Zondag 05/07/2020

'Ik speel geen personage'

Voor het eerst in zijn carrière kon reportagemaker Louis Theroux niet tot bij zijn onderwerp geraken. En toch levert ook dat een bijzondere inkijk op. Het resultaat is zijn eerste bioscoopfilm: My Scientology Movie. Wat is zijn geheim?

Hij laat zich al bijna twee decennia onderdompelen in bijzondere biotopen. Telkens stelt hij de vragen die iedereen zich stelt. Wat is het geheim van BBC-documentairemaker Louis Theroux? Dat is net het punt, vindt hij zelf. Er is geen geheim.

"Mensen denken weleens dat ik graag de onschuldige speel, dat ik doe alsof ik naïeve vragen stel", vertelt hij. "Maar ik speel niets. Ik ben geen personage op het scherm, ik ben mezelf. Natuurlijk is er altijd een stukje rollenspel bij; ik benader iedereen met een open blik. Al noem ik dat eerder een professionele houding, geen rol."

Hij heeft gelijk. Voor een interviewer is niets vervelender dan wanneer een ander de vragen gaat stellen. Maar de Theroux die voor me zit, is diegene die we kennen van tv. De man was afgelopen weekend te gast op het documentairefestival Docville in Leuven, waar hij zijn eerste bioscoopfilm kwam voorstellen. Een idee waarover lang is nagedacht, omdat het onderwerp - Scientology - onbenaderbaar was.

"Voor mijn televisiedocumentaires probeer ik altijd in een bepaalde cultuur binnen te stappen", vertelt Theroux. "Ik heb vijftien jaar aangedrongen om het te mogen doen, eerst voor tv en nu voor de film. Maar bij Scientology zijn journalisten niet welkom. Dat obstakel heb ik nu in mijn voordeel gebruikt. Het dwong mij mijn onderwerp op een andere manier te gebruiken."

Spirituele schade

De film is dus anders dan zijn gewone tv-werk. Voor My Scientology Movie doet hij beroep op enkele prominente afvalligen. Zij helpen hem en een reeks beginnende acteurs om sleutelmomenten uit de kerk na te spelen. Op zich had Theroux dat ook van achter de camera kunnen ensceneren, maar hij vindt van niet.

"Hoe graag ik ook van mezelf denk dat ik een documentaireregisseur ben, ben ik dat niet. Ik ben een hybride journalist en tv-presentator. Voor elke documentaire die ik heb gemaakt, stond er een regisseur achter mij. Daarvoor ben ik zelf niet bekwaam. En eerlijk gezegd ben ik ook niet geïnteresseerd om een ander soort film te maken."

Theroux refereert naar Going Clear, een documentaire die Alex Gibney vorig jaar over Scientology maakte. Daarin komen veelal dezelfde getuigen aan bod. "Gibney heeft goede interviews gedaan, maar dat zie ik mij niet doen. Mijn rol in het documentairelandschap is dat ik zélf op zoek ga, dat ik iets probeer te ervaren vanop de eerste rij. Het is raar om dat over mezelf te zeggen, ik weet niet waar ik goed in ben. Maar volgens mij heeft het iets te maken met mensen ontmoeten in hun eigen omgeving."

En daarom vindt hij het noodzakelijk om zelf in beeld te lopen. Of voelt Theroux gewoon de nood om met zijn gezicht op het scherm te komen? "Nee, ik heb geen existentiële drang om gezien te worden. Maar ik wil wel verantwoorden waarom ik ergens ben. Er zijn veel getalenteerde documentairemakers die over dezelfde onderwerpen goede dingen kunnen maken. Dit is mijn manier."

John Dower, de regisseur van de Scientology-film, treedt hem bij. "Als regisseur voel ik wél de nood om Louis in beeld te hebben. Het is dankzij hem dat er dingen gebeuren, op een interessante en genuanceerde manier. Louis weet perfect te peilen naar karakters en motivaties. En hij weet altijd op de juiste manier te reageren. Hij moet voor de camera staan om dat te laten gebeuren. Dat is innemend, dwingend en - noem mij gerust ouderwets - entertainend." En dat is het zeker, elke keer wanneer scientologen uit het niets opduiken om zelf een 'documentaire' over Theroux te maken.

Theroux geeft veel van zichzelf, maar houdt het bij het onderwerp. In My Scientology Movie laat hij zich gewillig aan een ohmmeter hangen, een methode die de kerk gebruikt om leden te verlossen van spirituele schade uit het verleden. Marty Rathbun, voormalig topman van Scientology en kroongetuige in de film, voert de sessie uit. Maar wanneer Theroux begint te vertellen over een voorval op zijn elfde, gaat de film verder in voice-over. Wat heeft hij daar gezegd?

"Dat heeft me nog niemand gevraagd. (lacht) Feit is dat dat verhaal erg saai was. Bovendien was het ook privé, over mijn angsten als kind. Dat zou niets toevoegen aan het verhaal over Scientology, snap je? Ik heb oprecht geprobeerd om mee te gaan in wat Marty me vroeg, om zo dicht mogelijk bij de technieken van Scientology te komen. Voorts heeft de kijker daar niets aan."

In zekere zin is het dus wel een typische portretreportage van Louis Theroux. Niet over Scientology, maar over de getroebleerde Marty. "Dat is een goede manier om het te bekijken", vindt hij ook. "Mijn tv-werk is vaak erg rechtdoorzee. Ik duik op in een gegeven wereld, decodeer hun gewoontes en gebruiken en bekijk de pro's en contra's. Welk effect heeft het op die mensen hun leven? Via Marty heb ik een inkijk gekregen in Scientology, maar ik stel hem ook niet voor als de man die dé absolute waarheid vertelt. Wel als iemand met een versie over de gebeurtenissen in de kerk, iemand met eigen problemen. De film gaat dus net zo goed over Marty Rathbun als over Scientology."

Bovendien loopt Theroux op geen enkel moment in de val om Scientology als een belachelijke religie voor te stellen. Waar heeft hij de lijn getrokken? "Kijk, wat we weten over Scientology is erg vreemd", stelt hij. "Vreemd is le mot juste. Bedacht door een sciencefictionschrijver, met ruimtewezens en veel geheimzinnigheid. Dat Tom Cruise lid is, is vaak het enige wat mensen erover weten. Het zorgt ervoor dat de kerk niet altijd serieus wordt genomen. Ik heb ervoor gekozen om de godsdienst met hetzelfde respect te behandelen zoals ik met het christendom, hindoeïsme, boeddhisme of de islam zou doen. Er is geen reden om bewust beledigend te zijn."

Met respect behandelen

Ook regisseur Dower wilde daarom wegblijven van de rariteiten. "Na een eerste screening waren kijkers verbaasd dat we het niet hebben gehad over Xenu en de ruimtewezens. Maar dat zou te makkelijk geweest zijn. Bovendien, hoe verschillend zijn die van - ik zeg maar wat - engelen?"

"Volgens mij is het voor scientologen beledigend om hen ruimtewezens te noemen, John", lacht Theroux. "Ach, het is altijd een moeilijke evenwichtsoefening. Maar wel een interessante."

My Scientology Movie, 06/05 op Docville in STUK (Leuven). Vanaf 11/05 in de zalen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234