardoor bovendien bepaalde open ruimten en doorzichten zijn verdwenen. Om de groeiende stroom toeristen te plezieren, is er ook een cafetaria en een souvenirwinkeltje aangebouwd.

Wie vandaag een bezoek brengt aan Bomarzo zal waarschijnlijk tevergeefs zoeken naar de magische aantrekkingskracht die ooit de naam Sacro Bosco rechtvaardigde, zo schrijft Hella Haasse in haar inleiding bij het boek van Lainez. "De beelden zijn door hekken beschermd en van mos en woekerplanten gereinigd. De oude natuurgodheden hebben de plek verlaten. Maar het raadselachtige en ontregelende element dat dit park tot een unicum maakte te midden van de historische lusthoven in Italië, blijft haast tastbaar aanwezig in tekeningen, schilderijen, beschrijvingen en fantasiën van een aantal creatieve geesten."

* Michiel Koolbergen, Het laatste geheim van Bomarzo, Leiden, Menken Kasander & Wigman Uitgevers (Voor België: Van Halewyck Leuven), 1996, ISBN 90-74622-20-8.

* Mujica Lainez, Bomarzo, Leiden, Menken Kasander & Wigman Uitgevers (Voor België: Van Halewyck Leuven), 1996, ISBN 90-74622 16 X.

* Hella S. Haasse, De tuinen van Bomarzo, Amsterdam Querido (voor België: Singel 262 Antwerpen), 1991, ISBN 90 214 6505 1

Is Bomarzo ontsproten aan een door haat en woede getormenteerde geest, of integendeel een plaats van liefdessmart?

SURREËEL Salvador Dalí heeft even het plan gehad om Bomarzo te kopen. GEHAKT De meeste beeldhouwwerken werden ter plekke uit de rotsen gehouwen. Maar door wie en waarom precies, is nog altijd een vraagteken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234