Zondag 26/01/2020

'Ik schuifel door de ruïnes van mijn bestaan'

Hij droomde er al zo lang van om de soundtrack bij een postapocalyptische zombiefilm te componeren. Met Schaduwland heeft Jan Swerts (39) die klus geklaard. Al had hij nooit gedacht dat zijn eigen leven het scenario zou aanleveren.

"Ik wil je de plek tonen waar ik perverse troost vond", had hij op voorhand gezegd. "Ik ben er de laatste jaren dikwijls naartoe gevlucht."

Het voormalige recreatiedomein Les Dolimarts ligt in Bohan, een dorpje in de linkerbenedenhoek van België, daar waar de Semois kronkelend de grens met Frankrijk oversteekt. In de jaren 60 en 70 vonden duizenden Vlaamse families hier vakantiegeluk. Chalets, een minigolfterrein, een boerderij met herten en wilde zwijnen, een bowling: Les Dolimarts was een luilekkerland in de bossen.

Vandaag is het een spookplek. Glasscherven kraken onder je voeten, bomen groeien dwars door de ruïnes van de driehoekige chalets. Het geluk is vernield. De dromen vermolmd.

Jan Swerts noemt dit een welgekomen toevluchtsoord. De voorbije twee jaar kwam hij - docent aan de UC Leuven-Limburg (UCLL), pianist, vader van Jef en Marie - er minstens vijftig keer.

"Hier vond ik waarnaar ik al mijn hele leven op zoek ben. Een lege, kale wereld zonder lawaai of andere mensen. Het decor van Fallout, mijn favoriete videogame, maar dan in het echt."

Met Schaduwland heeft Swerts zijn derde album uit. Het is een conceptplaat, net als zijn twee vorige. Baadde Weg (2010) in de heimwee naar de verdwenen jeugd, en Anatomie van de melancholie (2013) in de hang naar vergankelijkheid, dan raast door Schaduwland alleen pijn.

"Ik zeurde al jaren tegen mijn label (Universal, red.) dat ik een postapocalyptische zombieplaat wilde maken. Ik kick al mijn hele leven op het idee van het einde van de wereld en de laatste man op aarde - of het nu gaat om nummers van Slayer, boeken van Stephen King of films van George A. Romero. En nu ik die plaat eindelijk heb kunnen maken, gaat ze over mijn eigen leven. De feiten hebben de fascinatie ingehaald."

Fase 1: schok & ontkenning

Schaduwland begint met 'Rustig, Martha, het is allemaal voorbij. Er is geen enkel gevaar meer', een song die Swerts in zijn studententijd schreef, toen het licht nog kwistig door het leven viel. In het tweede nummer keert de sfeer drastisch om. Stormachtige strijkers, woest tempo. Een aambeeld slaat de rust aan diggelen.

Het is de nekslag die Swerts ook in het echte leven kreeg.

Voorjaar 2014 wordt bij zoon Jef (dan 5) een zware vorm van het Gilles de la Tourette-syndroom vastgesteld, in combinatie met autisme en dwangneuroses. Ook Swerts krijgt een diagnose. Twee zelfs. Hypersensitiviteit en asperger, een neurologische aandoening die zich vooral uit in een neiging tot vaste gewoontes, gemakkelijk opgaan in een fantasiewereld en een voorkeur voor bezigheden met een sterk herhalend karakter.

"Ik ben areligieus, maar toch leek het alsof iemand van bovenaf had beslist: we gaan die Swerts eens goed liggen hebben. Net dat waar ik de grootste afkeer van heb - storend geluid, van het blaffen van een verre hond tot het getik van een radiator - werd in mijn zoon, de persoon die ik zo intens graag zie, ingeplant.

"Ik wist meteen: dit gaat mij ontbinden. Je kunt verhuizen uit een lawaaierig huis of oordopjes dragen tegen een snurkend lief. Maar hoe ontkom je aan de tics van je eigen vlees en bloed? Mijn hele leven heb ik de dingen zo secuur mogelijk opgebouwd, steen per steen, om te komen tot het ultieme doel, familiegeluk. Met één stormwind werd alles weggeblazen.

"In eerste instantie ontken je het. Je kunt het niet vatten, het is te groot."

Fase 2: woede & vlucht

Op de B-kant van Schaduwland raakt Swerts op drift. In 'Breng me thuis, Raf. Red me. Red me' zingt hij smekend: 'Kom dicht bij mij, 't is veilig zo. En niemand die ons ziet. Er was geen plaats meer, daar in de hel. Levend maar zonder pijn?'

