Dinsdag 04/08/2020

'Ik zal alles verwoesten'

FAMILIETRAGEDIES - Calamiteitenrevues of familietragedies over de fundamenten van het bestaan? Gruwel als sensatie of als essentie? Toneeldrama's of voorleesstukken? Psychologische studies of retorische oefeningen? De negen of tien tragedies van de Romein Seneca uit de eerste eeuw na Christus zijn in diverse periodes zeer verschillend beoordeeld. Voor grote collega's als Shakespeare, Racine en Vondel was Seneca nog hét voorbeeld, maar vanaf de 18de eeuw en in de romantiek had de smakeloze Romeinse plagiaris van de Grieken afgedaan. Tot zijn 'theater van de wreedheid' in de 20ste eeuw wordt herontdekt en mensen als Ted Hughes, Sarah Kane en bij ons Hugo Claus hem weer gaan bewerken.

Zijn we in de kunst en in onze age of anxiety opnieuw klaar voor gruwel en geweld, pathetiek en retoriek, shock and awe? Moet de literatuur zoals in Seneca's tijd door te galmen opboksen tegen populaire schouwspelen? Nijhoffprijswinnaar Piet Schrijvers stelt de vragen in zijn vertaling van drie tragedies, voorbeeldig uitgegeven door Historische Uitgeverij mét de originele Latijnse tekst. Behalve een vertaler is Schrijvers ook een uitstekende inleider, zoals opnieuw blijkt, met veel aandacht voor het voortleven van de antieke teksten.

Dit volume met drie 'vrouwenstukken' opent met de furieuze, wraakzuchtige Medea(zie illustratie). Zij is bij Seneca de vrouw- en moedergeworden woede, in de oudheid de meest besproken en beschreven emotie: "Ik zal alles verwoesten." Door haar kinderen om te brengen om wraak te nemen op Jason, tart ze de essentie van het bestaan. Bij Seneca doet Medea wat ze doet ook omdat ze eerder haar broer had omgebracht om met Jason te kunnen vluchten. Seneca kende zijn mythologie en verwacht van zijn geoefende lezers hetzelfde. Dat was in zijn tijd geen probleem.

In het tweede familiedrama maakt Phaedra in haar nieuw samengesteld gezin onverholen avances naar haar kuise stiefzoon Hippolytus, een Romeins taboethema wegens 'sociale incest'. Stiefmoeders golden ook in Rome als 'boos' en bij Phaedra is er sprake van erfelijke belasting: haar moeder werd ooit verliefd op een stier. Seneca introduceert een tweede motief, in het spoor van Euripides: als Hippolytus Phaedra heftig afwijst, beschuldigt zij hem op haar beurt van poging tot aanranding, alweer een oud en zeer verspreid thema in de wereldliteratuur. Aan het slot worden de stukken van Hippolytus' uiteengereten lichaam op scène gebracht. Vader Theseus probeert de puzzel te leggen. Typisch Seneca.

Trojaanse vrouwen is een horrorstuk over de eeuwige verliezers van oorlog: vrouwen. Als moeder, als grootmoeder, als vrouw, als kind. Hier sterven Astyanax, het zoontje van Hector en Andromache, en Polyxena, dochter van het Trojaanse koningspaar. Het decor is, dat hebt u al begrepen, de Trojaanse Oorlog. Dat verhaal, en ook Seneca's stuk, was op de toneelpodia erg populair ten tijde van onze godsdienstoorlogen. Antieke voorbeelden als omweg om de eigen tijd te becommentariëren en als troost voor de eigen ellende. Seneca, een moderne schrijver over familietroebelen, macht en geweld?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234