Woensdag 30/11/2022

'Ik word nog steeds als een stout kind gezien'

'In een ideale wereld staat op een paspoort geen geslacht vermeld', stelt norrie mAy-welby (53) in haar woonkamer in het Australische Redfern. Norrie is noch man, noch vrouw en kan dat sinds april hardmaken met aangepaste staatsdocumenten. Die zijn het resultaat van een unieke jarenlange juridische strijd. Norrie is trots, maar nuchter. 'Wat heb je aan gendergelijkheid als niet iedereen geld heeft om eten te kopen?'

"Ik heb een plan B", klinkt het. We staan aan de kassa van Prince Alfred Public Pool, hartje Sydney. Poseren voor de foto wil Norrie hier. Alleen: in geen enkel publiek gebouw mogen blijkbaar foto's worden gemaakt. Norrie stopt het zwempasje weg. "Kom, we smokkelen het toestel elders binnen."

Dat Norrie lak heeft aan regels verrast niet. Dat ze naar een zwembad wil evenmin. Op zo'n plek wordt iedereen vanaf de hal gedwongen een keuze te maken. Je bent of man of vrouw - ieder zijn kleedkamer, ieder zijn tenue. Maar dat geldt niet voor Norrie, die forceert een middenweg: betalen aan de mannenkant, omkleden aan de vrouwenkant, zwemmen in een badpak dat ze tot broekje afrolt.

Dat er gegluurd wordt, daar let Norrie niet op. De Australisch-Schotse transseksueel kent de blikken. Is zelfs meer gewoon. Internationale schijnwerpers bijvoorbeeld. En wel hierom: Norrie bleek er op 2 april als allereerste in de westerse wereld in geslaagd een rechtbank van het binaire man-vrouwidee af te doen stappen. Ze - zoals Norrie in het Hooggerechtshof consequent werd aangesproken - wordt sindsdien in Australië officieel als 'non-specific' beschouwd. Het was de eerste keer dat iemand die niet tweeslachtig was geboren, dit bijzondere statuut via een procedure kon afdwingen.

Maar iets wat historisch is, is niet gratuit. Aan de juridische erkenning ging een lange, moeizame en vooral persoonlijke strijd vooraf.

Maar hoe schrijf je die neer als het hoofdpersonage daarin man noch vrouw is, en persoonlijke voornaamwoorden als 'hij' en 'zij' niet gepast lijken? Zeker niet met een onzijdig 'het', zo blijkt. In het Engels zijn woorden als 'zie' en 'hir' bedacht, maar Norrie dweept daar niet mee. "'Zij' en 'haar' vind ik oké", klinkt het.

Hij blijkt zij

Voor Norrie was er Bruce Norrie Watson. Hij werd in 1961 geboren in een Schotse arbeiderswijk in een kil, conservatief gezin. "Ik denk dat ik vier was toen ik voor het eerst leerde dat er een verschil was tussen jongens en meisjes, en dat je die twee niet zomaar door elkaar gooit", zegt ze. "Mijn vader was daarover heel helder. Spelen met de poppen van mijn nichtje was not done. Ik vond die regel ridicuul, snapte hem niet. Ik begreep alleen dat ik geen pop meer mocht aanraken, of toch niet als mijn ouders het konden zien."

Geen voetbal, geen oorlogje, geen auto's. Als Bruce kon, vluchtte hij weg in boeken, in een fantasiewereld. "In mijn hoofd kon ik de ene dag een superheld zijn en de andere een meisje in de jungle." Maar op de speelplaats had hij slechts één rol: die van eenzaat. Niemand keek er naar hem om. "Mijn vaders redenering was simpel: Bruce heeft niet voldoende klappen gekregen om een echte man te worden."

Tijdens een "voor die tijd bijzonder progressieve" les biologie op de middelbare school leerde Bruce over homoseksualiteit. "Toen ik aan mijn broer vroeg hoe ik aan onze ouders moest vertellen dat ik op mannen viel, zei die: 'Zeg het niet. En vooral: doe het niet.'"

