Woensdag 23/06/2021

Film

"Ik was de geldcultuur beu"

Jan-Willem van Ewijk. Beeld Daniel Cohen
Jan-Willem van Ewijk.Beeld Daniel Cohen

Niets zo heerlijk als genieten van de wind en de zee op je surfplank, toch? Niet als je daarmee vanuit Marokko de oceaan wilt oversteken richting Fort Europa. De Nederlandse film Atlantic. vertelt dat gedurfde en ongewone verhaal. Het parcours van regisseur Jan-Willem van Ewijk is al even ongewoon.

Krachtige beelden van de zee krijg je in Atlantic. Alsof de camera een meeuw is, want je vliegt mee hoog in de lucht over het water en de golven die op de eindeloze, wilde Noord-Afrikaanse stranden aanspoelen. Of je kijkt mee vanuit de onstuimige zee naar freestylende windsurfers die de ruwe golven als schans gebruiken om salto's te maken. "Surfen op de zee, dat is de ultieme vrijheid", zegt Jan-Willem van Ewijk, zelf een fervent surfer. "Het is het gevoel dat er geen grenzen zijn."

Het is niet dat ultieme vrijheidsgevoel dat overheerst in de film, ondanks de fraaie weidse gezichten met donkere wolkenmassa's waarbij de ondergaande zon voor een gouden gloed zorgt. In Atlantic. knaagt die vrijheid. Ze heeft er dat symbolische gevoel dat dichters graag aan de saudade toeschrijven: een onbestemd, niet-vervuld verlangen. En in de film wordt dat verlangen poëtisch vormgegeven door de zachte, bijna fluisterende voice-over van visser en surfer Fettah, het hoofdpersonage dat al surfend de 300 kilometer lange oversteek tussen Marokko en Spanje wil afleggen. Want Fettah verlangt niet alleen naar vrijheid of een betere toekomst, hij is ook getroebleerd door de gevoelens voor een blonde Hollandse surftoeriste die hij in zijn dorp heeft leren kennen.

"Migranten worden niet alleen door wanhoop gedreven, het zijn ook dromen die hen drijven", vertelt Van Ewijk (1970), geboren in Delft, deels opgegroeid in Californië, gewezen vliegtuigbouwkundige, ex-bankinvesteerder, en nu filmmaker. "Bij het schrijven van het scenario hebben we duidelijk gezegd dat we geen immigratieverhaal wilden maken. Wel een verhaal over een persoon die dromen heeft, een verhaal over vrijheid ook. De grootste drijfveer blijft natuurlijk de idee dat het hier in Europa beter is. Het is echter niet alleen de wanhoop of armoede die mensen drijft, het zijn ook dromen. Ook onze invloed als toeristen op Afrika is enorm. De manier waarop Europa zich in Afrika profileert, nodigt uit tot denken dat het hier een paradijs is. Dat wilde ik ook tonen."

Jan-Willem van Ewijk

- geboren in Delft, 1970, bracht deel van zijn jeugd door in Californië.

- werkte als designer mee aan ontwikkeling Airbus A380 en Bombar-dier Challenger 300.

- ging daarna als investeringsbankier aan de slag bij dotcombedrijf Antfactory.

- maakte in 2006 Nu., zijn eerste langspeelfilm.

- draaide met Atlantic. (2015) zijn tweede bioscoopfilm.

null Beeld UNKNOWN
Beeld UNKNOWN
null Beeld UNKNOWN
Beeld UNKNOWN

Vastgebonden aan een veerboot

Moulay Bouzerktoun is een stadje van nog geen zesduizend zielen, de plek in Marokko waar Van Ewijk Atlantic. opgenomen heeft. Een kloeke moskee op een grillige zwarte rots. Rode en witte huizen met afbladderende verf en een zeelucht die alles roestig maakt. Vijfentwintig kilometer verderop langs de Atlantische Oceaan ligt Essaouira, de plek waar Orson Welles Othello draaide en Jimi Hendrix in trance raakte door drugs en gnaoua-muziek. De streek is erg populair bij surfers omwille van de lange verlaten stranden, de gigantische golven en de wilde winden. Winden die je hoofd kunnen leegmaken of waar je gek van kunt worden, maar die ook kracht zetten op het zeil op je plank, waardoor je lekker door het water kan cruisen of freeriden op de golven.

Als kind woonde Van Ewijk in Californië, maar surfen leerde hij in Friesland. In 2002 trok hij samen met een vriend naar Marokko met een camper. Via via kwamen ze in de surfspot Moulay Bouzerktoun terecht. Het was liefde op het eerste gezicht. Een paar jaar later keerde Van Ewijk terug. Hij leerde er mensen kennen, bleef bij hen overnachten en maakte er vrienden, vrienden die op zijn oude spullen leerden windsurfen. Langzamerhand groeide bij Van Ewijk de idee dat er een verhaal en film zat in de plek: "In 2008 heb ik de inwoners voor het eerst verteld, dat ik een film wilde maken over hen én met hen. Stel dat een van jullie op een surfplank naar Europa surft? 'Wow', klonk het, al geloofde niemand dat er ooit een film zou komen."

Over hoe realistisch dat is om het stuk zee tussen Marokko en Spanje over te surfen, is Van Ewijk duidelijk. "De surfer Boujmaa Guilloul heeft een kleine rol in de film. Hij is laatst in Hawaï wereldkampioen geworden. Ooit heeft hij van Tasmanië naar Australië gesurft, 240 kilometer. Na twee of drie uur waren zijn benen helemaal beurs en kon hij bijna niet meer varen. De windfactor is ook heel belangrijk. Als je goede wind hebt, kun je tot dertig kilometer per uur afleggen. Ik heb research gedaan en de enige persoon die ik ben tegengekomen die het gedaan heeft, is de broer van hoofdrolspeler Fettah. Hij had zich vastgebonden aan een veerboot, in een wetsuit. Levensgevaarlijk maar het is hem gelukt. Hij werkt nu in Spanje en heeft een visum."

