Donderdag 12/12/2019

Immuun tegen kanker

Als een wervelwind raast immuuntherapie door medische kringen. De resultaten van nieuw onderzoek en de reacties van kankerspecialisten versterken de hoop. De kostprijs is hoog en er blijven nog bijwerkingen, maar deze behandeling is wel veel efficiënter dan de klassieke chemo of bestraling.

"Ellendig. Fysiek en emotioneel. Ik had me er nochtans zo goed mogelijk op voorbereid, maar toch." Bieke Hillewaert (54) kreeg drie jaar geleden voor de tweede keer borstkanker. Er volgde een nieuwe operatie, chemotherapie en bestraling. Hoe voelt dat, zo'n lijf vol chemo? "Ik was misselijk, mijn haar en nagels vielen uit. Mijn mond en tong lagen open, waardoor ik moeilijk kon eten." Maar het depressieve gevoel woog het zwaarst. "Het zuigt je naar beneden. Je zit zodanig diep dat je denkt: ik geraak hier niet meer uit."

Hillewaert kreeg de klassieke behandeling. Maar kankeronderzoek staat nooit stil. En kennis leidt altijd tot nieuwe behandelingen. Zoals immuuntherapie. In 2013 riep het Amerikaanse tijdschrift Science immuuntherapie uit tot wetenschappelijke doorbraak van het jaar. Afgelopen weekend werd tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van het toonaangevende ASCO, American Society of Clinical Oncology, een Brits onderzoek rond immuuntherapie bij melanoompatiënten op applaus onthaald (zie hiernaast). Immuuntherapie zou wel eens de toekomst kunnen zijn. "Onder collega's vragen we ons soms al lachend af of we nog wel ander onderzoek moeten doen", zegt Evelien Smits, professor kankerimmunologie aan de Universiteit Antwerpen.

Immuuntherapie staat al langer te boek als de toekomst van kankerbestrijding. Jacques De Grève, professor oncologie aan de Vrije Universiteit Brussel, is het daar roerend mee eens: "Dit is de grootste doorbraak in kankerbehandeling in de laatste vijftien, twintig jaar. Vandaag wordt het gebruikt voor agressieve huidkanker en longkanker, binnen vijf jaar zal het voor nagenoeg alle kankers als eerste- of tweedelijnsbehandeling zijn."

Afweersysteem versterken

Immuuntherapie bestaat erin om het afweersysteem te versterken. Het menselijk afweersysteem bestaat uit een aantal gespecialiseerde cellen. Het is erop gebouwd om ziektemakers, zoals microben en virussen, op te sporen, te herkennen en te elimineren. Je zou verwachten dat het afweersysteem ook kankercellen te lijf gaat, maar dat lukt blijkbaar niet altijd. Een van de redenen is dat kankercellen bepaalde proteïnen aanmaken die ons afweersysteem afremmen, waardoor ze ongemerkt ons lichaam kunnen binnendringen. Immuuntherapie, die net als chemo vaak intraveneus toegediend wordt, moet die rem afzetten.

Ondertussen zijn onderzoekers het erover eens dat kankercellen pas een kans krijgen als ze die mechanismen ontwikkelen die ons immuunsysteem om de tuin leiden. "Er zijn dus twee mogelijkheden: het immuunsysteem versterken of de kankercellen verzwakken", legt Smits uit. "Het lost de rem van het immuunsysteem, waardoor het de kankercellen wel aanvalt", zegt professor Smits. Het grote voordeel is dus dat je een gerichtere behandeling kan opstarten dan met de klassieke therapieën als chemo en bestraling. "Daarbij schiet je met een kanon op een cel", zegt Smits. Met de waslijst aan nevenwerkingen tot gevolg.

Er bestaan vijf types van immuuntherapie. Een eerste is de behandeling met monoklonale antilichamen. Dat zijn kunstmatig op maat gemaakte eiwitten die specifieke proteïnen op de kankercellen ontmaskeren, waardoor het afweersysteem ze kan vernietigen. Een tweede type zijn de cytokines. Het zijn proteïnen die ons lichaam aanmaakt, maar ook synthetisch aangemaakt kunnen worden. Cytokines zijn erop gericht om het afweersysteem in zijn geheel te versterken.

De andere drie types, gentherapie, T-celtherapie en vaccins, zitten voornamelijk nog in een experimenteel stadium. Bij gentherapie worden afweercellen genetisch gemanipuleerd om de kankercellen beter te bestrijden. T-celtherapie bestaat erin om de actieve afweercellen uit het bloed te halen, massaal op te kweken, te manipuleren en terug in het lichaam te plaatsen, zodat die de kankercellen kunnen uitschakelen. Kankervaccins werken net als reguliere vaccins door een afweerreactie uit te lokken die de kanker kan bestrijden.