Gelukkig was er de universiteit - uit het zicht van een streng katholieke vader en een gelaten moeder. In het studententheater, de studentenpolitiek, bij het studentenblad kon anders zijn wel. Zelf bleef Bruce op zijn honger zitten: het homomilieu vond hij afstotelijk, de heterowereld net aantrekkelijk. Relaties liepen voortdurend spaak.

Bruce begon te zoeken, te experimenteren. Door zich androgyn te uiten, door vrouwenkleren aan te trekken, door in travestieshows op te treden... En toen was er Tracey. Tracey was een transseksuele vrouw. "Toen ze mij haar verhaal vertelde, dacht ik dat het het mijne was", schreef hij ooit in zijn dagboek. Wat ze zei was niet alleen herkenbaar, het was ook overtuigend. Steeds vaker kreeg Norrie immers de boodschap: make up your mind. Het moest man of vrouw zijn: niet iets daartussen.

"Een operatie leek me toen het meest egoïstische dat ik ooit zou doen. Het zou iets voor mij alleen zijn. Niet voor mijn vriendjes, niet voor mijn ouders. Dacht ik. In werkelijkheid was het gewoon een poging om de wereld te behagen." Uit: Ultrasex, de onuitgegeven autobiografie van norrie mAy-welby

Norrie zit in kleermakerszit in haar zetel en kijkt naar Judge Judy, een Amerikaans realityprogramma van Jerry Springer-niveau. Rechter Judith Sheinlin weet in één oogopslag welke van de twee ruziënde ex-partners met de neus op de feiten moet worden gedrukt. "Ik hou ervan om te zien hoe ze de bullshit van anderen doorprikt", klinkt het.

Terwijl Norrie hardop lacht, poog ik uit te maken of nu de mannelijke dan wel de vrouwelijke kenmerken doorwegen. Ik kom er niet uit: Norrie beweegt sierlijk, rookt stoer, is én fijn én gespierd, raakt met robuuste handen haar egale gezicht aan.

Ultrasex

"Het is al meer dan 25 jaar geleden dat ik mijn operatie heb gehad", zegt ze. Op 3 april 1989 ging Norrie onder het mes. Het valt haar moeilijk om over die periode te praten. Als ik een antwoord krijg op mijn vragen, dan is het in de vorm van een blik. Een zucht. "Ik kan die energie niet meer opbrengen", zegt ze na een pauze. Het was te zwaar, te emotioneel. Het heeft Norrie jaren gekost om het voor zichzelf opnieuw op een rijtje te zetten. Dat deed ze enkele jaren geleden pas, in Ultrasex, haar onuitgegeven autobiografie.

"Op maandag 3 april 1989, ergens tussen twee en vier uur in de namiddag, werd mijn penis een vagina. 'Deed het pijn?', vragen mensen mij nog steeds. Neen, dat deed het niet: ik was buiten bewustzijn, kreeg sterke pijnstillers."

Uit: Ultrasex

"Eruitzien als een echte vrouw was simpel, me zo gedragen ook. De moeilijkheid zat hem in het openbare leven, en het reageren op seksistisch gedrag", schrijft Norrie. Wat volgt is een aaneenschakeling van afwijzing, van vernedering, van verantwoording. Een anekdote begint op haar werk. Norrie ging na haar operatie weer aan de slag als ambtenaar en zag zich genoodzaakt om voortaan de damestoiletten te gebruiken. "Vijf minuten later werd ik op het kantoor van de personeelsdirecteur geroepen." Wat ze deed kon niet, mocht niet. Dat vond de man blijkbaar niet alleen: iedereen op Norries verdieping had een petitie getekend om dat te voorkomen.

