Donderdag 29/10/2020

'In Amerika heerst de voyeurcultuur: we weigeren ons te tonen maar we willen wel kijken'

Gesprek met Janet Fitch over haar tweede roman 'Portret in zwart'

Door Marnix Verplancke

Zes jaar geleden veroverde Janet Fitch Vlaanderen en Nederland met haar debuut Witte oleander. Van die roman, over de machtswellustelinge Ingrid die haar dochtertje Astrid psychisch aan haar onderwierp, dwars door meters dikke en met prikkeldraad bespannen gevangenismuren heen, gingen zomaar eventjes 200.000 exemplaren over de toonbank. Portret in zwart is haar tweede roman, en alweer ligt een perverse moeder aan de basis ervan. Meredith heet ze, een succesvolle concertpianiste uit Los Angeles die het niet kan hebben dat haar enige zoon Michael het aanlegt met het no future-schepsel Josie. Die doet niet veel meer dan af en toe modelleren voor een kunstacademie en 's nachts de clubscene af lopen. Moeder en liefje weten niet wat hen overkomt als ze op een dag telefoon krijgen van een politieman: of ze even een lijk kunnen komen identificeren van een jongen die zich een kogel door het hoofd heeft gejaagd, van Michael dus. Geschapen om te rivaliseren, maar gedoemd tot kennismaken zullen Josie en Meredith elkaar psychisch beginnen af te tasten, op zoek naar de reden waarom, want beiden zijn er vast van overtuigd dat de oorzaak van Michaels zelfmoord bij een van hen gezocht moet worden.

Twee romans over een moeder die de intellectuele en sociale ontwikkeling van haar kind dwarsboomt, leek ons meer dan stom toeval te zijn. Daar zit iets autobiografisch achter, dachten wij, en dus konden we het niet laten: "De relatie met mijn moeder verliep inderdaad heel problematisch", zucht Fitch. "Ik was een gevoelig en dramatisch aangelegd kind. Mijn moeder werkte fulltime als ambtenaar en hield ervan om na haar uren zo nu en dan op stap te gaan. Introspectie was haar vreemd, om het voorzichtig uit te drukken. Ze begreep dus niet wat er mis was met mij of hoe ze me moest aanpakken. Iedere ouder koestert verwachtingen over zijn kind, maar die zijn er alleen om na verloop van tijd overboord te gooien. Anders kun je onmogelijk een goede ouder zijn. Er is nu eenmaal een breuk tussen verlangen en realiteit.

"Maar dat kon mijn moeder niet. Ze wou van mij het meisje maken dat ze in gedachten had en niet het kind dat in mij school. Als tiener kon ik helemaal niet overweg met de alternatieven die me geboden werden. Ik hield niet van school, haatte mijn ouders en voelde me bijzonder slecht in mijn vel. Het enige waar ik goede herinneringen aan heb uit die tijd is aan de boeken die ik las. Ik wou anders leven, comfortabeler in zekere zin, dus ik stond open voor ieder die me een weg uit mijn miserie toonde. Ik ontmoette interessante mensen, probeerde hun leven te leiden, kwam daar na een tijdje van terug en ontdekte zo mondjesmaat wie ik was en wat ik verlangde van het leven.

"Met mijn eigen dochter probeer ik het zelf helemaal anders aan te pakken. Ik wil een stuk nieuwsgieriger zijn naar wie zij is dan mijn moeder indertijd. Ik leg haar mijn kijk dus niet op. Ik heb mijn kinderboeken altijd bijgehouden, om er mijn eigen kinderen later mee te kunnen verrassen. Ik droomde dat ik die boeken met mijn dochter zou delen. Toen ze acht was, achtte ik de tijd rijp en haalde ik ze boven. Ik greep meteen naar mijn favoriet, King of the Wind van Marguerite Henry, die vaak over paarden schreef. Ik nam mijn dochter dus op mijn schoot, opende het boek en ze zei: 'O nee, toch niet weer een van die triestige paardenverhalen.'

