Vrijdag 15/11/2019

'Ik wil het idee van de kunstenaar als exotisch genie onderuithalen'

Na een relatieve stilte, is Luc Tuymans helemaal terug. En hoe. Binnenkort openen tentoonstellingen met nieuw werk in Londen en New York. Tuymans plant in 2014 het grootste mozaïek ter wereld in Qatar: een gifgroene orchidee. De Belgische schilder vindt zichzelf telkens weer uit.

Na een periode van stilte dook Luc Tuymans vorige week plots in binnen- en buitenlandse media op met het portret dat hij van de Nederlandse koningin Beatrix had gemaakt. Het werd geschonken aan het vernieuwde Stedelijk Museum in Amsterdam, waar het meteen een ereplaats kreeg.

"Ik doe meestal geen opdrachten", zegt Luc Tuymans, "maar ik ken de koningin. Het is een zeer intelligente vrouw. Ik heb al ettelijke keren in de jury van de Koninklijke Prijs voor de Nederlandse Schilderkunst gezeten, en dan gaan we lunchen bij de koningin in Paleis Het Loo. Er is dus een band, anders had ik het niet gedaan. Ik ben ook blij dat het een schilderij van mij is gebleven: het schakelt zich in mijn werk in." Tuymans maakte in het verleden nog portretten van machthebbers, zij het telkens in een andere context: de Congolese premier Lumumba, de Amerikaanse buitenlandminister Condoleezza Rice en koning Boudewijn bij zijn eerste bezoek aan Congo.

Opvallend is dat het hoofd van koningin Beatrix deels opgaat in de wandschildering achter haar. Vindt Tuymans dat ze een deel van het decor, of van het decorum, is? "(lacht) Die uitsnede is inderdaad bewust gebeurd. Er moest een link met de ruimte zijn. Maar ik heb echt geprobeerd om haar zo waardig mogelijk te portretteren. Er zit altíjd ironie in. Beatrix staat ook in de zaal van de Nederlanden, dat heeft ook een ironisch kantje. Maar het belangrijkste is de terugkoppeling die ik wil maken naar het oude staatsieportret. Ik heb dynamiek in dit portret willen krijgen: er is de drukke achtergrond, er zit beweging in die merkwaardige vloer en door de kadrering zie je de benen van Beatrix niet. De eerste reacties waren dat het een hedendaagse Goya is, of een Van Dyck."

Zoals gebruikelijk heeft Tuymans het werk in één dag geschilderd. "Van 10 uur 's morgens tot één uur 's nachts. Alleen een stuk van de vloer was toen nog niet klaar."

'The Moon and Sixpence'

Sinds 1994 heeft de schilder om de twee jaar een expositie bij David Zwirner in New York. Om die samenwerking te vieren komt er een boek uit (zie kader). Tuymans exposeert in november weer in New York, maar maakt ook de openingstentoonstelling voor de nieuwe vestiging van Zwirner in Londen, begin oktober. Allo! is een reeks van zes schilderijen die voor Tuymans' doen opvallend kleurrijk zijn. De kleuren zijn verzadigd en opdringerig, hoewel ze eigenlijk de 'achtergrond' uitmaken. Ze zijn op het giftige en kitscherige af.

"Wat ik in Londen laat zien, moet ik even toelichten", zegt Tuymans. "Iets meer dan een jaar geleden werd ik door James Lingwood van Artangel gecontacteerd. Artangel zet specifieke projecten op in Groot-Brittannië met hedendaagse kunstenaars. Ik heb toen een schilderij gemaakt voor een boot, die boven op de Queen Elizabeth Hall in Londen staat. Het schilderij hing daar boven het bed, en geïnteresseerden konden de nacht in die boot doorbrengen. De criticus van The Guardian, Adrian Searle, heeft dat gedaan en er een lang stuk over geschreven."

