Zaterdag 25/01/2020

'Ik was zes en ik had een burn-out'

UITGEBLUST. Hoe leef je in een samenleving die vooruitgang tot heilige graal heeft verheven?Kun je uit de ratrace stappen? In Another Great Year for Fishing gaan theatermaker Tom Struyf en danseres Nelle Hens op zoek naar de nooduitgang.

"Ik was zes en ik had een burn-out." Moederziel alleen staat Tom Struyf op het podium, een bescheiden spot belicht zijn bedrukte gelaat. Hij vertelt hoe hij als kind een eigen krant oprichtte, die na drie edities al beu raakte maar zich toch nog tien nummers bleef uitsloven om zijn abonnees niet teleur te stellen. Op zijn twaalfde besloot hij alle, maar dan ook alle muziek van Studio Brussel op cassette op te nemen. "Ik heb het gewoon altijd zo goed mogelijk proberen doen."

Met die twee anekdotes beschrijft Struyf hoe de kiemen van een doorgeslagen prestatiedrang al in zijn kinderjaren ontsproten. Op een gegeven moment kon hij het helse ritme van de moderne ratrace niet meer volgen. Door het bos van opiniërende stemmen en zogezegd richtinggevende verhalen zag hij de bomen niet meer: "Ik was totaal verdwaald, op alle vlakken".

Hoewel, in het documentaire theater van Struyf ben je nooit helemaal zeker of wat autobiografisch lijkt ook echt autobiografisch is. "Ik voer mezelf graag op als personage. Omdat ik een slechte verzinner ben, vertrek ik altijd van iets wat ik ken. Mijn voorstellingen vertellen iets over onze tijdsgeest", zegt de acteur daar later over.

Wanneer danseres Nelle Hens Struyf vervoegt op het podium, springt het grote projectiescherm achter hen aan. Daar verschijnt Dirk De Wachter, de beruchte spreekbuis van de Vlaamse psychiatrie: "De kwetsbare mens is het kanariepietje in de koolmijn. Ik ben blij dat de mens niet meer kan, want het is niet meer te kunnen."

Terwijl Struyf en Hens elkaar in stilte uitdagen met allerlei fysiek uitputtende opdrachten, wisselen de sprekers elkaar af op het scherm. Passeren onder anderen de revue: Joris Luyendijk, Eva Brems en Noël Slangen. Ze hebben het over keuzestress, de obsessie om gelukkig te zijn, de neiging om van alles een verhaal te maken. We krijgen verschillende visies te horen, maar een duidelijke conclusie ontbreekt.

"Die is er ook niet", legt dramaturg Willem De Maeseneer tussen het repeteren door uit. "De ongedefinieerde, maar speelse rol van Nelle vormt een tegenwicht voor al die verschillende stemmen. De verhouding tussen Tom en Nelle vormt uiteindelijk de essentie van de voorstelling: twee mensen die zich voor elkaar openstellen, heel simpel. We zijn te veel bezig met wat er rond ons gebeurt, maar dat is te veel om nog gefilterd te krijgen. We zien de eenvoud niet meer", aldus de dramaturg.

Struyf knikt instemmend: "Ik liep al lang rond met het idee om een voorstelling te maken over mijn ervaring van de werkelijkheid. Bedrijven, winkels en overheden bieden ons allemaal hun versie van de werkelijkheid aan. Maar is dat nog een werkelijkheid te noemen? In de voorstelling zie je mij verdrinken in die stortvloed van verschillende verhalen. Ik ga er bijna aan ten onder, maar dankzij de aanwezigheid van Nelle krabbel ik toch weer rechtop."

U speelt uzelf en bent tegelijk een personage. Die dunne grens tussen feit en fictie is een terugkerend thema in uw voorstellingen. Vanwaar die fascinatie?

Struyf: "Ik denk dat ik theater maak omwille van die fascinatie. Theater is het ultieme bedrog. Je maakt met je publiek de afspraak dat alles wat op het podium gebeurt niet echt is. Dat haal ik helemaal overhoop door mezelf als mezelf op te voeren, waardoor mensen toch mee gaan in je verhaal om zich vervolgens af te vragen: ja maar, wie is die Tom nu echt? Daarom maak ik theater en geen documentairefilms. Je moet mijn fysieke aanwezigheid ervaren. Het live gegeven is cruciaal om die grens tussen waarheid en bedrog te doen vervagen."

