Vrijdag 06/08/2021

Berlijnse Muur

"Ik was een tevreden DDR-burger"

Mei 1988. 1 meiviering op de Karl-Marx-Allee in Berlijn. Berndt Marmulla:
Mei 1988. 1 meiviering op de Karl-Marx-Allee in Berlijn. Berndt Marmulla: "Ten gronde vind ik het communisme nog altijd een goed systeem."Beeld Rolf Zöllner

25 jaar geleden, op 9 november 1989, werd een eerste gat geslagen in de Berlijnse Muur. Een historisch moment, dat tot vandaag sporen nalaat. In een zesdelige reeks vertelt journalist Jeroen de Preter het verhaal van de Muur.

Vandaag: Niet elke Duitser stond bij de val van de Muur te dansen aan de Brandenburger Tor. Berndt Marmulla (1946), op dat ogenblik hoofdcommissaris van de Kriminalpolizei in Oost-Berlijn, bleef die avond gewoon thuis. Uit angst voor een mogelijke catastrofe, en omdat er volgens hem niet zo veel te vieren viel.

De Muur is gevallen, leve de Muur. 25 jaar na de spontane vreugde-uitbarstingen aan de Brandenburger Tor wil Berlijn het feestje van toen nog eens helemaal overdoen. En dus is er, op dezelfde plek, op zondag 9 november 2014 een groot "burgerfeest" gepland.

Of, behalve Pieter Gabriel en Angela Merkel, ook Berndt Marmulla erbij zal zijn? Om eerlijk te zijn: we hebben het hem niet gevraagd. Desondanks durven we met enige zekerheid stellen dat het zonder hem zal zijn.

Marmulla zegt het klaar en duidelijk. Wat hem betreft hoefde de DDR niet te verdwijnen. "Ten gronde", zo zegt hij aan het eind van ons gesprek, "vind ik het communisme nog altijd een goed systeem."

In dat systeem had Berndt Marmulla dan ook een mooie carrière gemaakt. Tot in 1990 was hij hoofdcommissaris bij de Kriminalpolizei in Oost-Berlijn. Vanuit zijn bureau aan de Alexanderplatz, Berlin Mitte, gaf hij leiding aan twintig agenten. Marmulla stond aan het hoofd van de cel 'criminaliteit met onbekende daders', en kon prat gaan op een oplossingsgraad van liefst 100 procent. "Dat is een percentage waar de Berlijnse politie vandaag alleen maar van kan dromen."

Berndt Marmulla op de Alexanderplatz met de beroemde Fernsehturm in de achtergrond. Beeld Rolf Zöllner
Berndt Marmulla op de Alexanderplatz met de beroemde Fernsehturm in de achtergrond.Beeld Rolf Zöllner

Bromfiets kwijt

Marmulla vertelt dat hij "een tevreden DDR-burger" was. Tegelijk steekt hij niet weg dat de bouw van de Muur eertijds voor wat aanpassingsproblemen had gezorgd. "Ik was 15 toen. Voor onze familie was het niet meteen een grote vooruitgang. Mijn vader werkte in West-Berlijn, als mecanicien in een BMW-garage. Tot 1961 verdiende hij een stuk beter dan het DDR-gemiddelde. Ook voor mijn moeder was het lastig. Ze is opgegroeid in Beieren, waar haar familie woonde. Voor mezelf betekende de Muur in de eerste plaats dat ik mijn bromfiets kwijt was. Die stond nog in een garage in West-Berlijn."

Maagdelijk strafblad

"En toch, ik mag niet zeggen dat ons gezin zwaar onder de Muur geleden heeft. Mijn vader kon al snel weer aan het werk. Wij hadden het niet breed, maar dat gold voor iedereen. Dat haalt meteen veel onvrede weg. Als kind heb ik bijvoorbeeld nooit een eigen kamer gehad. Voor mij was dat geen punt. Ik kende niemand die een eigen kamer had.