Aanvankelijk vroeg Lingwood aan Tuymans een schilderij te maken naar aanleiding van Heart of Darkness, de beroemde novelle van Joseph Conrad uit 1899 over de gewelddadige kolonisatie van Congo. Uit een passage blijkt dat het hoofdpersonage, de imperialistische Kurtz, die zich diep in het oerwoud heeft teruggetrokken, schilderijen heeft gemaakt.

"Om daar nu - één op één - iets van te maken, is nogal moeilijk", reageert Tuymans. "Toen kreeg ik in een flits een beeld van een film voor ogen die ik ooit nog bij mijn ouders had gezien. Die film uit 1942 was gebaseerd op een roman van Somerset Maugham, The Moon and Sixpence, die op zijn beurt gebaseerd is op het leven van de Franse schilder Gauguin op Tahiti. Speciaal was die film niet, maar het is wel de eerste keer dat in Hollywood de kunstenaar als egoïstische klootzak wordt voorgesteld. Daarna kwam die film over Van Gogh: die was tegelijk ludieker en pathetischer (lacht). Net zoals in Heart of Darkness speelt in The Moon and Sixpence het thema van het exotisme en daarom wou ik dat wel eens uitproberen."

Wat Tuymans vooral aantrok in de verfilming was het gebruik van kleur, helemaal aan het slot van de film, die voor de rest in zwart-wit was gedraaid. Het is niet duidelijk of het om Hollywoodexperimenten met Technicolor gaat, of het een ingekleurd stuk film is. "Op het eind van de film, als Gauguin al dood is en de inheemse vrouw door het zand rolt, stapt de dokter van de kunstenaar de hut binnen waar, zogezegd, de schilderijen van Gauguin hangen. Op dat moment wordt plots alles kleur."

Papegaaienkreet

Allo! is een ongebruikelijke Tuymans omdat het de eerste keer is dat zijn werk rechtstreeks over kunst en kunstenaars gaat. "Het is waarschijnlijk ook het meest kleurrijke wat ik al ooit gemaakt heb", voegt Tuymans toe. "Dat zal allemaal zeer verrassend zijn. Het is ook anders geschilderd: normaal werk ik van licht naar het donkerste contrast. Hier heb ik mijn gebruikelijke manier van schilderen omgekeerd omdat ik anders niets meer zou zien."

Tuymans vertrok - en dat doet hij wél vaker - van computerbeelden waarvan hij een foto maakte. "In elke schilderij zie je mijn silhouet: dat is een weerspiegeling op het computerscherm op het moment dat ik de foto neem." Dat soort ingreep creëert bevreemding, maakt duidelijk dat het schilderij een beeld van een beeld van een beeld is, en houdt het exotisme op een afstand.

Tuymans heeft al eens gezegd dat zijn silhouet in de schilderijen de schaduw van Kurtz is. Waarom die identificatie? "Kurtz is in Heart of Darkness de figuur die evasief is en waarnaar gezocht wordt. Hij is een schurk en een sadist, een symbool voor de uitbuiting van een heel continent. Een figuur die bigger than life is. Of ik me met hem wil identificeren? Beschouw het als de verdubbeling van de grap. Enerzijds heb je Gauguin die op zijn eiland in de Stille Zuidzee gaat zitten en zich verliest in allerlei filosofische vragen, terwijl hij waarschijnlijk de helft van de plaatselijke vrouwelijke bevolking heeft platgeneukt en aan syfilis is gestorven. Anderzijds zie je de weerspiegeling van mijn silhouet binnen dat beeld."

Met Allo! wil Tuymans vragen oproepen over het moderne, het authentieke en het exotische. De titel refereert trouwens aan de kreet van een papegaai in een Spaans café, vlak bij de rosse buurt in Antwerpen. De papegaai dus als symbool van gedomesticeerd exotisme.

