Vrijdag 30/10/2020

In Angela we trust

Het zijn bange dagen. Herman Van Rompuy vreest voor het einde van de euro en van de Europese Unie. Angela Merkel wil de obligatiehouders mee laten betalen voor de bankencrisis. Ze veroorzaakte daarmee een paniekreactie op de financiële markten. Ierland ging voor de bijl, Portugal kan volgen. De westerse wereld laveert tussen geldpersen en duimschroeven. Hoe loopt dat af?

Zoveel is er niet veranderd sinds de cursus staathuishoudkunde van vader Eyskens. De rol van de centrale bank bestaat nog altijd in het aansturen van de geldhoeveelheid. Dat kan op twee manieren. Vooreerst door de rente te verhogen of te verlagen waartegen commerciële banken hun kastekorten kunnen dekken of hun overschotten kunnen beleggen. Zoals we de afgelopen jaren zagen, kan het gaan om zeer grote bedragen. De centrale bank kan ook een ‘open market’-beleid hanteren, dat heet nu ‘quantitative easing’, QE. Dan koopt (of verkoopt) de centrale bank effecten - in de regel overheidsobligaties - in de markt. Als er grootschalig wordt gekocht, spreekt men van geldschepping. De verkopende bank krijgt contanten in ruil voor effecten. In het ergste geval financiert de centrale bank op die manier de tekorten van de overheid. Dat is tijdens bezettingen en oorlogen schering en inslag. La planche à billets. Te veel geld leidt dan tot inflatie. We hebben daar ervaring mee. Na de Tweede Wereldoorlog probeerde minister van Financiën Camille Gutt de door de oorlog ontstane overtollige liquiditeit uit de markt te halen. Dat lukte in 1945 niet omdat één miljoen geallieerde soldaten de prijzen méér de hoogte injoegen dan Gutt ze met geldschaarste kon drukken.

Maar dat waren andere tijden. Of toch niet? In Europa, Japan en de VS gingen de geldpersen vooral sinds 2007 andermaal op beangstigende schaal draaien. In Europa werden en worden landen en banken rechtgehouden met miljarden liquiditeitsinjecties door de Europese Centrale Bank. Het balanstotaal van de ECB verdubbelde naar ongeveer 2.000 miljard en het balanstotaal van Federal Reserve verdrievoudigde bijna. Enkele weken geleden besliste voorzitter Ben Bernanke om boven de al eerdere QE van 2 biljoen nog eens extra 600 miljard dollar overheidsobligaties van de banken over te nemen. De Federal Reserve zegt hiermee de tewerkstelling te willen bevorderen, overigens naast inflatiebestrijding, een expliciete doelstelling van de Fed.

Een nobele doelstelling ook, maar gaat QE inderdaad werklozen aan een job helpen? Het scepticisme hierover is groot. De operatie zal zeker goed zijn voor de traders, de bankbonussen en voor de liquiditeit en solvabiliteit van de banken. In de VS gaan dit jaar weer 150 banken overkop, meer nog dan vorig jaar. Dat QE goed is voor de banken heeft te maken met de manier waarop het wordt opgezet. De centrale bank koopt namelijk schatkistcertificaten van de banken, nadat deze banken de certificaten zelf iets goedkoper bij de overheid hebben ingeslagen. Ten tweede zal QE ervoor zorgen dat de Amerikaanse overheid verder vlot gefinancierd wordt, zelfs als de Chinezen afhaken. Het is bekend dat de Chinezen tot voor kort de tegenwaarde van hun enorme handelsoverschotten vooral in Amerikaans schatkistpapier belegden. Sinds enkele maanden aarzelen ze en de Amerikaanse schatkist moet dus wel bij de Fed aankloppen. Ten derde kan een deel van de liquiditeiten die de banken via QE van de centrale bank ontvangen, naar de aandelenmarkten stromen. Dat is ook de wens van Bernanke, die op het ‘welvaartseffect’ van stijgende koersen rekent. Zoals hij tot 2008 op het welvaartseffect van stijgende huizenprijzen rekende. Of er ten slotte ook liquiditeiten via bankleningen bij de burgers en de bedrijven zullen terechtkomen, is de vraag van één miljoen. De kans is gering, beweren experten, maar misschien net groot genoeg om de VS voor echte deflatie te behoeden.

