Vrijdag 20/05/2022

'Ik zal u eens vertellen hoe deze audit werkelijk verlopen is'

cultuurbeleid

intendant marc clémeur over de doorlichting van de vlaamse opera

Een ondoorzichtige organisatie, geen overlegcultuur tussen de afdelingen, last-minute-beslissingen die duur uitvallen, vergrijzing van publiek en koor... Wie de audit leest die de Vlaamse Gemeenschap bij de Vlaamse Opera liet uitvoeren, kan maar tot één conclusie komen: het is een drama bij de opera. Intendant Marc Clémeur pikt het niet dat zijn instelling, geroemd in binnen- en buitenland, zo door de mangel gehaald wordt. 'Als ons huis ondoorzichtig is, dan enkel in het hoofd van de auditeur.'

Antwerpen

van onze verslaggever

Wilfried Eetezonne

Marc Clémeur heeft zijn dag niet. In het restaurant waar we afspreken, is zijn favoriete huiswijn niet meer voorradig en bovendien wordt hij in de touwen gedwongen door de audit van de Vlaamse Gemeenschap bij de Vlaamse Opera. Die controle vormt een onderdeel van de doorlichting van de zeven grote culturele instellingen die jaarlijks gedoteerd worden. De andere zes zijn het Museum voor Hedendaagse Kunst Antwerpen, het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, het Koninklijk Ballet van Vlaanderen, de Filharmonie, het Vlaams Radio Orkest en Koor en deSingel.

De Vlaamse Opera kwam er niet al te best uit. Als klap op de vuurpijl besluit de audit dat je de financiële moeilijkheden van de opera, die over een budget van bijna 23,1 miljoen euro beschikt, niet kunt toeschrijven aan een onderfinanciering. Vooral dat steekt Clémeur. Hij is boos en combattief. Deze week reageerde bestuursvoorzitter Hugo Schiltz in Knack al gebelgd op de audit en verwees hij het rapport naar de prullenmand. Gisteren (DM 16/4) dreigde Clémeur zelfs met opstappen als zijn operahuis nog langer zo behandeld wordt.

De besluitvorming binnen uw instelling is sterk hiërarchisch bepaald. Als ik tussen de lijnen lees, zit ik nu tegenover een dictator die zijn opera met ijzeren hand leidt?

Clémeur: "U hebt het mis. Volgens de audit leid ik enkel het secretariaat en de pr-afdeling. Onze financiële directeur leidt al de rest. Dan kan ik toch geen dictator zijn? Hoe men tot die conclusie gekomen is? Men heeft het organogram uit onze jaarbrochure genomen. Om grafische redenen drukken we daar het organogram af in kolommen. Onder mijn functie staat enkel het secretariaat en de pr en in de kolom daarnaast de financiële directie, met daarna alle andere functies. Dus, zo besluit de audit, leid ik enkel die twee afdelingen en doet mijn financieel directeur al de rest. Dat is al een eerste fout in het onderzoek."

U bent volgens de audit intendant van een ondoorzichtig huis.

"Zal ik u vertellen hoe die audit werkelijk verlopen is? Een dame heeft me drie uur geïnterviewd en vergeleek ons constant met deSingel. Nochtans is er geen enkele vergelijking mogelijk. deSingel heeft vooral een receptieve werking, maakt weinig eigen producties. Ik heb geprobeerd om het ingewikkelde productieproces van een opera uit te leggen. Op het einde van ons gesprek vraagt die dame wat de inkoopprijs is van een productie. Maar wij hebben geen inkoopprijzen! Wij hebben driehonderd vaste medewerkers en 1.300 losse contracten en met die mensen máken wij producties. Als een huis dan ondoorzichtig is, dan is dat vooral zo in haar hoofd. Na dat gesprek zijn er revisoren gekomen die enkel de cijfers hebben bekeken en daarna is de echtgenoot van de dame gekomen als financieel expert om met mijn financieel-administratief directeur te praten. Op dat moment had de echtgenoot de cijfers van de revisoren zelfs nog niet ingekeken. Ik kan alleen maar de woorden van Hugo Schiltz herhalen: deze audit is van een bedroevend laag niveau, gemaakt door mensen die niets van opera kennen."