"Op mijn 20ste ben ik getrouwd, vader geworden en gaan werken voor een rederij. Tot op een dag iemand van de gerechtelijke politie aanbelde. Of ik zin had in een carrière bij de politie? Waarom ze uitgerekend bij mij kwamen aankloppen, heb ik pas later begrepen. In die tijd hield de politie fiches bij, waarop elke misstap genoteerd werd. Mijn fiche was nog maagdelijk."

Bij de politie beklimt Marmulla langzaam de carrièreladder. Na een intensieve opleiding mag hij gaan werken voor de cel die verantwoordelijk is voor zware misdrijven en seriemoordenaars, eerst als adjunct, vanaf 1984 ook als chef. Zijn kantoor bevindt zich in die periode op de Alexanderplatz, naast dat van de Stasi. Met de beruchte geheime dienst werkte hij ook regelmatig samen. "Ze wisten bijzonder veel, dus waren ze vaak een uitstekende bron. Maar zoals ik al zei: onze cel hield zich enkel bezig met de zware criminaliteit. Politieke zaken waren voor de geheime dienst."

Het nieuws over de val van de Muur vernam Marmulla zoals zoveel Duitsers via de televisie. Maar tot een uitbarsting van vreugde leidde het ten huize Marmulla niet. "Ik was compleet verrast. En ongerust. Tot vandaag geloof ik dat we van geluk mogen spreken dat die avond niet uitgedraaid is op een catastrofe."

Met de carrière van de hoofdcommissaris ging het vanaf 1990 bergafwaarts. De Wende hield ook in dat de twee Berlijnse korpsen moesten samensmelten. Marmulla werd overgeplaatst naar West-Berlijn, waar hij een administratieve functie kreeg. "Alles moest plots gebeuren volgens het West-Berlijnse model. Hoe wij het deden, en hoe goed wij waren opgeleid, dat interesseerde niemand. Alles moest op de West-Berlijnse manier. Dat was belangrijker dan de essentie: het oplossen van misdaden."

Marmulla zou niet lang meer bij de politie blijven werken. Al snel komen de eerste vragen over zijn samenwerking met de Stasi. Zijn verdediging overtuigt kennelijk niet. Eind 1992 wordt Marmulla ontslagen, een lot dat eerder ook al zijn zoon moest ondergaan. "Hij was nog maar net toegetreden tot het Wachregiment Feliks Dzierzynski (elitetroepen van de militaire politie, JdP). Onmiddellijk na de val van de muur werd hij ontslagen, officieel omdat hij in een elite-eenheid van een Unrechtsstaat had gediend. Die jongen begreep er helemaal niks van. Hij was niet eens lid van de communistische partij."

Zowel vader als zoon Marmulla kregen hun leven relatief snel weer op de rails. Zijn zoon vond werk als autoverkoper, Marmulla zelf zou zijn brood gaan verdienen als docent criminalistiek, privédetective en auteur van misdaadromans.

"De bitterheid van weleer is vandaag weg", zegt hij, "maar ik blijf me tot vandaag ergeren aan de snelheid waarmee zoveel DDR-burgers meedraaiden met de nieuwe wind. Ik ben mijn overtuigingen van toen trouw gebleven, ook al heb ik daar een serieuze prijs voor moeten betalen."

Juni 1990. Een DDR-burger toont dolgelukkig zijn eerste D-Marken. Berndt Marmulla:
Juni 1990. Een DDR-burger toont dolgelukkig zijn eerste D-Marken. Berndt Marmulla: "De Oost-Duitsers waren verblind door de West-Duitse voordelen. Ze wilden vrij reizen en veel geld verdienen."Beeld Rolf Zöllner

Reisjes naar het Westen

25 jaar val van de Muur, het betekent ook 25 jaar vrije markt, en, ook niet te versmaden, 25 jaar vrij reizen. Of Marmulla daar inmiddels de voordelen niet van heeft ingezien?

"Ach, dat reizen", zucht hij. "Ja, wij konden destijds niet naar het Westen. Was dat erg? Ons leven bestaat toch uit veel meer dan reisjes naar het Westen, mag ik hopen?"

