Maandag 10/05/2021

'In de 17de eeuw kweekte men hetzelfde soort angst als nu'

'Mijn onterechte veroordeling heeft me doen beseffen dat mensen bovenop een bevroren meer leven en ieder moment door het ijs kunnen zakken. Vandaag denk je je schaapjes op het droge te hebben en morgen lig je in de goot'

Ronan Bennett

De lijkschouwer

Oorspronkelijke titel: Havoc, in Its Third Year

Vertaald door Anneke Bok

De Geus, Breda, 286 p., 19,90 euro.

De lijkschouwer is een historische roman die de hedendaagse lezer politiek wakker wil schudden. Net zoals het Engeland van begin zeventiende eeuw gaat het hedendaagse Westen gebukt onder een kunstmatig opgeblazen vijandgevoel, waarbij de katholieken van weleer vervangen zijn door de moslims van vandaag. En terwijl vroeger de puriteinen daarvan het garen sponnen, zijn dat nu de westerse elites.

> Groeide op in een katholiek gezin en sympathiseerde met het IRA.

> Werd door de Britse autoriteiten tweemaal ten onrechte veroordeeld en in de gevangenis opgesloten, maar wist ieder beroep op een vrijspraak te laten uitdraaien.

> Brak internationaal door met Hart van Congo, dat speelt ten tijde van de moord op Patrice Lumumba.

> Draait ook controversiële films, zoals The Hamburg Cell, een documentaire over de zelfmoordenaars van 9/11.> http://observer.guardian.co.uk/review/story/0,,1681333,00.html: de site waarop de eerste aflevering van Bennetts nieuwe roman Zugzwang te lezen is. Iedere week schrijft hij een volgende aflevering.

> John Bunyan: Pilgrim's Progress

> Jerzy Kosinski: De geverfde vogel

door Marnix Verplancke

'Mijn romans zijn openlijk allegorisch", bekent Ronan Bennett niet lang nadat we elkaar in het Londense China Town hebben ontmoet. "Door over het verleden te schrijven, wil ik iets zeggen over het heden, betekenisvolle parallellen trekken en zo de ogen van de mensen openen." Bennett is duidelijk een geëngageerd schrijver en dat hoeft, rekening houdend met zijn wel heel avontuurlijk ogende biografie, ook niet te verbazen.

De man werd midden jaren vijftig geboren in een volstrekt verscheurd Belfast. Hij groeide op in een katholiek gezin, in een katholieke wijk, en had dus niet te kiezen: zoals al zijn vrienden werd hij lid van het IRA. In 1974 werd hij opgepakt, beschuldigd van de moord op een politieman en opgesloten in de Long Keshgevangenis, een voormalig legerkamp. Een jaar later werd zijn onschuld bewezen en was hij opnieuw een vrij man. Zoals zo velen van zijn no future-generatie trok hij nadien naar Londen en daar was het in 1978 weer prijs. Hij werd ervan verdacht bomaanslagen voor te bereiden en kwam in de gevangenis van Brixton terecht. Zelfverzekerd weigerde hij iedere gerechtelijke bijstand en voerde hij zijn eigen verdediging, met een vrijspraak anderhalf jaar later als gevolg.

Nu is Bennett een gevierd schrijver en filmmaker, die de controverse niet schuwt. The Hamburg Cell, de tv-film die hij vorig jaar voor Channel 4 draaide, is een mooi voorbeeld van wat hij doet: een journalistieke prent over het leven van de mannen die de vliegtuigen in het World Trade Centre vlogen en een zoektocht naar hun persoonlijke redenen om dat te doen. Inmiddels heeft The Hamburg Cell een heuse cultstatus bereikt en wordt hij in de Arabische wereld uitgezonden door allerlei politiek geïnspireerde piratenzenders.

