Donderdag 22/04/2021

'Ik zie je wel over een uurtje in Malkovich'

De geinspireerde waanzin van 'Being John Malkovich'

Dit is een film die zich in één zin laat samenvatten: hoe zou het zijn om (eventjes) John Malkovich te zijn? Dat uitgangspunt wordt letterlijk genomen. We worden Malkovich door een kijkje te gaan nemen in zijn hoofd, zodat we kunnen zien hoe hij The Wall Street Journal leest of een telefonische bestelling voor badtextiel plaatst.

Hoewel dat risico bestond, is deze film geen one joke-movie geworden. Dit is niet zomaar waanzin, maar originele, geïnspireerde en consequent doordachte waanzin. Aan het einde van de film zit je nog even geboeid en met hetzelfde geamuseerde ongeloof te kijken als in het begin. Het lijkt wel een magistrale goocheltruc: we beseffen dat we onze ogen niet mogen geloven, maar ondertussen doen we het toch maar. En we genieten van zoveel toverkunst.

In het begin maken we kennis met Craig (rol van John Cusack), die we aan het werk zien als een bijzonder getalenteerde poppenspeler. Zijn prestatie is weergaloos, maar snel blijkt dat de artistieke Craig niet bepaald veel succes heeft bij het publiek. Dat heeft ook met de keuze van zijn onderwerpen te maken. De tragische liefdesverhouding tussen Abélard en Héloise is niet echt het geschiktste verhaal om op een drukke straathoek met marionetten uit te beelden. En zeker niet als je de erotische spanning tussen wijsgeer en pupil iets te suggestief uitbeeldt, want dan kun je ook nog eens een klap voor je kop krijgen van een verontwaardigde vader.

Thuis heeft Craig het ook al niet makkelijk met zijn vrouw Lotte (vertolkt door een bijna onherkenbare Cameron Diaz), die een dierenwinkel runt en de vervelende gewoonte heeft om haar werk mee naar huis te brengen. Om de eindjes aan elkaar te knopen neemt Craig, ontgoocheld door het gebrek aan respect voor zijn artistiek talent, dan maar een baantje als filing clerk, een soort klasseerder van steekkaarten. In de personeelsadvertentie was immers sprake van een kandidaat 'met vlugge vingers'. Op zijn werk wordt Craig even snel als hopeloos verliefd op een vrouwelijke collega, de ongemeen sarcastische en denigrerende Maxine (glansprestatie van Catherine Keener), die haar aanbidder meteen duidelijk maakt dat hij bij haar totaal geen kans maakt. En dan ontdekt Craig achter een van zijn klasseerkasten een geheim luik dat de toegang blijkt te verbergen tot het hoofd van Malko, zoals hij door vrienden en intimi wordt genoemd.

In feite worden in dit eerste deel van Being John Malkovich de verschillende thematische elementen aangebracht, die naderhand - zodra de centrale gimmick echt in gang wordt gezet - worden uitgewerkt. Dat zijn elementen zoals seksuele aantrekking, creatieve ambities, publiek imago en natuurlijk ook (al dan niet seksuele) identiteitscrisissen. Zodra Craig het geheime luik vindt, is meteen ook duidelijk waarom het personage wel een poppenspeler moest zijn. Want de extreme manipulatie, hét ultieme touwtjestrekken, is natuurlijk in de huid van iemand anders te kruipen, niet alleen om te zien wat hij ziet of te voelen wat hij voelt, maar om een eigen (al dan niet artistieke) agenda uit te voeren. Meer mag over de ontwikkeling van dit hallucinante verhaal niet worden verklapt. Je mag je wel al afvragen wat er kan gebeuren indien Malko zou beslissen om zelf eens door dat luik te kruipen. Being John Malkovich is het bioscoopdebuut van Spike Jonze (pseudoniem voor Adam Spiegel), die voordien vooral actief was als regisseur van videoclips en reclamefilmpjes. Daar valt niet zoveel van te merken, want de vormgeving is, op enkele sequenties na, nogal gewoontjes. Eigenlijk is het scenario van Charlie Kaufman al voldoende excentriek, surrealistisch en buitenissig, met hilarische maar in deze context volkomen logische replieken, zoals "Ik zie je wel over een uurtje in Malkovich", wat een amoureuze afspraak blijkt te zijn. Een excentrieke enscenering is dus niet nodig, al kun je je afvragen wat een excentrieke beeldenmaker als Terry Gilliam met dit 'fantastische' scenario zou hebben aangevangen.

John Malkovich is waarschijnlijk de enige acteur in de filmgeschiedenis die een rol vertolkt in een film met zijn eigen naam in de titel. Dat is enerzijds behoorlijk flatterend, maar anderzijds blijkt Malko niet te beroerd om zichzelf als intellectuele prima donna voor aap te zetten. De manier waarop hij op een bepaald moment de deur openmaakt, is bijvoorbeeld pure Malkovichiaanse aanstellerij. En wellicht gaat van een scène waarin hij zichzelf moet of mag uitschelden - "Hou je mond, jij overgewaardeerde strontzak" - ook wel een zekere therapeutische werking uit. Er valt natuurlijk ook wel iets te zeggen voor de interpretatie van de Amerikaanse filmcriticus Roger Ebert, die vindt dat Malkovich "hier niet zichzelf speelt, maar een versie van zijn imago". De manier waarop de acteur zich op een bepaald moment gedraagt en beweegt zoals de marionet uit het begin van de film, is hoe dan ook indrukwekkend en van een zeldzame klasse.

Tot slot: de film bevat ook een soort televisiereportage, waarin een overzicht van Malko's leven en werken wordt geschetst. Daarin zitten de archiefbeelden van zijn bezoek, enkele jaren geleden tijdens het Filmfestival van Brussel, aan Manneke Pis. Of zijn bezoek aan de paus even echt is dan wel een Forrest Gump- of Zelig-trucje, is niet helemaal duidelijk.

TITEL: Being John Malkovich. REGIE: Spike Jonze. SCENARIO: Charlie Kaufman. FOTOGRAFIE: Lance Acord. MUZIEK: Carter Burwell. PRODUCTIE: Michael Stipe, Sandy Stern, Steve Golin en Vincent Landay. VERTOLKING: John Cusack, Cameron Diaz, Catherine Keener, John Malkovich, Mary Kay Place, Charlie Sheen, Orson Bean, e.a. VS, 1999, kleur, 112 min. Gedistribueerd door Universal.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234