"Ik moet toegeven dat ik eerst een beetje kwaad en teleurgesteld was en daarna verdrietig. Ik wou haar iets heel waardevols meegeven en zij weigerde het. Maar na een tijdje besefte ik dat ze iets anders wou. Ze wou boeken over meisjes die in de problemen raken, zoals Pipi Langkous, en daar had ik me bij neer te leggen. Wanneer je geluk hebt in je ouderschap maak je een moment mee waarop je beseft dat het er niet op aankomt je kind iets op te dringen, maar wel te ontdekken wie het werkelijk is. Kinderen opvoeden is ze laten gaan en niet ze in je armen verstikken. In die zin zou je mijn twee romans kunnen zien als voorbeelden van hoe het niet moet: in Witte oleander wil moeder Ingrid dat dochter Astrid een evenbeeld wordt van haarzelf en in Portret in zwart zien we hoe Meredith Michael gebruikt om aan haar eigen emotionele noden te voldoen."

Was het moeilijker over de relatie tussen een moeder en haar zoon te schrijven dan over die tussen een moeder en haar dochter?

"Natuurlijk. De relatie tussen een moeder en haar dochter zou je in het beeld van de spiegel kunnen vatten. Moeders willen in hun dochters een spiegelbeeld van zichzelf creëren. Met een zoon ligt dat helemaal anders. Als een sterke vaderfiguur afwezig is, ontstaat het risico dat de moeder zijn rol op haar zoon projecteert, waardoor de relatie tussen die twee donkerder wordt, seksueel zelfs.

"Ik ben een dochter en ik heb een dochter, dus ik kon uit mijn eigen ervaringen putten bij het schrijven van Witte oleander. Een zoon heb ik echter niet en ik ken de relatie tussen een zoon en zijn moeder dan ook alleen uit mijn omgeving. Het was dus een kwestie van tasten en misgrijpen voor ik Meredith en Michael juist had.

"Personages groeien tijdens het schrijven van een roman. Je stelt je een bepaalde situatie voor en plaatst daar je figuren in. Ze reageren op elkaar en daaruit volgt dat de machtsbalans tussen hen geleidelijk aan verandert, tot ze met elkaar aan het dansen slaan. Zo had ik Josie aanvankelijk een stuk kwetsbaarder gemaakt dan ze er nu staat. In haar confrontaties met Meredith werd ze daardoor compleet platgedrukt, en dus besefte ik dat ze sterker en meer weerbaar moest zijn."

Vandaar dat u er een punkster van maakte?

"Dat was ze altijd al, maar ze bewoog zich aanvankelijk meer op de achtergrond van het punkgebeuren. Ik ken de punkscene van toen nogal goed. In 1980, het jaar waarin de roman speelt, liep ik bijvoorbeeld rond met een rode hanenkam op mijn hoofd. Ik volgde filmschool in Los Angeles en was weg van de sfeer die toen in de stad hing. 'Just do it' was onze slogan: doe waar je zin in hebt en kijk wat ervan komt. In feite had de Amerikaanse punkscene niet zoveel met de Britse te maken. Dat was heavy stuff, heel gewelddadig, terwijl het bij ons meer een romantische pose was, in de richting van de gothic.

"Josie in die wereld plaatsen bood me een unieke kans om de punkcultuur te laten contrasteren met de hoge cultuur van Meredith, die door haar diep historisch besef een loodzware stempel drukt op al wie artistiek actief wil zijn. Je moet immers bewijzen dat je goed genoeg bent om in de voetsporen van de groten te mogen treden. Volgens mij zijn beide invalshoeken trouwens nefast. De hoge cultuur fnuikt het persoonlijk initiatief te veel, waardoor je geremd wordt, terwijl de punkgedachte dat 'anything goes' meestal alleen maar tot veel lawaai heeft geleid, zonder enige betekenisvolle inhoud."

Maar uiteindelijk lijkt u toch duidelijk te sympathiseren met punkster Josie tegen het arrogante kreng, de concertpianiste Meredith.

"Het probleem met veel mensen die het gemaakt hebben in de wereld van de hoge cultuur is dat ze hun artistieke overontwikkeling lijken te compenseren met een onderontwikkelde humaniteit. Ze hebben hun roeping meestal op jonge leeftijd ontdekt en hebben een eenzijdige opleiding gekregen. Pianospelen is voldoende. Kinderen die zo opgevoed worden, leren niet hoe ze met anderen moeten omgaan en veranderen daardoor in een soort sociale autisten.