De lijkschouwer, zoals Bennetts recentste boek heet, is een historische roman die speelt rond 1630 in een niet nader bepaald Noord-Engels stadje. Hoofdpersonage is John Brigge, een op het platteland wonende lijkschouwer die naar de stad gesommeerd wordt om er het onderzoek te leiden naar de moord van de Ierse immigrante Katherine Shay op haar pasgeboren kind. Wat hem meteen opvalt, is dat iedereen de gevangene al schuldig heeft bevonden zonder ook maar iets af te weten van de zaak. De vrouw ontkent ook maar iets gedaan te hebben en de belangrijkste getuige blijkt plotsklaps naar haar tante in een andere stad verhuisd te zijn, maar niemand lijkt haar terug te willen halen. Nee, die Shay, daar draait het allemaal om, en die moet zo vlug mogelijk op het schavot.

Dat de Ierse katholiek is en het stadsbestuur bestaat uit protestantse puriteinen zou daar wel eens veel mee te maken kunnen hebben, ontdekt de eveneens katholieke Brigge. Er hangt immers een grimmige, bijna apocalyptische sfeer in de stad: er heerst hongersnood, de pest is op komst, er stromen van overal nutteloze immigranten toe en de misdaadcijfers rijzen de pan uit. En voor dat alles kunnen alleen de katholieken verantwoordelijk zijn.

Bennett vertelt dat het stadje uit de roman in feite Halifax was en dat John Brigge daar begin zeventiende eeuw als lijkschouwer optrad, iets wat hij ontdekte toen hij een paar decennia geleden onderzoek deed voor zijn doctoraat in de geschiedenis. Maar daar stopt zowat de historische realiteit. De rest komt uit het hoofd van Bennett zelf, met uitzondering van de maatschappelijke situatie natuurlijk: "Begin zeventiende eeuw werden Halifax en veel soortgelijke provinciesteden bestuurd door een puriteinse elite die een intolerante visie had op wat een goede samenleving hoorde te zijn. Aan de hand van de Bijbel werd een strikte moraal gepredikt, wat men later de reformation of manners is gaan noemen. Ze hadden het vooral gemunt op kleine criminaliteit, vloeken en overspel en wilden die de wereld uitbannen door het leven van de mensen extreem te gaan reguleren. Ze hadden een nobel doel, het lijden van de armen verlichten, maar door hun extreme rigiditeit draaide dat goede voornemen uit op een meedogenloze dictatuur. Ieder vergrijp werd zwaar bestraft.

"Voor Engeland was dat iets heel nieuws. Het middeleeuws katholicisme dat tot dan toe de overhand had gehad was immers veel toleranter. Mensen zondigden, maar hun zonden werden hen ook weer vergeven als ze maar genoeg boetten. Dat was een tolerant christendom. De puriteinen kenden die vergiffenis niet. Wie zondigde, moest daar levenslang de gevolgen van dragen, dus iedere zonde moest op voorhand uitgebannen worden, met intolerantie als gevolg."

In hoeverre was de maatschappelijke crisis die u beschrijft echt?

"Het is moeilijk uit te maken of het om een echte crisis ging of gewoon om de perceptie ervan. Het is best mogelijk dat de heersers bezorgd waren over het gevaar dat van de armen uitging en dat ze die daarom harder begonnen aan te pakken. Of er meer misdaad was, weten we niet, iedereen dacht wel dat het zo was.

"Ik vind dat een heel interessant fenomeen. Tegenwoordig is het een en al zero tolerance wat de klok slaat. Als ik de retoriek van de Britse minister van Binnenlandse Zaken daarover hoor en ik sluit mijn ogen dan zie ik een zeventiende-eeuwse puritein voor me. De Engelse katholieken waren de moslims van vandaag en de jezuïeten werden beschouwd als een soort Al Qaida. En ook de angst die men toen kweekte, was identiek aan die van vandaag. Niets is ooit nieuw en alles is in het verleden al een keertje gebeurd.

"Protestants Engeland zag zich toen als een uitverkoren, maar bedreigd eiland aan de rand van katholiek Europa. En nu zien we onszelf als bedreigd door de islamitische horden. En de vraag is in hoeverre we hier met louter retoriek te maken hebben. Wanneer je mensen bang genoeg krijgt, overdrijven ze de kracht van hun vijanden en willen ze er zich koste wat het kost tegen wapenen. In werkelijkheid waren de katholieken toen volstrekt machteloos. Het was een vervolgde minderheid die de puriteinse elite goed van pas kwam. Alle maatschappelijke onvrede werd in hun richting gekanaliseerd, iets wat ook onze huidige politieke leiders maar al te graag doen."

