Donderdag 04/03/2021

'Ik wil iets groots doen voor alle kinderen'

De foto van zijn dode zoontje Aylan in de Turkse branding is hét beeld van 2015. Alleen vader Abdullah is nog over van het Syrische gezin Kurdi dat met een bootje Europa probeerde te bereiken. Hij en andere betrokkenen vertellen wat er is gebeurd.

Je kijkt toch even raar op als je Abdullah Kurdi (40) belt met de vraag voor een interview en dit antwoord krijgt: "Waarom komen jullie niet hierheen?", oppert de wereldberoemde weduwnaar vanuit de Iraakse stad Erbil. "Dan stuur ik mijn chauffeur om jullie op te halen." Het was moeilijk om hem te traceren; dan zit hij bij schoonfamilie in het Syrische Kobani, dan weer bij de tandarts in Istanboel. En nu woont hij dus in de hoofdstad van Koerdisch Irak. Als gast van premier Barzani, die al zijn rekeningen betaalt. Abdullah: "Kom gerust. Onze peshmerga's zullen je beschermen."

We spraken elkaar voor het eerst op 3 september, een dag nadat zijn vrouw Rehan (35) en zijn zonen Galib (5) en Aylan (3) waren verdronken bij de Turkse badplaats Bodrum. Abdullah wachtte als verdoofd op het vrijgeven van de lichamen in de tuin van het forensisch instituut in de provincieplaats Muğla. Later stelde een vriendin van de familie via Facebook een uitgebreidere ontmoeting voor. We probeerden af te spreken in Kobani, dan in Erbil en uiteindelijk in Istanboel, waar Abdullah nieuwe tanden kreeg. Toen hij niet kwam opdagen - iets met papieren - besloten we uitgebreid te skypen.

Erg fijn is Abdullah's leven tot nu niet geweest, blijkt uit een rondgang langs familie, schoonfamilie, ex-huisgenoten en -collega's. Tien gesprekken voerde ik bij betrokkenen thuis in Istanboel, telefonisch met Kobani en per skypeverbinding met Erbil. Voor dit verhaal zijn ook eerdere interviews met de weduwnaar uitgeplozen en die blijkt soms vaag, soms inconsistent. Het traumatische gehalte van de gebeurtenissen speelt mogelijk een rol en taalproblemen zeker: de gesprekken verliepen via tolken in het Arabisch, Koerdisch, Turks, Engels, Duits en Nederlands.

Abdullah Kurdi groeide op in de Syrische hoofdstad Damascus. Zijn vader had af en toe een baantje, maar verdiende zijn geld vooral met de verhuur van een appartement in het familiehuis. Abdullahs moeder overleed in 2005. "Ze waren niet arm en niet rijk", zegt neef Abdul. Abdullahs oudere zuster Tima ontmoette twintig jaar geleden een Iraakse Koerd die in Canada woonde. Zij werkt nu in het Shaz Hair Salon buiten Vancouver. Oudere broer Mohammed dreef een kapperszaak in Damascus. Abdullah werkte even voor hem, maar die samenwerking ging niet goed, stelt de familie.

Na enige aarzeling melden familieleden ook dat Abdullah een tijdje in de gevangenis zat. Waarom, blijft vaag. Zelf zegt Abdullah over zijn tijd in Damascus: "Dat was geen normaal leven. Ik had problemen met het Assad-regime. We moesten vluchten." Tegen zijn werkgever in Istanboel pochte Abdullah dat hij de vader van zijn bruid in de gevangenis ontmoette. Die was volgens hem zo onder de indruk van het feit dat Abdullah niet zwichtte tijdens martelingen, dat die hem zijn dochter schonk.

Schoonvader Seyho Kurdi vertelt een andere versie. "De vader van Abdullah is mijn oom. We zagen elkaar om de vijf jaar. Op een dag kwam hij met zijn zoon langs om voor hem de hand van mijn dochter te vragen. Ik heb Rehan toen overtuigd." Bij de onderhandeling tussen de vaders kwam de gevangenis wel ter sprake, stellen betrokkenen. Abdullahs vader verzekerde dat die dingen in het verleden lagen.

De bruiloft vond plaats in Kobani, waar Rehans vader een groot huis aan de rand van de stad bezit. Een paar maanden later begon de burgeroorlog en stortte de Syrische economie in. "We zijn met een vrachtwagen naar Damascus gereden om hen met al hun spullen op te halen." Abdullah trok bij zijn schoonfamilie in, Rehan was zwanger van Galib. Rehans vader bouwde een kapperszaak voor zijn schoonzoon. Maar het salon was geen groot succes, en de oorlog naderde ook Kobani.