Partnergewijs ging het niet vlotter. Tal van mannen knapten af: ofwel omdat Norrie van meet af aan zei dat ze transseksueel was ("en ze niet als homo wilden worden beschouwd") ofwel omdat ze dat niet had gedaan ("en ze mij een leugenaar vonden").

En dan schrijft Norrie dit: "In het eerste jaar nadat ik mijn geslacht had veranderd, heb ik me vaak misbruikt gevoeld. Soms als transseksueel, maar vaker als vrouw. De vijf mannen die mij na een bezoek aan een nachtclub verkrachtten, kenden mijn voorgeschiedenis niet."

"Langzaam maar zeker ben ik beginnen te beseffen dat het leven als heteroseksuele vrouw niets voor mij was", zegt ze zelf. "Ik begreep dat niet. Ik had toch alles gedaan om binnen het plaatje te passen? Ik ben alles in vraag beginnen te stellen: wat een vrouw is of moet zijn, hoe dat verschilt van een man, en waar ik dan hoorde."

Uit: Ultrasex

"Ik dacht dat ik door mijn operatie aanvaard zou worden. Dat mensen me niet meer zouden zien als een verwijfde man, maar als een normale vrouw. Achteraf bleek ik nog steeds vast te zitten achter de tralies van oordelen die anderen over mij hadden. Ik had het idee dat ik mezelf tot die plek veroordeeld had, en dat het aan mij was om mezelf te bevrijden."

Norrie ging een zware periode door: ze wilde niet meer leven, stapte de prostitutie in, begon zich te drogeren. "Wat me uiteindelijk een nieuw doel heeft gegeven, is The Five Sexes: Why Male and Female Are Not Enough van Anne Fausto-Sterling." In dat essay stelt de biologieprofessor dat geslacht als een schaal zou moeten worden beschouwd, met niet twee maar minstens vijf ijkpunten. "Het idee uit het binaire model te stappen was voor mij een openbaring. Als de natuur toelaat om als noch man, noch vrouw geboren te worden, waarom zou de mens dat dan niet doen? Waarom zou die halsstarrig vasthouden aan uitersten, aan regels?" Norrie besloot haar hormonenkuur stop te zetten. "Het idee mijn echte ik terug te vinden, was bevrijdend, maar ook eng. Ik wist niet hoe dit zou aflopen of hoe mijn omgeving zou reageren."

"Het was tijdens mijn allereerste lsd-trip dat ik, na mijn operatie, voor het eerst sinds lang rust vond: ik kon stoppen met piekeren over man of vrouw zijn, of over man of vrouw proberen te zijn. Tijdens de trip was ik gewoon een mens."

Uit: Ultrasex

Eind 1995 veranderde Norrie-May, zoals ze zich na haar eerste operatie liet noemen, ook haar naam. De voornaam werd Norrie, dat ze noch mannelijk noch vrouwelijk vond klinken, de familienaam werd mAy-welby, verwijzend naar het suggestieve may well be. (In haar dagboek duidt ze het als: "I may well be anything. I may well be you.")

Van M naar X

De mensen die tijdens ons interview Norries huis in Caroline Street, in de suburb Redfern, passeren kijken om, net zoals de bezoekers van het zwembad dat deden. De regenboogwindmolentjes, de roze voorgevel, de 'love' in grote neonletters op het balkon. Het is kitsch, het is chaos. En dat is binnenshuis niet anders. Kleren, kranten, katten: alles ligt en loopt door elkaar. Maar één iets vormt op dat alles een uitzondering. Norrie haalt een onberispelijk zwart leren mapje boven en schuift daar heel zorgvuldig een paspoort en geboortecertificaat uit.