Bijwerkingen

Met de publicatie van het Brits onderzoek krijgt immuuntherapie de wind in de zeilen. Grote farmabedrijven hebben klinische tests opgestart die de weg voorbereiden naar immuuntherapie bij andere vormen van kanker. Toch blijven er zeer grote uitdagingen. Een ervan is dat er nagenoeg evenveel bijwerkingen optreden als bij de klassieke therapieën. In het Britse onderzoek had 55 procent van de patiënten die in de studie met beide medicijnen werden behandeld last van bijwerkingen van graad drie of vier. In die gevallen raadt men ziekenhuisopname aan, in extreme gevallen kan het zelfs levensbedreigend zijn. Bij een derde van die patiënten moesten de tests uiteindelijk afgebroken worden.

Het gaat niet om dezelfde bijwerkingen die klassieke therapieën geven, zoals haaruitval en misselijkheid, maar bijwerkingen die ontstekingsgerelateerd zijn, de zogenaamde auto-immuunziektes. Daarbij maakt het lichaam antistoffen aan tegen eigen cellen en stoffen omdat die het als lichaamsvreemd ziet. "Als het immuunsysteem te veel gestimuleerd wordt, zal je je eigen weefsel beschadigen", zegt Didier Vander Steichel, medisch directeur van Stichting tegen Kanker. "Het kan de darmen en de lever aantasten, vitale organen dus, en kan bij bepaalde personen zelfs levensbedreigend zijn."

Voorlopig is de heilige graal van kankerbehandeling nog niet gevonden. Naast de bijwerkingen slaat immuuntherapie maar aan bij een beperkt percentage van de kankerpatiënten. Bij melanoom is dan 80 procent, bij longkanker gaat het om de helft, bij darmkanker is dat amper 10 procent. "Waarom dat is weten we niet", geeft Vander Steichel toe. Fundamenteel oncologisch onderzoek moet daar een antwoord op kunnen geven.

"Niet alleen de behandeling evolueert, maar ook de diagnostiek", zegt Marc Peeters, diensthoofd Oncologie van het Universitair Ziekenhuis Antwerpen. "Ik ben er zeker van dat we over vijf jaar een meer gerichte behandeling zullen kunnen bieden. Maar je hebt wel nieuwe tools nodig om te bepalen welke patiënten de grootste kans op succes hebben bij een welbepaalde therapie."

Hulpmiddel

Een biomerkertest kan zo'n tool zijn. Die is nodig om te achterhalen of je lichaam wel of niet op een bepaalde kankerbehandeling zal reageren. Biomerkertests zijn een hulpmiddel om de aanwezigheid van bepaalde eiwitten in de kankercellen te kunnen vaststellen en gerichter te kunnen behandelen. Dergelijke tests bestaan al, alleen nog niet voor immuuntherapie. In het geval van het Britse onderzoek heeft men bekeken of de aanwezigheid van een welbepaald eiwit, PD-L1, een goede voorspellende biomerker is.

"Het probleem is dat onderzoeksgroepen dikwijls hun eigen detectiekit en parameters gebruiken om de aanwezigheid van PD-L1 te bepalen", vertelt Smits. Momenteel bestaat er geen consensus bij oncologen over het predictieve karakter van dat bepaald eiwit en wordt er ook naar andere biomerkers gezocht. Daar ligt de grootste uitdaging, horen we bij specialisten. "Er is een groot verschil tussen iemand waarschuwen voor bijwerkingen als we weten dat de medicatie zal aanslaan of niet", zegt Vander Steichel.

En dan is er het financiële plaatje nog. Op dit moment is immuuntherapie peperduur. Niet onlogisch want elk immuunsysteem is anders. Immuuntherapie is dus gepersonaliseerd en op maat. Bij deze behandeling kost enkel de medicatie tussen de 80.000 en 90.000 euro, de prijs hangt af van je grootte en gewicht. Chemotherapie daarentegen kost tussen de 100 en 10.000 euro per behandeling, daar bestaan er namelijk al generische varianten.

Farmaceutische bedrijven rekenen de kosten voor het onderzoek en de ontwikkeling van een medicijn door aan de consument. "Winst is noodzakelijk voor farmabedrijven, anders is er geen geld om in nieuw onderzoek te investeren", legt Vander Steichel uit, "maar het moet in evenwicht blijven met de onderzoeks- en ontwikkelingskosten, en ik ben niet zeker of er altijd voldoende transparantie bestaat op dat vlak." Professor Smits verwoordt het zo: "Als de afzetmarkt zo groot is, heeft het weinig zin om de kosten zo hoog door te rekenen."

De meningen over immuuntherapie zijn verdeeld. De ene onthaalt het als historisch, de andere waarschuwt voor een hype. Wel is iedereen het erover eens dat de therapie nog in kinderschoenen staat. Bieke Hillewaert juicht elke nieuwe doorbraak toe. "Als je kanker hebt, wil je maar één ding. Overleven. Ik heb ook deelgenomen aan verschillende onderzoeken toen ik ziek was. Om mezelf en lotgenoten te helpen. Je wilt die kanker gewoon uit je lijf, zo snel mogelijk. En hoe meer mogelijkheden je daartoe hebt, hoe beter."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234