Sereen zijn de opnamen niet verlopen. Van Ewijk dacht "we gaan lekker de zee op, ik ben een surfer, hoofdacteur Fettah Lamara is een paar keer windsurfkampioen van Marokko geweest, maar op vier mijl van de kust, als je stilligt in de zee, word je heel snel zeeziek, van al dat op een neer deinen. Iedere ochtend moest ik de crew motiveren om weer die zee op te gaan, twee weken lang."

Ook op het vasteland verliep niet alles naar wens. Van Ewijk is zelf in de film te zien, als surftoerist in een Jaws-shirt. Terwijl Spielberg op de set van zijn monsterfilm tegen de mankementen van zijn mechanische haai streed, kreeg Van Ewijk af te rekenen met opstandige figuranten die hem met stenen en messen bedreigden. Met dank aan Ridley Scott. Tien jaar geleden streek die met een groot Hollywoodleger in het stadje neer voor de opnamen van Kingdom of Heaven. Elke figurant kreeg 50 dollar per dag, een bedrag dat Van Ewijk niet kon betalen.

Alleen: hoe geloofwaardig is dat als je een helikopter voor luchtopnamen huurt die 40.000 euro per dag kost? Bovendien is het stadje opgedeeld in twee clans. Die in het noorden leeft van de visvangst, die in het zuiden verdient zijn brood met de surfers. En omdat Van Ewijk niemand uit de familie van het zuiden had gecast, was er redelijk wat jaloezie. De set werd aangevallen, er vloog een steen net langs het hoofd van Van Ewijk. "Het was een echte veldslag. We hebben dan politiebescherming gekregen maar ik heb de Marokkaanse producent weten te overtuigen om iedereen te laten figureren in een belangrijke feestscène. Daarmee was het ook weer verbroedering."

null Beeld UNKNOWN
Beeld UNKNOWN
null Beeld UNKNOWN
Beeld UNKNOWN

In de City

In Nederland kwam Atlantic. nog geen week na de recente rampen met bootvluchtelingen in de Middellandse Zee uit. De link naar die griezelige actualiteit was snel gelegd. Of zoals NRC Handelsblad schreef: "Het stemt tot nadenken over al die jongemannen die verdrinken op jacht naar een fata morgana van Europa dat wij hen onbewust voorhouden." Al was diezelfde pers de eerste om toe te geven dat "de film zo'n beetje het tegenovergestelde is van een boos immigrantendrama".

Van Ewijk knikt. "Ik hou niet van grenzen en puur vanuit een economisch standpunt is het geen goed idee om een streng asielbeleid te voeren. Een groot deel van onze welvaart is gebouwd op mineralen, grondstoffen en vissen uit Afrika. Het is dan cru om te zeggen: 'We doen de deur toch op slot.' Maar je leven wordt enorm beïnvloed door zaken die niet nu aanwezig zijn. Dat kan gaan van een verlies, tot dromen over je toekomst."

Over Atlantic. sprak Van Ewijk met Abdelhadi Samih, de ober van het restaurantje in Moulay Bouzerktoun waar hij altijd zat te schrijven. "'Dat is een verhaal over absence, afwezigheid', zei Samih. Dat woord raakte me om zeer", vervolgt Van Ewijk. "Toen Samih klaar was met zijn shift hebben we verder gepraat. En Samih, een Marokkaans toneelschrijver, is coscenarist geworden.

"Dat najagen van de dingen die er niet zijn en dat verlies, dat zat wel in me, maar hij heeft het uit me gehaald."

Als kind verloor Van Ewijk zijn zusje aan de wiegendood. Op vierjarige leeftijd belandde hijzelf in een coma door een ziekenhuisbacterie en was hij bijna dood. "Die overlevingsstrijd en die totale eenzaamheid - je mocht toen maar een uur per dag bezoek krijgen - heeft me getekend. Vooral de afwezigheid van mijn moeder heb ik toen sterk gevoeld. Mijn moeder is tijdens het draaien van de film langzaam ziek geworden. Ze had borstkanker. Ze is overleden op de dag dat we de montage af hadden. Het gekke is dat het hoofdpersonage in Atlantic. ook bezig is met het verlies van zijn moeder, terwijl ik het script twee jaar voordien geschreven had."

Nu., het debuut van Van Ewijk, gaat net als Atlantic. over een man die weg wil uit zijn omgeving. De drang om te breken met wat je bezig bent om je dromen na te gaan jagen, is ook typisch voor Van Ewijk zelf. Van Ewijk - als kind was hij gefascineerd door Star Wars - werkte eerst als vliegtuigdesigner voor grote bedrijven als het Franse Airbus, Beechcraft in de VS en Bombardier Aerospace in Canada. Totdat hij genoeg had van dat wereldje en hij op de boot van de dotcombedrijfjes sprong. Plots zat hij als investeringsbankier in de City, het financiële hart van Londen. Van Ewijk haalde in een jaar tijd een miljard dollar op.

Maar opnieuw gooide hij het roer radicaal om. "Ik was die cultuur waar alles om het geld draaide zat. Het was een soort spel, ik deed niet meer wat ik leuk vond en ik kon me niet meer identificeren met die wereld. Daarom ben ik eruit gestapt. Ik heb toen in een depressie gezeten en het is een zoekproces geweest voordat ik bij film ben uitgekomen. Maar ik hou van uitdagingen. En ik ben een optimist."

En terwijl Van Ewijk het zegt, is er die glimlach weer: je ziet dat hij het meent. Misschien komt het toch nog goed met Fettah?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234