Voor IS Kobani overnam, in september 2014, vluchtte de hele familie naar het Turkse Gaziantep. Abdullah reisde met zijn zwagers door naar Istanboel om werk te zoeken. "Euh ja, die heeft hier bijna drie jaar gewerkt", bevestigt de Koerdische textielondernemer Fehrat Alhan in een buitenwijk van Istanboel. Vanuit zijn kantoortje heeft hij zicht op rijen tafels met naaimachines in een diepe kelder onder een flat. "Abdullah deed hier van alles: lapjes knippen, spullen klaarleggen, vegen. Hij was ons hulpje." Om de paar maanden reisde Abdullah naar Kobani om zijn gezin te zien.

Abdullah deelde met twee zwagers en twee andere vluchtelingen een vervallen tweekamerflat in migrantenwijk Gaziosmanpasha. De huur was laag, 100 euro per maand, maar zelfs dat bedrag konden de mannen niet opbrengen. "Vaak werd ik aan het eind van de maand niet eens betaald", zegt Suleiman, een jongere broer van Rehan. Andere huisgenoten overkwam volgens hem hetzelfde. Abdullah belandde op straat, tot zijn baas Fehrat de vloer van het naaiatelier aanbood. Voorjaar 2015 nam Abdullah zijn gezin mee. Fehrat: "Eerst sliepen ze in een park, daarna een week hier op de vloer en uiteindelijk een maand bij mij thuis. Abdullah was mijn broeder, maar ook mijn hoofdpijn."

De Kurdi's reisden een tijdje heen en weer tussen Kobani en Istanboel. Abdullahs loon, 250 euro per maand, was te laag voor een eigen woning. Uiteindelijk maakte zus Tima geld over vanuit Canada. Op Facebook ging Abdullah op zoek naar aanbieders van een illegale overtocht naar Europa. Zijn broer Mohammed zat al in Duitsland. "Dat gaat heel makkelijk", zegt Abdullah. "Ik koos gewoon de beste op Facebook. De smokkelaar beloofde ons binnen vijf uur naar Griekenland te brengen." Abdullah betaalt 4.000 euro voor de overtocht. Twee pogingen mislukten; een keer stuurde de kustwacht hen terug, de tweede keer kwamen de smokkelaars niet opdagen.

Met horten en stoten vertelt Abdullah over de derde poging. "We hadden dagen gewacht en opeens gebeurde alles heel snel. De kapitein testte de motor en zei dat we moesten instappen. Mijn vest paste niet." Twaalf personen moesten in het polyester bootje van vijf meter. Abdullah riep naar eigen zeggen: "Hoe kan ik mijn familie meenemen in zo'n klein bootje?" Waarop de smokkelaar antwoordde: "Geen probleem, ik ben visser. 100 procent garantie!" De man sprong echter na de eerste golven al van boord en zwom terug. Abdullah: "Ik pakte de motor vast en toen zag ik dat we water maakten. Hoe hoger de golven, hoe harder we schreeuwden. Hoe meer alles leek samen te vloeien. En toen viel mijn familie in zee."

Rehan en de kinderen konden niet zwemmen. Abdullah wel. Zijn vrouw probeerde de jongens te helpen, vertelt Abdullah, maar zij verdronk als eerste. "Het was donker, ik kon niemand meer vinden." Het bootje verdween volgens Abdullah helemaal onder water. Een tweede bootje zonk ook. Van de 29 passagiers verdronken er 12. "Als de kustwacht niet was gekomen, was ik ook verdronken. Mijn maag zat al vol zeewater en ik moest overgeven." In het ziekenhuis hoorde Abdullah dat zijn vrouw en kinderen waren verdronken. Hij kreeg een papiertje met het adres van het forensisch instituut in provinciehoofdstad Muğla. Die dag ontstond een publicitair en politiek circus dat nog steeds voortduurt.

"Ik trof hem treurend en kettingrokend aan in een hoekje", zegt de Koerdische studente Nurcan Keskin. Zij was door een vriendin gevraagd een oom te helpen met Turkse formaliteiten. Dat bleek de vader van het verdronken Syrische jongetje in Bodrum. Nurcan vloog op eigen kosten naar Bodrum om daar met Abdullah op een streekbus te stappen. Samen zochten ze de lichamen. Hun reis eindigde 36 uur later op de begraafplaats van Kobani, waar Abdullah in slaap viel naast de graven. Veel journalisten, stelt Nurcan, gedroegen zich schandalig. 'Wat voelde je, toen Aylan uit je handen glipte?' was een populaire vraag. Bij iedere tussenstop groeide het aantal camera's en het aantal politici dat goede sier wilde maken. Nurcan: "Het was pijnlijk, op zó veel manieren."