"Hier zijn ze", klinkt het triomfantelijk, waarop ze de documenten richting fotograaf schuift. Om die te verkrijgen heeft ze zes jaar gestreden. Allemaal met één doel voor ogen: gelijkheid. "Ik vind het niet meer dan normaal dat ik op dezelfde manier behandeld word als een man of een vrouw. Ik wil kunnen zijn wie ik ben, en zo aanvaard worden." Een paspoort met een X en een geboortecertificaat met 'niet-specifiek' zijn stappen in die richting, gelooft ze. "Maar in een ideale wereld staat er geen geslacht op een paspoort vermeld, net zomin als een ras of een religie. Het is zinloos. Er bestaan tientallen manieren die correcter zijn om mensen te identificeren. Weet je dat vroeger op paspoorten zelfs het beroep van je vader vermeld moest worden?"

Norrie besloot achter haar aangepaste documenten aan te gaan in 2008, na het lezen van een rapport van de Australische Mensenrechtencommissie. Die stelde dat mogelijk moest zijn om op een paspoort naast de M van man of de V van vrouw een X te plaatsen. Norrie nam de proef op de som. Op dat moment hadden al twee mensen al een X - Alex MacFarlane en Chris Summers. Alleen, die twee Australiërs waren geboren met het syndroom van Klinefelter, een genetische aandoening.

Nadat ze haar aanvraag had gedaan bij de bevoegde instantie, volgde eerst een bureaucratisch njet. Daarna een jaar lang kastje-muur. In maart 2010 gaat de Registry of Births, Deaths and Marriages eindelijk door de knieën: Norrie mag haar aangepaste geboortecertificaat ophalen. De vreugde was groot maar van korte duur. "De dag nadat we het nieuws aan de krant Sydney Morning Herald hadden doorgespeeld, volgde een telefoontje: er was een vergissing gemaakt. Het document was ongeldig." Norrie ging naar eigen zeggen door een hel. "Ik voelde mij sociaal vermoord", vertelde ze toen aan alle media.

Drie dagen later kroop ze evenwel uit haar zetel en stapte naar de rechtbank. Met succes. Het Hooggerechtshof in Canberra erkende in april dat iemands geslacht wel degelijk dubbelzinnig kan zijn en dat het niet nodig is dat een persoon in zo'n geval als man of vrouw geregistreerd moet staan. "Ook 'niet-specifiek' moet een optie kunnen zijn", klonk het.

"Een belangrijke zet", noemt Norrie de uitspraak. Veel fundamenteler dan het feit dat Australië, tijdens haar proces, de paspoort- en X-regelgeving versoepelde. "Een paspoort blijft een identificatiemiddel", stelt ze, terwijl het verdict grond biedt om verder te strijden. Wat allemaal mogelijk is, dat zijn haar advocaten nog aan het uitzoeken. Maar er is zeker één piste die Norrie wil bewandelen. In Australië is het homohuwelijk op dit moment geen optie - alleen mannen en vrouwen mogen volgens de Marriage Act in de echt verbonden worden. "Maar blijft die Act nog overeind als het gerecht erkent dat er iets anders is dan man en vrouw? Kan een niet-specifiek iemand ook trouwen? En zo ja: met wie?"

De reacties op Norries juridische strijd waren uiteenlopend. Sommigen vonden het fantastisch, anderen onnodig. Er was ook weerstand, vreemd genoeg zelfs vanuit interseksuele hoek. Daar werd gevreesd dat de rechtszaak voor verwarring zou zorgen. Norrie werd volgens hen immers tijdens haar proces ten onrechte interseksueel genoemd, want ze is zo niet geboren. Dat ze als noch man, noch vrouw leeft, is een keuze. Een keuze die veel mensen in de interseksuele gemeenschap bovendien niet zouden maken.

Norrie reageert stellig: "Hoe kan ik nu minder of meer interseksueel zijn dan een ander? Hoe moet je dit meten? Ik zie dit als een conditie die, voor de geboorte, in het brein gevormd wordt. Zijn hersenen minderwaardig aan geslachtsorganen, aan geslachtsdelen? Omdat het niet vanaf de geboorte zichtbaar is? Ik begrijp niet dat we zelfs op dat niveau in hokjes denken. Ik krijg zo het gevoel dat ik alleen moet strijden. Dat ik nog steeds als een stout kind word gezien. Terwijl wat ik doe, niet voor mij alleen is. Het is voor iedereen."