Deflatie nachtmerrie

Want deflatie is de nachtmerrie van onze radeloze centrale bankiers. Deflatie heeft als vervelend kenmerk dat het zelfversterkend een economie verlamt. Als morgen alles goedkoper is, waarom dan vandaag kopen? En deflatie verzwaart ook de schuldenlast. De schulden dalen namelijk niet mee met de inkomens. Inflatie daarentegen vermindert het gewicht van schulden en als ook de dollar daalt, de vorderingen van de (Chinese) schuldeisers. De schuldeisers betalen de rekening. In de jaren 1920 werd de Duitse middenklasse op die manier geruïneerd. En hoewel de Fed zeker na 1979 (toen Paul Volcker Fed-voorzitter werd) vooral de inflatie heeft bestreden, wil ze daarom nu de inflatie bevorderen.

Het beleid van de Fed heeft believers en non-believers, maar iedereen is het er wel over eens dat de centrale bank zich vandaag op nooit eerder betreden terrein begeeft. Zoals ook de ECB. De VS kiezen wel duidelijk voor de ‘reflatie’, terwijl Europa harde deflatie oplegt aan Ierland, Griekenland en Portugal, in afwachting van andere en grotere slachtoffers. Deze remedie verergert de kwaal. Bijna niemand gelooft dat de zwakke eurolanden ooit hun schuldenlast met meer economische groei zullen kunnen afschudden, vooral omdat de rentelast op die schulden ook toeneemt. Deze gehangenen trekken al spartelend de strop aan. Tegelijk kan men niet beweren dat de Duitse belastingbetaler geen immense inspanningen doet om de euro te redden. Meer eigenlijk dan Angela Merkel politiek kan verdedigen. Vandaar het idee om ook de schuldeisers, de obligatiehouders, mee te doen betalen. Laat dat nu echter ook de Duitse banken en verzekeringsmaatschappijen zijn. En hun verzekerden en spaarders. De Duitse middenklasse betaalt straks twee keer: als belastingbetaler én als spaarder.

Hoe loopt dit af? Niemand weet het, hoewel de wereld al menige crises achter de rug heeft. De intussen 78-jarige topbelegger Warren Buffett (die overigens het Fed-beleid steunt) gaf onlangs aan een Nederlandse vriend de raad een vergeten boekje van ene Adam Fergusson te lezen. Deze Britse ambtenaar beschreef de ondergang van de Weimar-republiek (1918-’33) aan de hand van rapporten van Britse ambassadeurs in Wenen en Berlijn. When Money Dies is intussen heruitgegeven, maar kan ook vrij worden gedownload. Het boek werd een kleine hype, hoewel elke vergelijking van de situatie vandaag met de Weimar-ellende natuurlijk ongepast en alarmistisch is. Duitsland had toen net een oorlog gefinancierd met de geldpers en ging nadien als bezeten door met biljetten te drukken tot Hjalmar Schacht in 1923 de waanzin van zijn voorganger Havenstein stopte. Een bezetting door Belgen en Fransen en een burgeroorlog later, leidde enorme werkloosheid in Duitsland tot andere, beter bekende waanzin.

De aanleiding voor deze boekentip van Buffett was de Britse situatie. Buffett zei hierover: ‘Er is vandaag in Groot-Brittannië een discussie aan de gang tussen neo-Keynesianen die elke verstrakking van het economisch beleid willen uitstellen, en voorstanders van een snelle ingreep. Dat debat slaat nergens op, want saneren kan politiek alleen nu gebeuren. Over een jaar of zo, is ingrijpen politiek niet meer mogelijk. Wanneer regeringen niet kordaat en moedig genoeg zijn, dan gaat de economie in elk geval naar de haaien.’ Versta: anders misschien ook, maar saneren is het proberen waard.

De oude Buffett legt daarmee de vinger op de wonde. In democratieën zijn er grenzen aan gestrengheid. De Britten, Grieken, Ieren en Portugezen gaan relatief gedwee onder het Caudijnse juk door, maar als de duimschroeven nog meer worden aangedraaid, zoeken die volkeren uitwegen. Loonstijgingen en inflatie bijvoorbeeld. When Money Dies is een aanrader voor wie de historische achtergrond van de Duitse standpunten wil begrijpen. En voor wie eerst De wereld van gisteren (1942) van Stefan Zweig heeft gelezen. Schrijft hij niet: ‘Het blijft een onomstotelijke wet van de geschiedenis dat zij juist tijdgenoten verbiedt de grote bewegingen die hun tijd bepalen, al in hun vroegste stadium te herkennen.’ In Angela we trust.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234