Donderdag 01/12/2022

AchtergrondWaterschaarste

In 2018 wist Kaapstad nipt een acute watercrisis te vermijden. Wat kunnen wij daarvan leren?

Vanwege het naderende watertekort mochten de inwoners van Kaapstad begin 2018 niet meer dan 50 liter per persoon per dag gebruiken. Zwembaden, zoals het Swembad Athlone Pool, sloten ook. Beeld Getty Images
Vanwege het naderende watertekort mochten de inwoners van Kaapstad begin 2018 niet meer dan 50 liter per persoon per dag gebruiken. Zwembaden, zoals het Swembad Athlone Pool, sloten ook.Beeld Getty Images

Kaapstad ontsnapte in 2018 op het nippertje aan een acuut drinkwatertekort, onheilspellend ‘Day Zero’ genoemd. Wat kan ons land, waar de watercapaciteit ook onder druk staat, leren van de Zuid-Afrikaanse aanpak?

Tom Kieft

Vaak is een crisis nodig voor verandering. En een crisis was het, waar Kaapstad in 2018 mee te maken kreeg. De tweede stad van Zuid-Afrika, met 4,5 miljoen inwoners, dreigde de eerste metropool ter wereld te worden waar het drinkwater op zou raken.

In januari dat jaar luidde toenmalig burgemeester Patricia de Lille de noodklok. Als de stad op dezelfde voet doorging, zou het waterniveau in de stuwmeren rondom Kaapstad binnen enkele weken onder het kritieke niveau van 13,5 procent komen te liggen. Dan zou een noodplan in werking gaan: in woningen zou geen water meer uit de kraan komen en de inwoners van Kaapstad waren dan aangewezen op tweehonderd kraansystemen verspreid over de stad, waar zij dagelijks hun rantsoen van 25 liter per persoon konden halen.

“Dik vier miljoen mensen die dagelijks in de rij moeten staan voor water. Je kunt je alleen maar voorstellen wat voor chaos dat zou veroorzaken. Het zou de hele stad ontwrichten”, zegt Kevin Winter, hoofddocent urban water management aan de universiteit van Kaapstad.

‘Day Zero’ kwam het doemscenario te heten. Om te voorkomen dat het zover zou komen, werd vanaf dat moment alles op alles gezet om het waterverbruik te verminderen. In elk geval tot het regenseizoen in mei zou aanbreken.

De waterdruk werd verlaagd en burgers werd opgedragen niet meer dan 50 liter per persoon per dag te gebruiken. Genoeg voor een douche van 90 seconden, een halve liter drinkwater, een spoelbak om in af te wassen of de was te doen, een gekookte maaltijd, twee keer je handen wassen en tanden poetsen en één keer het toilet doortrekken.

Alternatieve bronnen

Voor de bewoners van de townships, die toch al veel minder water verbruiken en vaak al in de rij moeten staan voor water, was het business as usual. Maar voor de middenklasse en vooral voor de rijke Kaapstedelingen, die niet zelden een zwembad in de tuin hebben, was het een grote verandering.

Dat offer werd niettemin massaal gemaakt. Grotendeels vrijwillig, soms met lichte dwang – op onlinekaarten was te zien wie te veel gebruikte en de stad dreigde overtreders aan te pakken. De waterconsumptie daalde na de oproep drastisch naar 400 miljoen liter per dag, tegenover 1,2 miljard op het hoogtepunt in 2014. Uiteindelijk werd Day Zero, mede dankzij vroege regenval halverwege april, voorkomen.

Een vrouw vult haar ton met haar waterrantsoen in Kaapstad. Beeld Getty Images
Een vrouw vult haar ton met haar waterrantsoen in Kaapstad.Beeld Getty Images

De stuwmeren hebben na meerdere natte winters inmiddels gezonde niveaus. Maar de crisis heeft het stadsbestuur wakker geschud, in de wetenschap dat periodes van droogte door klimaatverandering steeds vaker zullen voorkomen.

“Als de droogte ons iets heeft geleerd, is het dat we niet alleen op onze dammen kunnen rekenen en naar alternatieve bronnen van water moeten kijken,” zegt Zahid Badroodien, Kaapstads schepen voor Water en Volksgezondheid. Na de droogte werd in 2018 direct een langetermijnstrategie opgesteld, met diversificatie van waterbronnen en waterbesparing als belangrijke pijlers.

De stad investeert miljarden in technologieën als het ontzilten van zeewater – duur en nog niet kostenefficiënt –, het opvangen van regenwater, grondwater en het hergebruiken van effluent (gezuiverd rioolwater) door de industrie. Een ander belangrijk onderdeel van de strategie om water te besparen is het dichten van lekken in waterleidingen. Die komen vooral in de townships veel voor.

Drinkwaterzekerheid

Wat helpt: nog altijd is de totale waterconsumptie lager dan ze voor de droogte was, mede doordat mensen sinds de crisis zuiniger omgaan met water, grootschalig grijs water (afvalwater) hergebruiken en regentonnen in hun tuinen hebben staan. Hoewel het watergebruik (deels door de groei van de stad) weer langzaam omhoog kruipt, is het nog altijd ruim een kwart lager dan voorheen.

“Het angstbeeld van Day Zero, in de rij moeten staan voor water, was zo krachtig dat het op veel mensen een blijvende indruk heeft gemaakt”, zegt Winter.

De onderzoeker, die deel uitmaakte van een comité dat tijdens de watercrisis advies gaf aan het stadsbestuur, raadt steden wereldwijd aan niet te wachten op landelijk beleid maar zelf initiatief te nemen om hun drinkwaterzekerheid voor de toekomst veilig te stellen, door te investeren in diversificatie en educatie over het verminderen van gebruik.

“Als er iets is dat de wereld van ons kan leren: wees op je hoede, ook als je er nu comfortabel bij zit. Want er komt een tijd dat dat niet meer het geval zal zijn.”

Mexico-Stad, Jakarta, Caïro, Los Angeles, Peking, Moskou, Chennai, Khartoem, Londen. Wereldwijd leidt de combinatie van stedelijke groei, klimaatverandering en slecht watermanagement tot kopzorgen. Door een gebrek aan schoon water zijn er nu al geregeld hongersnood, onrust en acute tekorten in rurale gebieden en (kleine) steden. Zo hebben de meeste mensen in Dire Dara in Ethiopië (500.000 inwoners) geen directe toegang tot schoon water en kwam in 2020 in veel huizen in Bulawayo, Zimbabwe (650.000 inwoners) niets meer uit de kraan.

Maar ook grote ‘moderne’ steden zijn akelig dicht bij een Day Zero gekomen. In het Braziliaanse São Paolo kwam in 2015 in (vooral arme) delen van de stad tijdelijk geen water uit de kraan. Tijdens droge periodes zijn delen van Mexico-Stad vaak dagenlang verstoken van kraanwater.

In Australië is rond de eeuw­wisseling massaal geïnvesteerd in ontziltings­cen­tra­les. Sommige eilandstaten en ook Saudi-Arabië zijn vrijwel volledig afhankelijk van zulke centrales. De Austra­lische centrales kunnen in een groot deel van de waterbehoefte van Sydney, Melbourne en Perth voorzien. Maar vanwege de hoge energie­kosten draaien ze haast nooit op volle toeren.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234