Zeepbellen

We gaan met Norrie de straat op in Sydney. Daar wordt duidelijk dat ze niet de Norrie van de krantenkoppen is. Overal waar we passeren, is het de bubble lady die wordt toegewuifd en toegeroepen. Daar zit haar fiets voor iets tussen. "Mijn echte handelsmerk", zegt ze terwijl ze stopt om sop aan de zeepbellenmachine op het fietsenrek toe te voegen. Ze rijdt, blootvoets, tussen de wagens, op het voetpad, door het park met achter zich een continue sliert bellen. Zelfs volwassenen kunnen niet nalaten ze met de vinger door te prikken.

Norrie is niet alleen een mensenrechtenactivist, zegt ze, ze is ook vredesactivist. "Toen ik agenten op manifestaties met schilden en knuppels zag, dacht ik: ik heb ook wapens nodig. Dat werden de bellen en mijn hartjesbrillen." Later blijkt dat ze nog een andere manier vond om haar ideeën over en met de wereld te delen: ze werkt als politiek cartoonist voor de South Sydney Herald.

Of ze nog andere doelen voor ogen heeft, vraag ik. "Ik deel mijn leven niet in aan de hand van doelen. Sommige dingen gebeuren." Bewustzijn creëren rond gendergelijkheid via een rechtszaak is zo'n ding. Maar er zijn er ook andere, grotere. Norrie is niet uitgestreden. "Wat heb je aan gendergelijkheid als je geen geld hebt om eten te kopen? Als de helft van de bevolking straks de wereld rondtrekt om aan de gevolgen van de klimaatopwarming te ontsnappen?"

Als ik wil weten of ze al dat lief en leed ook met iemand kan delen, duikelt ze een Australisch roddelblad op. Daarin worden twee pagina's aan een huwelijksaanzoek besteed. Ene Sam, zijn naam was nooit eerder gevallen, blijkt met haar te willen trouwen. Dan duwt Norrie mij plots ook een ring, in de vorm van een snor, onder de neus. "3D. Zelf gemaakt."

Sam is al jaren haar beste vriend, vertelt ze. Maar zijn ze dan ook verliefd? "Daarom trouw je toch met iemand?", werpt ze te snel terug. En dan, geheimzinnig. "I'll stick to the cover story, darling. You can read between the lines."

Kort

norrie mAy-welby kon op 2 april na een jarenlange strijd de wettelijke status van 'noch man, noch vrouw' afdwingen bij het Australische Hooggerechtshof. Het is de eerste keer dat iemand in de westerse wereld daarin slaagt. Op Norries officiële documenten - van paspoort tot geboortecertificaat - staat sindsdien de vermelding 'niet-specifiek'. Norrie werd als man geboren, maar onderging 25 jaar geleden een geslachtsveranderende operatie. Een jaar later besliste ze te stoppen met het slikken van hormonen en androgyn door het leven te gaan.

Bio

werd op 23 mei 1961 als Bruce Norrie Watson geboren in Paisley, Schotland

verhuisde als zevenjarige naar Perth, Australië

woont vandaag in Redfern, een suburb van Sydney

begon politieke en literatuurstudies aan de Universiteit van West-Australië maar maakte ze niet af

werkte tien jaar lang als coördinator bij ACON, een vooraanstaande organisatie gespecialiseerd in hiv-kwesties en gezondheid van holebi's, transgenders en interseksuelen

is naar eigen zeggen met vervroegd pensioen

noemt zich fulltime mensenrechten- en vredesactivist

maakt politieke cartoons voor de krant South Sydney Herald

is ten huwelijk gevraagd door haar jongere vriend Sam Choy

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234