Je moet toch niets van opera kennen om een management door te lichten.

"Je moet minstens ervaring hebben met gelijkaardige instellingen. Zo staat er dat regisseurs laattijdige beslissingen nemen. Tja, wij repeteren nu eenmaal tot aan de première en soms zegt een regisseur een week voor de première dat hij toch nog een ander kostuum wil. Stel je voor dat een regisseur dat niet meer mag doen. Waarom repeteren we dan nog? De productieprocessen zouden geleid moeten worden door projectmanagers, zegt de audit. Sorry, in een opera heten die projectmanagers regisseur en dirigent. Kijk, ons wordt gevraagd om op internationaal niveau te werken. Dan wil ik ook doorgelicht worden door een bureau op internationaal niveau. Het auditbureau McKinsey, bijvoorbeeld. Zij hebben al Covent Garden en De Munt doorgelicht."

Als u zo blijft doorgaan, leidt dat, volgens de audit, tot een 'suboptimalisatie' van het gezelschap.

"We hebben net Kát'a Kabanová gebracht, dat de internationale pers in zijn modernisme vergelijkt met Dogville van Lars von Trier. En dan zijn wij een huis dat suboptimaal werkt. Dan zijn wij een slecht werkende koekjesfabriek die heerlijke koekjes maakt die iedereen wil hebben."

Nu gebruikt u een artistiek argument en de audit is geen artistieke doorlichting.

"Wat betekent de optimalisatie? Een product maken of gewoon weddes storten en de mensen met hun vingers laten draaien? Je kunt het effect van de arbeid niet loskoppelen van de arbeid."

Gent schrapte onlangs in zijn subsidie, waardoor de receptieve werking van de Gentse opera moest wegvallen, nu krijgt u dit rapport. Voelt u zich geviseerd?

"Een beetje wel. De beslissing was natuurlijk een structurele besparing binnen de stad. Gent is kleiner, heeft maar half zoveel inwoners als Antwerpen. Met de nieuwe minister van Cultuur moeten we eens bekijken of we tot een assymetrisch pact kunnen komen. Aan een stad die een kwart van haar subsidies schrapt, kunnen we niet dezelfde service blijven verlenen. Dus zijn er minder voorstellingen in Gent. Als ik me geviseerd voel, komt dat ook omdat de audit zich strikt houdt aan de periode 2000 tot 2002. Dat is een onwetenschappelijke invalshoek om een jaarlijks inflatiepercentage te bepalen. In de audit wordt een hele pagina gewijd aan de problematiek van de receptieve werking in Gent en dat wordt opnieuw aangehaald als een laattijdige beslissing. Sorry, maar de stad Gent heeft ons in januari 2004 meegedeeld dat onze subsidie voor 2004 met een kwart wordt ingekort. Wie neemt dan een laattijdige beslissing? Wij of Gent? Wij reageren daarop door de receptieve werking te reduceren. Dat heeft zich afgespeeld in februari 2004, terwijl ik dacht dat de studie enkel ging over de periode 2000 tot 2002."

Uw publiek is een oud publiek. In Antwerpen zou u slechts 4,1 procent jongeren tussen 18 en 25 jaar bereiken en in Gent 10,1 procent.

"De audit citeert een sociologische studie van Hans Waege uit 2001. Daaruit blijkt dat die leeftijdsgroep inderdaad meer vertegenwoordigd is in Gent, dat een universiteitsstad is. Het is een detail uit een hele sociologische studie, die nochtans zegt dat wij in alle leeftijdscategorieën goed zitten. Wij zijn de enige opera in Vlaanderen. Dan vind ik dat we ook alle leeftijdscategorieën moeten bedienen. Als bijvoorbeeld 30 procent van ons publiek tussen 18 en 25 zou zijn, zouden we een hele foute stijl hebben. Deze manier van citeren is eenzijdig en zeer onwetenschappelijk."