Marmulla ontkent niet dat er aan de Muur mensen zijn neergeschoten. "Dat valt te betreuren", zegt hij, "al wist iedereen die het probeerde dat hij zich aan dat risico blootstelde.

"Laat ons het zeggen zoals het is. De Wende is er in de eerste plaats gekomen omdat de Oost-Duitsers zo verblind waren door de West-Duitse voordelen dat ze de nadelen van dat systeem niet meer zagen. De mensen wilden vrij kunnen reizen, en ze wilden veel geld kunnen verdienen. Wat dat laatste betreft moeten we eerlijk zijn: voor mensen die veel geld wilden verdienen, was de DDR niet geschikt. Daartegenover stond wel dat iedereen werk had. De mensen die destijds het hardst om de Duitse hereniging hebben geroepen, waren de eerste die hun werk als gevolg van die hereniging verloren.

"Dat het systeem ook veel voordelen had, hoor je vandaag nog weinig mensen zeggen. Terwijl die voordelen er klaar en duidelijk zijn. In de DDR had je geen bedelaars, geen daklozen en geen werklozen. Het onderwijs was gratis, en zonder meer uitstekend. Vandaag spreekt iedereen over het Finse onderwijsmodel, dat het beste ter wereld zou zijn. Zelfs Duitsland kopieert vandaag dat model. Wat niemand erbij vertelt is dat de Finnen het model niet zelf hebben uitgevonden. Zij hebben het gewoon gekopieerd van de DDR."

null Beeld Rolf Zöllner
Beeld Rolf Zöllner

Berlijn nog altijd politiek verdeelde stad

Kort na de jongste verkiezingen voor de Bundestag in 2013 verscheen in de krant Berliner Morgenpost deze kaart (via deze link interactief te bekijken). De kaart, die het kiesgedrag van de Berlijnse kiesgerechtigden per kieslokaal toont, legt iets opmerkelijks bloot: bijna 25 jaar na de val van de Muur is Berlijn nog altijd een politiek verdeelde stad. En zo mogelijk nog opmerkelijker: de politieke breuklijn valt zo goed als helemaal samen met de inmiddels bijna volledig verdwenen Muur.

Kort en duidelijk samengevat: links van de Muur, in het oude West-Berlijn, zijn CDU en SPD de grootste partijen. Rechts van de Muur, in het oude Oost-Berlijn, domineert Die Linke.

De dominantie van Die Linke in oostelijk Berlijn is op het eerste gezicht een vreemd fenomeen. Hoewel grondig hervormd, is Die Linke de erfgenaam van de SED, de oude communistische partij van de DDR. Vanuit westers perspectief bekeken zou je denken dat die dictatuur nog veel te vers in het geheugen ligt om de erfgenaam van die SED weer in het zadel te stemmen. Maar dat is dus fout gedacht.

Om het succes van Die Linke in Berlijn en, bij uitbreiding, heel Oost-Duitsland te begrijpen, moet je eerst en vooral terug naar het begin van de jaren negentig. In die periode wordt de Treuhandanstalt opgericht, het agentschap dat alles wat in de DDR staatsbezit was moest privatiseren. Tussen 1990 en 1994 verdwijnen er op die manier 2,5 miljoen jobs. Onderzoek uit 2010 legde bovendien bloot dat de overgrote meerderheid van de Oost-Duitsers ervan overtuigd is dat vooral West-Duitsland van die privatiseringsoperatie heeft geprofiteerd.

Ongetwijfeld heeft het Treuhandtrauma het idee "dat niet alles in de DDR slecht was" mee in de hand gewerkt. Uit het al genoemde onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat een ruime meerderheid van de Oost-Duitse bevolking de DDR gunstig beoordeelt als het gaat over onderwijs, sociale zekerheid en werkgelegenheid.

Morgen aflevering 5: Rolf Zöllner fotografeerde de verdwijning van zijn land

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234