Zondag 05/04/2020

Vuile oorlog

In Colombia zoeken alle partijen hun vermiste geliefden

Een vrouw op het Bolivarplein in Bogota loopt tussen afbeeldingen op waar formaat van vermisten van de Patriotic Union, de partij die was gelieerd aan de Farc.Beeld AFP

De zoektocht naar meer dan 100.000 vermisten vormt een van de pijnlijkste onderdelen van het Colombiaanse vredesakkoord. Ruim drie jaar na de ondertekening schiet dat nog niet op. ‘De politieke wil ontbreekt.’

Toen Jaime Castillo twee dagen niks van zich liet horen, kreeg zijn zusje Jacqueline argwaan. De politie stuurde haar naar het forensisch instituut in de Colombiaanse hoofdstad Bogota. Daar kreeg ze een foto onder ogen van haar broer; dood, gemarteld en gekleed in een guerrilla-uniform, met wapen en al. Zijn lichaam zou anoniem zijn begraven in een massagraf, maar het was onduidelijk waar. Elf jaar later zijn Jaime’s resten nog altijd niet geïdentificeerd.

Jacqueline Castillo (55) is een van de veertien familieleden van vermiste Colombianen die op uitnodiging bij de Internationale Commissie voor Vermiste Personen (ICMP) in Den Haag waren. Hun naasten verdwenen tijdens het conflict tussen de Colombiaanse overheid en de linkse guerrillabeweging Farc, een vuile oorlog die een halve eeuw duurde en pas drie jaar geleden werd afgesloten met een vredesakkoord. 

Verschrikkingen

Castillo en haar lotgenoten vertegenwoordigen naast hun organisaties vooral een halve eeuw verschrikkingen, waarin alle partijen zonder aanzien des persoons aan het moorden sloegen. Er waren slachtoffers van buitengerechtelijke executies door het Colombiaanse leger, zoals de broer van Castillo die nooit lid was van de guerrilla. Het leger vermoordde systematisch duizenden onschuldige burgers om succesjes te presenteren in de strijd tegen de guerrilla. Er verdwenen studentenleiders, en ook militairen die door de guerrilla ontvoerd werden. 

De veertien nabestaanden hebben daarom ieder een andere visie op het conflict, en op wie de grootste misdadigers waren. Maar allemaal zijn ze nog altijd op zoek naar de resten van hun geliefden. De huidige rechtse regering van Iván Duque maakt daarmee geen haast, vinden ze vrijwel zonder uitzondering. Daarom hebben ze hun hoop gevestigd op de ICMP, dat overheden helpt bij opgravingen van massagraven en DNA-identificatie van vermiste personen.

Terwijl achter grote glazen wanden laboranten van de ICMP met monsters op en neer lopen tussen microscopen en centrifuges, regent het vragen. Hoe lang blijft DNA goed? Is het DNA van een broer bruikbaarder dan van een zus? Kan de foetus van een vermoorde dochter worden geïdentificeerd? Er bestaan veel misverstanden. “We zien hier dat internationale organisaties heel veel voor ons kunnen doen”, zegt Gloria Gómez (63), die al dertig jaar zoekt naar haar twee broers die in de jaren 80 actief waren in de studentenbeweging.

Eindelijk duidelijkheid

Gómez zat persoonlijk aan tafel toen de regering en de Farc een vredesakkoord smeedden. In Havana schoof zij hen de zaak van de vermisten voor de neus, en een deel van haar adviezen kwam terecht in het vredesakkoord dat in 2016 werd getekend. De verwachtingen waren groot. Na een halve eeuw oorlog zou er eindelijk duidelijkheid komen over de tienduizenden vermisten. Maar drie jaar later is er vrijwel niets gebeurd.

“Het akkoord voorziet in instrumenten en richtlijnen voor het zoeken naar vermisten, maar het wordt niet uitgevoerd”, zegt Gómez. “Lijsten van vermisten bestaan al lang, begraafplaatsen met anonieme massagraven zijn bekend, er is geld van de Europese Unie, internationale organisaties willen helpen. Wat ontbreekt is politieke wil.” Dat vindt ook Janeth Batista (63), die al dertig jaar haar dochter zoekt. “Van duizenden vermisten liggen de resten al bij het Openbaar Ministerie. Waarom beginnen ze niet? En waarom worden internationale organisaties niet betrokken?”

Emerson Rojas (27) nuanceert het beeld. Zijn vader, sergeant in het leger, werd ontvoerd door de Farc en keerde nooit terug. Hij ziet wel politieke wil. “Het leger heeft tal van documenten vrijgegeven met informatie over verdwijningen”, zegt hij. “Maar er is te weinig geld en capaciteit, en nieuwe gewapende groepen bemoeilijken in veel gebieden de opsporing van resten.”

Stiltepact

Aan tafel wordt nee geschud. “De Europese Unie doneerde miljoenen voor het zoeken naar vermisten en voor de Waarheidscommissie”, zegt Bautista. “Maar deze regering wil niet dat de verantwoordelijkheid van de staat aan het licht komt. Daarom komen wij niet aan bod.” Wie doorzet, krijgt soms problemen, zoals Jacqueline Castillo, die na anonieme bedreigingen haar drie kinderen naar familie in het buitenland moest sturen. “Er heerst een stiltepact. Ze beginnen hooguit aan de zaken waarbij de Farc verantwoordelijk was.”

Jhon León (29) voelt zich aangesproken. Naast neef van een vermiste is hij ex-strijder van de Farc. Sinds de demobilisatie verzamelt hij binnen de voormalige guerrillabeweging informatie over mogelijke vindplaatsen van vermisten. “Daarmee zijn al driehonderd zaken opgelost”, zegt hij en daaraan zou president Duque een voorbeeld kunnen nemen.

Het conflict is nog vers, de geschiedenis is nog niet geschreven. Maar achter de politieke verschillen schuilen dezelfde belangen.

Op de vraag wat er moet gebeuren, antwoorden de nabestaanden allen dat zij én internationale organisaties meer bij de uitvoering van het akkoord moeten worden betrokken. “We zijn allemaal, zonder ervoor te kiezen, slachtoffer van hetzelfde conflict”, zegt Rojas. “We zijn verenigd in een gemeenschappelijke zoektocht naar de waarheid.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234