Het had anders kunnen lopen. Als de zee kalmer was geweest, het bootje van rubber of winkels echte reddingvesten zouden verkopen. Duizenden vluchtelingen steken nog steeds met succes die paar kilometer zee over. Abdullah's broer had de oversteek al gemaakt en kreeg een verblijfsvergunning voor Canada. De dochter van nicht Jamila vertrok een dag na het incident met haar zes kinderen en belt nu vrolijk vanuit Noorwegen. "Ik had hetzelfde gedaan", zegt ex-werkgever Fehrat. "Abdullah sliep met zijn gezin in het park!"

Alleen de schoonouders zien dat anders. "Ik was erg tegen", zegt Rehans vader Seyho. "Ik heb een stuk land voor hen gekocht, zodat ze een eigen huis konden bouwen in Kobani." Laat Abdullah toch alleen gaan, adviseerde de schoonvader. Rehan antwoordde volgens haar vader: "Pap, nog niet zo lang geleden zijn onze neven en nichten vermoord! Ik durf daar niet meer te wonen." Een uur voor het vertrek belde Rehan haar moeder. "Mam, we gaan! Wil je bidden voor ons?" Haar moeder smeekte haar dochter om naar huis te komen, waarop Rehan zei: "Ik heb geen energie meer om geduldig te zijn. Ik ben wanhopig."

Slim jongetje

Rehan was er volgens haar moeder niet happig op om naar Europa te gaan. Ze ging vooral om Galib en Aylan een kans op een opleiding te geven. Rehan was zeer gehecht aan haar kinderen. "Galib was een onrustig jongetje. Hij huilde veel, maar was ook sociaal. Aylan was een slim jongetje. De meeste kinderen leren door te doen, maar Aylan begreep veel dingen meteen. Hij was niet moeilijk. Als ik nu een lief lammetje zie, denk ik aan Aylan."

Abdullah vindt het moeilijk om over zijn verdronken gezin te praten. Verder dan 'ik hield van mijn vrouw, meer dan van alles op de wereld', komt hij niet. Over zijn kinderen zegt hij: "Ik miste ze iedere dag. Toen ik in Istanboel werkte, heb ik alleen aan hen gedacht."

Familievriend en schilder Hemid bezocht weleens het kapsalon in Kobani. "Abdullah knipte me voor 1 lira. Hij is een goede barbier." Het is de vraag of alle klanten hun kapper konden verstaan. Volgens vrijwilligster Nurcan sprak Abdullah nauwelijks Koerdisch. Bovendien was hij moeilijk verstaanbaar door het ontbreken van zijn tanden. Werkgever Fehrat hoorde van Abdullah dat dat in de gevangenis van Damascus was gebeurd. Nee, zegt Abdullah daar nu over: "IS heeft dat gedaan. Niet Assad! Ze haalden me uit de bus in de stad Membij toen ik mijn vader wilde bezoeken in Damascus. Ik verstopte mijn telefoon en sigaretten, maar het ging hen om mijn naam. Omdat ik Kurdi heet, dachten ze dat ik lid van de PKK was. Ze hebben me 41 dagen vastgehouden! Ik heb toen vaak gedacht dat ik ging sterven." De ontvoering vond volgens hem ruim anderhalf jaar geleden plaats. "Zes maanden voordat IS Kobani binnenviel."

Schoonvader Seyho wil niet praten over dit ontvoeringsverhaal. Wel vertelde Abdullah eerder tegen een Canadese journalist dat IS zijn tanden heeft uitgetrokken. Hoe het ook is gebeurd, sindsdien at Abdullah macaroni. Hij vloog soms naar Istanboel voor een bezoek aan de tandarts. Die plaatste implantaten op kosten van zijn beschermheer Necirvan Barzani.

Deze schatrijke politicus belde Abdullah na de begrafenis. De jonge, mediabewuste premier van Iraaks Koerdistan had grote plannen met de treurende barbier uit Damascus. De Turkse president Erdogan bood Abdullah een Turks paspoort aan. Abdullah koos voor Barzani, een politiek succesje voor de Iraakse Koerden. Die organiseerden meteen een pr-tour van twee weken, waarbij Abdullah - met zijn snel ingevlogen zuster Tima - vluchtelingenkampen, scholen, universiteiten en frontlinieposten bezocht. Als eregasten van premier Barzani reden ze rond in terreinwagens met chauffeur, logeerden ze in de beste hotels en gaven ze schoolspullen aan kinderen, tot genoegen van de lokale pers. Peshmerga-strijders riepen Abdullah uit tot erelid.