"Na de ontkenning begin je jezelf harde vragen te stellen. Heb ik iets fout gedaan? Waarom heb ik kinderen gemaakt? Waarom kan ik dit niet oplossen? Je gaat jezelf haten. Je bent kwaad op jezelf voor het leed dat je hebt gecreëerd en niet kunt wegnemen.

"Ik ben er steeds meer van overtuigd geraakt dat de maakbaarheid van de mens zwaar overschat wordt. Ik merk het op een acute wijze met Jef. Je kunt er weinig aan doen, je krijgt het er opvoedkundig niet uit. Integendeel. Als je Jef iets wilt aanleren, zal zijn Tourette zeggen dat hij het omgekeerde moet doen. Als je zegt 'Pas op, dat is warm', zal hij het juist wél willen aanraken. Je bent wat je hersenen zijn. Veel marge zit daar niet op.

"Tourette kent vele gradaties. Sinds ik weet dat mijn zoon het heeft, zie ik overal mensen met tics. De meesten weten het zelf niet eens. Jef heeft helaas een erg zware vorm. Hij zit gevangen in een lijf waarvan de hardware perfect werkt, maar de software totaal gecorrumpeerd is. Hij is een willoos slachtoffer van arbitraire neurologische opdrachten, van knorren, spuwen, grimassen trekken tot slaan, vallen, gillen... Zelfs de goede momenten zijn bitterzoet, want je weet dat een rustige vandaag kan omslaan in een folterende morgen.

"Je hebt als vader geen innerlijke rust meer zoals je die vroeger had. Je hebt ook geen duidelijk toekomstbeeld meer. De toekomst van je zoon is een blinde vlek en uit de literatuur weet je dat de kans reëel is dat hij depressies zal krijgen en in sociaal isolement verzeild zal geraken. Dat is moeilijk om te dragen, zeker voor een controlefreak als ik. Het enige dat je kunt doen, is de omgeving grondig inlichten en je zoon zichzelf laten aanvaarden.

"'Gerrit' noemt hij zijn Tourette. Als hij in de auto op zichzelf slaat, in mijn rug stampt en ondertussen ook nog een rist geluiden produceert, zegt hij: 'Sorry papa. Ik weet dat je er niet tegen kunt, maar dat is niet erg. Ik zie je graag.' Tsja. Dan breekt je hart. Zo veel kracht in zo'n getormenteerd ventje.

"Ik zou niets liever willen dan er elke dag tegen kunnen, tegen de vocale en fysieke ruis, maar dat lukt gewoonweg niet. Mijn neurologische set-up weerhoudt me ervan om voortdurend bij mijn zoon te zijn, en zijn aandoening maakt het lastig om samen alledaagse dingen te doen. Naar de bioscoop gaan is moeilijk wanneer hij geluiden maakt. Rustig wandelen is een hele opgave omdat hij been- en rugtics ontwikkelt.

"Tourette verandert ook elke dag, en binnen die dag nog duizend keer. Op voorhand plannen wat wel of niet zal lukken, is onmogelijk."

Fase 3: depressie

Swerts' leven komt op losse schroeven te staan. Zijn huwelijk eindigt, zijn vaderliefde blijkt niet sterker dan zijn eigen neurologische aandoening. Woede gaat over in depressie.

"Dat hoor je fel in de nummers op de derde vinylkant van de plaat. Hoe pathetisch het ook klinkt, ik ging er echt van uit dat ik er niet meer zou zijn als deze plaat zou verschijnen."

Het artwork van Schaduwland, gemaakt door Stijn Felix, is een knipoog naar de zombiefilms die Swerts al zijn hele leven fascineren. De nummers zijn genoemd naar citaten uit onder meer Dawn of the Dead, The Beyond en Night of the Living Dead.

"Ik heb altijd het elitaire standpunt gekoesterd dat de medemens een zombie is. Lui, lomp en willoos. Maar op het einde van de rit blijk ik zélf de zombie te zijn. Het was vreemd om te ondervinden hoe snel je door verdriet wordt afgestompt, door de bom die in je leven ontploft. Zo afgestompt dat je nauwelijks nog functioneert, je willens nillens door de ruïnes van je eigen bestaan schuifelt."

Hij voert onderzoek naar de minst pijnlijke manieren van zelfdoding ("jezelf bevriezen in een koud meer in Noorwegen") en begraaft zijn moeder. Na een jarenlange strijd sterft ze aan de gevolgen van kanker.

"Vroeger zocht ik melancholie op. Als een romantisch studieobject in een vitrine, via muziek van Nick Drake, gedichten van Jotie T'Hooft of filosofie van Patricia De Martelaere. De dood, ik vond dat schoon. Nu het glas van het uitstalraam gebroken is en ik midden in de zwarte drek zit, wil ik er zo wanhopig van verlost zijn. Staren naar een afgrond is fijn, er effectief ingaan de hel.