Er zijn zeker parallellen, maar de vraag is of we iets kunnen leren over hoe we in het heden moeten handelen door naar het verleden te kijken.

"Wat het verleden me geleerd heeft, is dat machtsvertoon en een rigide controle op het strikte naleven van de wet nergens toe leiden. De overheid moet af en toe iets door de vingers kunnen zien. Zware misdaad kan natuurlijk niet gedoogd worden, maar soms is het goed mensen buiten de lijntjes te laten kleuren. In Groot-Brittannië worden tegenwoordig kinderen opgepakt omdat ze op straat rondhangen, terwijl dat nu eenmaal iets is wat kinderen doen. De meesten onder hen vormen ook geen probleem, maar toch vliegen ze achter de tralies. Deze Labourregering heeft meer kinderen de bak ingedraaid dan enige Britse regering voordien. En wat heeft het opgeleverd? Blairs reformation of manners-campagne is een flop geworden, omdat ze tot een sociale polarisatie heeft geleid en het maatschappelijk ongenoegen dus heeft aangewakkerd. Als we één zaak uit het verleden kunnen leren is het wel dat een ijzeren vuist futiel is."

Maar misschien zijn de jongeren van vandaag wel een stuk meer onhandelbaar, agressiever en gevaarlijker dan die van een generatie geleden.

"Ik weet niet of dat zo is. Wat kunnen statistieken daarover immers zeggen? Misschien was men vroeger gewoon minder vatbaar voor kleine criminaliteit en werd die daardoor niet gemeld aan de politie. Wat mij verontrust, is dat er speciale jongerengevangenissen opgericht worden voor kinderen tussen de twaalf en zeventien. Een paar jaar gelden heb ik een artikel geschreven over een jongen van vijftien die vanwege een klein vergrijp in zo'n gevangenis werd opgesloten. De jongen was duidelijk mentaal niet in orde. De dokters en de psychiaters bezwoeren de rechter de jongen niet naar de gevangenis te sturen, omdat hij het niet zou overleven. De rechter gaf hem twee jaar effectief en twaalf dagen later had de jongen zich in zijn cel verhangen. Die jongen had hulp nodig, geen gevangenis, en er zitten momenteel veel jongeren zoals hij achter de tralies."

Ach, wat heeft dat allemaal met mij te maken, denken de meeste mensen dan, laat me toch met rust.

"En dat is ook wat veel schrijvers denken, maar zo werkt het niet. Er valt niet te ontsnappen aan de realiteit. Wie niet met ons is, is tegen ons, zegt Brigges protestantse assistent Adam, en Bush met hem. Zij betrekken je bij wat er gebeurt. Er is geen plaats vanwaaruit je de wereld kunt overschouwen. Je staat er altijd middenin. Bovendien mogen we ons niet afzijdig houden, want als we dat wel doen, geven we de regering een absolute macht over ons. Dan kan ze doen wat ze wil en dat is - ik moet mijn woorden voorzichtig kiezen - niet altijd in het gemeenschappelijk belang.

"Door wat er momenteel in Irak gebeurt, zouden we iedere dag de straat op moeten gaan. Goed burgerschap veronderstelt meer dan inzitten over het lot van je eigen gezin. We dragen allemaal een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid en zo lang we ons niet met anderen verenigen - only connect, zoals E.M. Forster zei - en iets doen, kunnen we niemand anders dan onszelf de schuld geven voor wat onze regering doet."

Katherine Shay wordt valselijk beschuldigd. Op uw zeventiende maakte u iets soortgelijks mee en belandde u een jaar achter de tralies.