"Wat Josie sympathiek maakt, is dat ze, ook al is ze niet lang naar school geweest, in zekere zin een stuk minder provincialistisch tegen de wereld aankijkt. Ze is nieuwsgierig en trekt geen grenzen tussen haar wereld en die van de hoge cultuur, terwijl zogenaamde 'fijnzinnige' mensen die nieuwsgierigheid niet meer hebben. Zij beperken de wereld vrijwillig tot hun eigen kleine kringetje. Het kan sommigen misschien raar in de oren klinken, maar door toiletten te schrobben kun je meer te weten komen over het leven dan door naar de Juilliard School (conservatorium voor uitvoerende kunsten in New York, MV) te gaan."

Wat Michael zijn probleem is.

"Inderdaad, opgegroeid in het beschermde milieutje van de hoge cultuur weet hij niet hoe hij met de harde realiteit moet omspringen en pleegt hij uiteindelijk zelfmoord. Was hij een punk geweest en had hij op een authentieke, open manier tegen het leven aangekeken, dan leefde hij misschien nog - en had ik geen boek, ha. Mensen die opgevoed worden met het idee dat ze beter zijn dan de anderen kunnen hun mannetje niet staan in de wereld. De minste tegenslag haalt hen onderuit omdat ze niet kunnen generaliseren. Oké, denken ze dan, dat overkomt alleen maar de anderen, maar ons soort mensen niet. En wanneer het hen dan wel overkomt, weten ze niet hoe te reageren. That's life, zegt een normaal mens, maar voor hen is het een persoonlijk affront."

En meestal vinden zij zichzelf juist heel open van geest. Op een bepaal moment zegt Meredith bijvoorbeeld tegen Josie dat ze zo bekrompen Amerikaans is: doodsbang voor seks en er tezelfdertijd helemaal door geobsedeerd.

"Typische uitspraak voor de bevoorrechte klasse en natuurlijk helemaal fout. Dat is trouwens écht iets heel Amerikaans. Je kunt geen hoek omslaan of je wordt met seks geconfronteerd. We verkopen er frisdrank en auto-onderdelen mee, maar tegelijkertijd zijn we bijzonder preuts als het eropaan komt iets over onszelf los te laten. Dat is de puritein in het diepst van ons wezen. Vroeger was het de duivel en nu is het het glijdend vlak: je weet maar nooit wat je in gang zet door te veel over seks te praten.

"Het resultaat is dat we in Amerika met een voyeurcultuur zitten. We willen ons niet tonen, maar we willen wel kijken. Internetporno is onze grootste industrie geworden, omdat we hele dagen aan seks denken maar onze kleren niet willen uittrekken. Internetseks is wat dat betreft helemaal te gek. Mensen gaan dan op hun computerscherm een potje liggen neuken met een virtueel personage. Grandioos succes en ze willen er nog veel voor betalen ook. Ik vind dat bizar en vooral ook heel eenzaam. Amerikanen willen het bestaan niet aanvaarden. Ze ontkennen hun menselijke natuur, hun seksualiteit en de mogelijkheid om plezier te beleven aan hun lichaam. Dat mag immers niet. Wij zijn een natie van diëters, volwassen vrouwen die zich zorgen maken omdat ze er niet uitzien als een meisje van twaalf, maar ook van mensen die reusachtige hopen walgelijke troep naar binnen werken. En dat zo snel mogelijk, om niet te merken hoe walgelijk die wel is. Dat je ook kunt genieten van een goede maaltijd beseft men in Amerika niet."

Ethiek en esthetiek lijken moeilijk samen te gaan in uw werk. Zowel Ingrid in Witte oleander als Meredith in uw nieuwe roman houden er een esthetische levensvisie op na, maar ethisch hoogstaand kun je hen zeker niet noemen.

"De extreem geraffineerde esthetiek van het Japanse Heiantijdperk, zoals die bijvoorbeeld in Sei Shonagons Het hoofdkussenboek beschreven staat, vind ik bijzonder fascinerend. Esthetiek was toen het allerbelangrijkste. Hoe mooier de gedichten die een militair schreef, hoe meer hij bevorderd werd, wat natuurlijk niet bijdroeg tot de sterkte van het leger. De Heiancultuur heeft dan ook niet lang bestaan. Hofdame Sei Shonagon beschrijft hoe ze dagenlang niet goed is omdat er iemand in haar nabijheid een afschuwelijke kleurencombinatie heeft gedragen, maar als er iemand onthoofd wordt, doet haar dat niets. Ethiek of medeleven kende men toen niet. De waarde van een mens werd afgemeten aan zijn mate van esthetisch raffinement.