Het Canadese weekblad Maclean's mocht een paar dagen mee en omschreef een veelzeggend moment tijdens een diploma-uitreiking op een universiteit. Abdullah belandde op een stoel tegenover de foto van zijn aangespoelde zoontje Aylan - diens levenloze gezicht in het zand. Abdullah moest huilen, Tima mopperde op de organisatoren en de poster werd verhangen. De bijeenkomst zou gaan over Syrische vluchtelingen, maar verzandde in oproepen tot de onafhankelijkheid van Koerdistan. Abdullah zei niet veel, Tima des te meer. Zij maakte zich zorgen over de mentale gezondheid van haar broer, die volgens haar pijnstillers slikte als snoepjes.

Vooral de beschuldiging dat hij zijn smokkelaars heeft geholpen, houdt Abdullah bezig. Twee Iraakse overlevenden van de schipbreuk hebben verklaard dat Abdullah het bootje vanaf het begin bestuurde. "Totale onzin!", herhaalt Abdullah via Skype. Abdullah zegt de volle prijs te hebben betaald voor de overtocht. Later laat hij via de tolk weten dat de vraag hem dwarszit, gevolgd door een dringend verzoek om het onderwerp in dit verhaal te vermijden.

Het is de vraag hoe belangrijk zijn rol in de boot eigenlijk is. Zelfs al zou Abdullah zijn smokkelaars hebben geassisteerd - wat niet ongebruikelijk is - dan nog blijft hij een vader die met tegenzin vluchtte naar Europa. Werkgever Fehrat: "Als hij een smokkelaar was geweest, zou hij niet voor 1 lira (0,33 euro) kleren voor zijn kinderen hebben gekocht. Abdullah was straatarm. Hij verzamelde ons afval om bij te verdienen."

Abdullah Kurdi is inmiddels directeur van een stichting die Syrische vluchtelingen moet helpen. Ideetje van Barzani. De Aylan & Galib Stichting richt zich op gevluchte en zieke kinderen. Abdullah: "Ik wil iets goeds doen voor alle zieken en kinderen in de wereld. Iets groots." Meest concrete plan: de bouw van een ziekenhuis en een school in Kobani. Zijn beide zoons kwamen daar ter wereld via een keizersnede. "Iedereen gebruikt nu hun foto's en naam zonder mijn toestemming! Dat kan toch niet?"

Politieke doeleinden

De reacties in Kobani zijn vooralsnog lauw. "We hebben er nog niets van gemerkt", zegt Rehans jongere broer Suleiman in een facetimegesprek. Spontaan draait de twintiger zijn smartphone om voor een wandeling door de buurt. We zien zijn schaduw glijden door verlaten straten, langs kapotte huizen en over hopen puin. Abdullahs vriendschap met de Barzani-dynastie valt in deze stad niet in goede aarde. Suleiman: "Barzani gebruikt de dood van mijn zus en haar kinderen voor zijn eigen politieke doeleinden. Dat is verkeerd. Hij kan beter zijn energie steken in het verbeteren van de omstandigheden in de vluchtelingenkampen!"

De Syrische, Iraakse en Turkse delen van Koerdistan wantrouwen elkaar diep. Door in te gaan op de uitnodiging van premier Barzani accepteert de barbier uit Damascus een bijrol in het machtsspel van het Midden-Oosten. "Barzani is een goede man", zegt Abdullah. "Met zijn hulp kan ik vluchtelingen uit Syrië helpen. Dat is voor mij de hoofdzaak." Naar Canada hoeft hij niet meer, naar Turkije evenmin. "Misschien nog één keer, om president Erdogan te bedanken."

Over één ding is iedereen het eens: het verhaal van Abdullah, Rehan, Galib en Aylan is het verhaal van alle vluchtelingen uit Syrië. Nicht Jamila: "Iedereen wil zijn kinderen naar school sturen. Rehan verdronk met haar kinderen in een zwarte zee. Samen met haar dromen van een beter leven." De mensen in Europa moeten volgens haar stoppen met toekijken. Abdullah: "Mijn hoofd zit vol treurige gedachten. Die gaan er nooit meer uit. Ik hoop dat veel mensen lezen wat er is gebeurd. Zij moeten vluchtelingen gaan helpen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234