"Dat is inmiddels meer dan dertig jaar geleden, maar een mens vergeet zoiets nooit. Het zet zich vast in je geest en zoals ieder trauma op jonge leeftijd de boeken van een schrijver zal tekenen zullen de mijne ook wel door die gevangenschap getekend zijn. Door die onterechte veroordeling ben ik gaan beseffen dat mensen bovenop een bevroren meer leven en dat ze ieder moment door het ijs kunnen zakken. Zekerheid is slechts schijn. Vandaag denk je je schaapjes op het droge te hebben en morgen lig je in de goot.

"Als je ten onrechte opgesloten wordt, besef je hoe machteloos je bent om iets over jezelf te beslissen. Je zit lichamelijk en geestelijk vast. Je weet niet wat de toekomst brengt. Het is een overweldigende ervaring die maar rond één ding draait: angst, en die is zo groot dat hij je compleet opslorpt. Ieder initiatief wordt er in de knop door gedood.

"Ik heb ook een boek geschreven over de Guilford Four, die twintig jaar ten onrechte gezeten hebben voor de IRA pub bombings van midden jaren zeventig. Toen ze gearresteerd werden, heerste er een verschrikkelijke sfeer in Engeland. Niemand wou het bewijsmateriaal grondig onderzoeken. Ze waren schuldig nog voor er een onderzoek gevoerd was, zowel voor de politiek, de politie als het publiek. Hun advocaten wezen op de tekortkomingen van het proces, op de vele details die niet klopten en op de verdachte hiaten in het onderzoek, zoals de verdwenen getuigen waar niemand naar op zoek ging, maar geen kat die daar oren naar had. Aan de galg met hen, schreeuwde het volk, en ik beschouw de veroordeling van de Guilford Four dan ook als het gevolg van een algemeen gebrek aan burgerschap."

In uw roman is religie van doorslaggevend belang, net zoals vandaag, zo lijkt het soms. Hoe staat u zelf tegenover religie?

"Voor De lijkschouwer en The Hamburg Cell ben ik op zoek gegaan naar de wortels van het christendom en de islam. Thomas Jefferson, de derde Amerikaanse president, schreef een boek over het Nieuwe Testament waarin hij alle commentaren van de evangelisten achterwege liet en alleen Jezus' woorden weergaf. Wat meteen opvalt als je de Jefferson Bible, zoals het boek ook wel wordt genoemd, opneemt, is de nadruk op medelijden en op de nood om samen te werken. We zijn verantwoordelijk voor wat er met de andere mensen gebeurt. Persoonlijk voel ik veel voor die ideeën, wat misschien wel iets te maken heeft met mijn opgroeien in het verdeelde Belfast van de jaren zestig en zeventig. Je stond daar als individu niet alleen. Je behoorde tot een gemeenschap. Toen ik over de vroege islam begon te lezen vond ik hetzelfde. Ook daar overheerste de boodschap van verantwoordelijkheid en compassie. Dat vind ik de goede kanten van de religie.

"Wat mij interesseert, is de vraag wat me ervan weerhoudt de ober een mes tussen de ribben te planten, met zijn portefeuille aan de haal te gaan en mij een nieuw paar schoenen te kopen. Er zullen veel redenen zijn, maar ik ben zeker dat een ervan de religieuze boodschap van verantwoordelijkheid en compassie is die we in de loop der eeuwen aan elkaar hebben doorgegeven. Ik ben dus niet bereid het geloof compleet af te zweren. We moeten het alleen uit de handen van de fundamentalisten zien te krijgen. En dat heeft veel met politiek te maken. Het moslimfundamentalisme onder Britse allochtone jongeren is iets van de laatste jaren. Vroeger bestond dat niet. Zij zien hoe de islam overal ter wereld bedreigd wordt door het Westen, nemen dat op zich, zoeken steun bij elkaar en worden heel gevoelig voor een extremistische uitleg van de islam. In essentie heeft dat niets met religie of een heropleving van het spirituele leven te maken. Het is gewoon een antwoord op de politieke druk."

'Door wat er momenteel in Irak gebeurt, zouden we iedere dag de straat op moeten gaan. Goed burgerschap veronderstelt meer dan inzitten over het lot van je eigen gezin'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234