Ook het personeel vergrijst.

"Dat is een ernstig probleem. Het komt door de tabula rasa die men in 1988 heeft doorgevoerd met het opheffen van de Opera voor Vlaanderen. Iedereen werd toen ontslagen. De 50-plussers kregen een uitstapregeling of mochten, net als iedereen, meedoen aan een examen. Het resultaat was dat er toen allemaal mensen van ongeveer dezelfde leeftijd, zo'n 35 jaar, zijn binnengekomen. Ondertussen zijn we vijftien jaar verder en over tien jaar zitten we met een koor van zestigjarige sopranen. Ik hoef u niet te vertellen hoe dat klinkt. Als het huis een continu bestaan had gekend, was er een natuurlijke verjonging geweest. Bij ons wordt iedereen samen oud. We kunnen dat enkel oplossen met vervroegde uitstapregelingen, maar wij kunnen met dit budget geen vervroegde pensioenen uit eigen zak betalen. Het is een gigantisch probleem en de audit heeft daar een punt."

Er staan dus ook goede zaken in.

"Ik ben niet te beroerd om dat toe te geven. Het opsplitsen van onze budget in drie posten, investering, productiekost en vaste personeelskosten, vind ik een goed idee. Volgens de audit moet de intendant in de toekomst ook de eindverantwoordelijkheid hebben met naast hem een zakelijk leider met vetorecht. Bij ons heeft de raad van bestuur een vetorecht. Het is een nieuw idee, maar ik vind het niet slecht. Ook heb ik niets tegen een meerjarige subsidie-enveloppe waarover een internationale beoordelingscommissie beslist. Waar ik dan weer wel problemen mee heb, is dat die commissie zou bestaan uit Vlamingen in het buitenland, want zij kunnen vaak niet belangeloos beslissen."

Als ik minister van Cultuur ben, denk ik: de opera smijt met geld, het kan dus met minder.

"Dan zal ik weggaan. Wij kunnen nu nog één eigen productie per seizoen maken. Hoe kun je dan nog een eigen identiteit uitwerken? De limiet is bereikt, hoe kan ik dan met geld smijten? Ons koor, orkest, technische afdeling, administratie, het is allemaal kleiner dan De Munt. Waar kan ik nog besparen? Ik doe het al met vijf frank. Als men dan nog eens gaat bekritiseren hoe we met die vijf frank moeten werken, dan leidt dat onvermijdelijk tot kwaliteitsverlies. Ik heb veel over voor de plek waar ik geboren ben, maar er zijn grenzen aan de vaderlandsliefde. Ik krijg genoeg aanbiedingen uit het buitenland van huizen die met het driedubbele aan budget kunnen werken."

Uw mandaat loopt af in 2008. Gaat u het volmaken?

"Dat heb ik niet gezegd. Als men zo doorgaat, en misschien is dat de bedoeling, zal ik mijn mandaat niet uitdoen."

U stapt toch niet op vanwege één audit? U speelt al langer met die gedachte.

"Dat kan te maken hebben met de constante onderfinanciering van het huis. Voor de verbouwing van de opera in Antwerpen krijgen we 11 miljoen euro, voor een groot theater dat sinds 1907 geen renovatie heeft gehad. Dat is onderfinanciering. En als die onderfinanciering dan nog eens in vraag gesteld wordt, kan dit de druppel zijn die de emmer doet overlopen. Meer valt er niet te zeggen."

'De producties moeten geleid worden door projectmanagers, zegt de audit. Sorry, maar in een opera heten die projectmanagers regisseur en dirigent'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234