"Daarbovenop heb ik nog vier monumentale werken gemaakt. De ruimte bij Zwirner in Londen was genereuzer dan aanvankelijk gedacht. Ook in die vier bijkomende werken gaat het om geprojecteerde beelden waarin het licht een belangrijke rol speelt: een sociaal woningproject bij nacht in nazi-Duitsland, een beeld van mijn tuin, ook 's nachts - een schilderij dat grenst aan de abstractie en tegelijk lijkt op een menselijk orgaan - en twee stillevens, van bloemen en perziken in Technicolor, gebaseerd op een kleurenfilmpje van 1913. Dat heb ik op YouTube gevonden. Met die laatste twee werken kan ik de link leggen naar de kleuren van de reeks Allo!."

In New York toont Tuymans de serie Summer is Over. "Die handelt over de dingen in mijn onmiddellijke nabijheid, iets wat ik meestal niet doe", zegt Tuymans. "Het gaat om objecten op zich. Ik speel in die reeks met licht, met begrenzingen en met de puur materiële aanwezigheid van dingen: een gesloten raam aan de achterkant van de dierentuin, een beeld van mijn tuin, een stuk van mijn been, een gebroken venster aan de overkant van de straat, een filmstill geprojecteerd op een wand van mijn atelier, enzovoort. Je kunt er allerlei dingen in zien, zoals verval. Ook deze werken zijn telkens monumentaal. Met duidelijke titels als Wall en Zoo. Ze gaan over nabijheid en ondoordringbaarheid: je kunt niet door het gebroken vensterglas kijken, evenmin door mijn brilglazen in het zelfportret, Me. Het is nog maar het derde zelfportret, denk ik, dat ik ooit geschilderd heb. Met dit zelfportret wil ik heel de romantiek van de kunstenaar onderuithalen. Het is een onthecht beeld, gebaseerd op een foto die mijn vrouw op een onbewaakt moment van mij gemaakt heeft. Ik vind het perfect. Het is geen flatterend beeld, maar een beeld zoals het is."

"Ik heb in de twee reeksen schilderijen de kunstenaar als genie willen ontluisteren. Ik wil daar nuchterheid tegenover plaatsen. In Allo! gebeurt dat met een zekere humor, in Me is de kunstenaar volledig gedomesticeerd."

Tuymans verovert de wereld

l Londen: Allo! van 5 oktober tot 17 november in David Zwirner Gallery, 24 Grafton Street, Londen

l New York: The Summer is Over van 1 november tot 22 december in David Zwirner Gallery, 519 West 19th Street, New York. www.davidzwirner.com

l Dresden:Constable, Delacroix, Friedrich, Goya - Die Erschütterung der Sinne met Tuymans als cocurator. Van 16 maart tot 14 juli 2013 in Albertinum in Dresden. Over de invloed van die vier vroege modernen op Cézanne, Manet, Rothko en Richter. Tuymans zal zelf twee muurschilderingen maken.

l Houston: Portraits van 26 september 2013 tot 5 januari 2014 in The Menil Collection, Houston, VS.

l Parijs: Op 25 oktober verschijnt een cassette met het tweedelige kunstboek Luc Tuymans, relevé de la mort van de Franse schrijfster, filosofe en feministe Hélène Cixous. Een eerste stap van Tuymans in de verovering van Parijs, die zou moeten uitmonden in een expositie in het Musée de l'Art Moderne de la Ville de Paris.

l Bremerhaven, Den Haag, Kopenhagen De overzichtswerken Luc Tuymans. Exhibitions at David Zwirner 1994-2012 en Luc Tuymans. Graphic Works 1989-2012 verschijnen bij Ludion, Antwerpen. Van het grafisch werk zal een reizende tentoonstelling vanaf 18 november 2012 achtereenvolgens te zien zijn in Bremerhaven (Kunsthalle), Den Haag (Gemeentemuseum, drukken samen met schilderijen) en Kopenhagen (Louisiana Museum of Modern Art).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234