Zit u zelf ook vast in de ratrace, is de burn-out nabij?

Struyf: "Absoluut, en ik ben zeker niet alleen. Overal zie ik mensen met wie het eigenlijk heel goed gaat, die grote successen boeken, maar daaraan ten onder gaan. Dat vind ik een heel schizofrene situatie in onze samenleving: hoe beter je presteert, hoe sneller je opbrandt.

"Zelfs de succesvolle Dirk De Wachter kan nog amper mee, dat geeft hij zelf toe in Another Great Year for Fishing. Hij legt de vinger op de wonde van deze tijd en tegelijk lijdt hij daar onder. Je bewust zijn van het probleem is één ding, maar de kracht vinden om er iets aan te veranderen is nog wat anders. Dat is het grote probleem.

"De Wachter vertelt in de voorstelling hoe wij de neiging hebben om zo hard mogelijk te werken om zo veel mogelijk geld te verdienen, tot we niet meer kunnen en een burn-out krijgen. Dan gaan we een paar weken op vakantie om tegen de sterren op te genieten, om vervolgens weer keihard te kunnen werken. Wij zitten vast in dat patroon. Ik ook, trouwens."

De Maeseneer: "Het is enorm triest. We wandelen met z'n allen hand in hand naar de ravijn. Niemand durft te stoppen, want dan ben je de rest kwijt. Ook al springen ze allemaal in het ravijn, je wilt er toch bij zijn."

Er moet toch een manier zijn om die sprong in het ravijn te verhinderen?

Struyf: "Ik ben voortdurend op zoek naar andere manieren van leven die me wat meer houvast kunnen bieden. Zo heb ik me net voorgenomen vanaf nu enkel nog op zaterdag alcohol te drinken. Omdat we zo veel werken, willen we ook zo veel mogelijk uit onze vrije tijd halen. Puur hedonisme, eigenlijk.

"Volgens mijn therapeut kun je met de hulp van kleine regeltjes beter omgaan met die overvloed aan input. Zoals bijvoorbeeld niet meteen je Facebook te checken wanneer je opstaat; stomme, maar ontzettend hardnekkige gewoontes. Ik probeer die regeltjes te volgen, maar dat vraagt veel zelfdiscipline. Het doortrapte is dat ons de illusie wordt voorgeschoteld dat we alles zelf in de hand hebben: we kiezen zelf hoeveel we willen werken, hoe vaak we onze mails moeten checken. Maar het tegenovergestelde is waar: smartphones en sociale media hebben ons in hun macht, niet omgekeerd.

De Maeseneer: "Je moet jezelf vragen stellen. Hoeveel geld heb ik eigenlijk nodig? Is het echt nodig dat ik elke tien minuten mijn smartphone check? Dat lijkt misschien futiel, maar ik ben er 100 procent van overtuigd dat iedereen daar op dit moment mee worstelt. Iedereen, behalve senioren misschien."

Welke uitweg biedt Another Great Year for Fishing zijn publiek aan?

Struyf: "Ik heb geen oplossing, vrees ik. Maar ik hoop dat de voorstelling een bril kan zijn voor mensen om eens op een andere manier naar onze doordrammende werkelijkheid te kijken."

De Maeseneer: "Ik heb toch het gevoel dat we iets aanreiken. Another Great Year for Fishing is een uitnodiging om eens een stand van zaken op te maken. Je zou kunnen stellen dat deze voorstelling het equivalent is van de vergadering teveel, waardoor je 's avonds in slaap valt achter je stuur en tegen een boom knalt. Wanneer je dan wakker wordt in het ziekenhuis, vraag je je af waar je eigenlijk mee bezig bent.

Het goede aan theater is dat je niet met de ziekenhuiskosten zit, maar dat je wel die goesting om te leven, om jezelf en de mensen rond je graag te zien, kan terug vinden. En zo is ook theater een kracht van verandering. (lacht)"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234