"In Witte oleander plaatste ik iemand met een dergelijke aristocratische mentaliteit in hedendaags Amerika. Wat gebeurt er als je iemand in een groezelig flatje dropt die denkt dat hij de wereld te allen tijde kan manipuleren en naar zijn hand zetten? Die wordt steeds woedender, tot hij uiteindelijk iemand vermoordt. In het nieuwe boek ga ik op die weg verder door erop te wijzen dat die esthetische visie impliceert dat de emotionele ontwikkeling van een mens te vroeg stopt. Meredith is een sociale peuter. Zij beseft niet dat de wereld ook zonder haar wel verder zal draaien. Leven is voor een groot deel accepteren wat je overkomt en je schrap zetten, zodat je niet onder de voet gelopen wordt, maar dat willen de Merediths van deze wereld niet begrijpen, en daardoor maken ze het leven van hun kinderen kapot. Je kunt je niet voorstellen hoeveel moeders hun kinderen psychisch doodknuffelen. Die kinderen zijn er om aan hun emotionele noden te voldoen en daarom zijn ze bereid hen in hun ontwikkeling te remmen. Het lijkt wel een ritueel afbinden van de voeten, zoals ze dat vroeger met Chinese meisjes deden."

Is het geen contradictie dat u de nadelen van een esthetische levensvisie beschrijft in een roman, wat op zich toch een esthetisch object is?

"Ja, gek hé. Dat lijkt inderdaad iets contradictorisch, maar het is het in feite niet. Zonder schoonheid en kunst kunnen we immers geen volwaardige mensen worden. Zoals met alles in het leven is het een kwestie van mate: genieten van kunst zonder je erin te verliezen. Je moet geen kunstwerk proberen te maken van je leven. Als meisje wou ik in een Sei Shonagonwereld leven. Alles moest mooi zijn en ik was boos omdat die wereld zo lelijk was. Geleidelijk aan ben ik echter gaan inzien dat echte kunst meer is dan schoonheid alleen. Kunst gaat over het hele leven, met zijn pijn, lelijkheid en gruwel. Dat soort kunst geeft pas echt betekenis aan je bestaan."

Janet Fitch

Portret in zwart

Oorspronkelijke titel: Paint it black

Vertaald door Bartho Kriek en Ronald Vlek

De Bezige Bij, Amsterdam, 464 p., 24,90 euro

Wanneer Michael zelfmoord pleegt, gaat zijn punkliefje Josie op zoek naar de redenen. Alle sporen leiden naar zijn moeder, de concertpianiste Meredith, die de jongen wellicht al te veel heeft beschermd tegen de wereld alvorens hem in een perverse vaderrol te dwingen. Wat volgt, is een zwerftocht doorheen de krochten van het hedendaagse huiselijk geluk, oftewel E.A. Poes The Fall of the House of Usher Revisited.

> Wou de nieuwe Anaïs Nin worden en begon op haar 21ste korte verhalen te schrijven.

> Studeerde korte tijd filmschool en was een paar jaar redacteur/fotograaf/lay-outer/duivel-doet-al van een kleine krant in Colorado.

> Publiceerde na 22 jaar schrijven haar eerste roman, Witte oleander, een wereldwijd succes.

> Portret in zwart is haar tweede roman.

>Tennessee Williams: The Glass Menagerie

>Rohinton Mistry: The Exercisors

>Guy Corneau: Absent Fathers, Lost Sons: The Search for Masculine Identity

'Iedere ouder koestert verwachtingen over zijn kind, maar die zijn er alleen om na verloop van tijd overboord te gooien. Anders kun je onmogelijk een goede ouder zijn. Er is nu eenmaal een breuk tussen verlangen en realiteit'

'Amerikanen willen het bestaan niet aanvaarden. Ze ontkennen hun menselijke natuur, hun seksualiteit en de mogelijkheid om plezier te beleven aan hun lichaam. Dat mag immers niet''Het probleem met veel mensen die het gemaakt hebben in de wereld van de hoge cultuur is dat ze hun artistieke overontwikkeling lijken te compenseren met een onderontwikkelde humaniteit'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234