"Waar ik het nog lastiger mee had dan met de dood van mijn moeder, was de knagende vraag of mijn zoon ooit een meerwaarde aan de maatschappij zou kunnen bieden. Een vreemd gevoel, zeker voor iemand die in zijn leven graag met gehandicapten heeft gewerkt.

"Laten we eerlijk zijn: als we nog altijd in de vrije natuur zouden leven en niet in deze overgemedicaliseerde samenleving, waren mijn zoon en ikzelf er al lang uitgeselecteerd. Als kind ben ik zo vaak ziek geweest, ben ik tig keren onder het mes moeten gaan, was extreem sensitief en angstig. 'In het wild' had ik het nooit overleefd. Ik had me niet voortgeplant en mijn slechte genen niet doorgegeven.

"Spijtig genoeg fixeren veel mensen zich in die geneticadiscussie alleen op de kleur van de ogen of het haar. Daar gaat het niet om. Erfelijke ziektes, criminaliteit, verslavingen, agressie: als je dat er kunt uithalen, waarom niet? Toeval als schone, goddelijke factor? Imperfectie als essentieel menselijk? Dat zijn nu eens echt geromantiseerde narratieven die alleen standhouden zolang ongeluk en pech aan jou voorbijgaan.

"Gelukkig besef ik sinds kort dat Jef wél veel te bieden heeft. Warmte, liefde, menselijkheid, humor, hoe een kind kan afzien en toch kan doorzetten... Ik begin in te zien dat ik veel van hem kan leren."

Fase 4: aanvaarding?

Swerts kiest voor het leven. In België, niet in een buitenland ver van alles. "Ik ben niet gevlucht. Uit lafheid of voor mijn kinderen? Hoogstwaarschijnlijk een combinatie van de twee."

Na lange tijd volgt het aanvaarden. "Als ik Schaduwland een half jaar eerder had uitgebracht, wat de bedoeling was, zou ze helemaal anders geklonken hebben. Meer gitaar en synths, minder strijkers. Nog donkerder, nog harder. Nu hebben we ze toch wat gepolijst. Dat past beter bij de levensfase waarin ik me momenteel bevind. Voor buitenstaanders zal het ook gemakkelijker te beluisteren zijn, hoop ik. Maar het blijft hoe dan ook een bezwering van alle verdriet.

"Op Schaduwland gebruik ik bewust het woord 'aanvaarding', met een vraagteken, en niet 'troost'. Ik heb aanvaard wat mij en mijn zoon is overkomen, maar ik vind troost een moeilijk, nogal hol begrip. Wat is dat, troost? Dat kan evengoed alcohol zijn, totale ontkenning, of een fabeltje dat je jezelf wijsmaakt om niet in uitzichtloosheid te verzwelgen.

"De enige echte troost die ik heb, en die bijna uit wanhoop voortkomt, is de waterkans dat er binnen de termijn van Jefs leven een medische oplossing voor Tourette komt. Voor de rest heb ik een modus operandi gevonden. Ik zie mijn kinderen om de week en heb mezelf verplicht om mijn gevoelens af te vlakken. Niet langer extreem ongelukkig, maar dus ook niet langer extreem gelukkig. Een verschuiving naar het midden. Een zombificatieproces. Daardoor zit aan alles een zwart randje, een schaduwzijde. Omdat ik besef dat ik het leven vroeger veel intenser beleefde en dat dat nooit meer zal terugkomen."

Het zombificatieproces heeft twee tastbare zaken opgeleverd. Plotse en hevige trillingen in Swerts' armen en benen, als gevolg van de spierstoornis genaamd BFS, een kleine 'shellshock' na wat gebeurd is.

En een plaat die het beeld van 'Jan Swerts, de mijmerende treurwilg' zal bevestigen. Dat is hij niet, bij Swerts wint humor het altijd van zelfbeklag.

"Misschien staan er op mijn volgende plaat alleen nog funky popnummers", zegt hij als de nacht stilletjes over de Waalse bossen valt. "Ik vraag me al lang af of ik een Radio 2-zomerhit zou kunnen schrijven."

De komende weken stelt hij Schaduwland live voor. Uitleg bij de nummers zal hij niet geven. Biografische bindteksten laat hij achterwege.

Hoe ironisch. De man die dweept met stilte en een ontvolkte wereld, vult met muziek concertzalen over het hele land. Zou hij niet beter zwijgen?

"Ik weet het. Het is contradictorisch. Narcistisch zelfs. En toch ga ik het doen. Omdat het nodig is."

We verlaten Les Dolimarts. Ook op de terugweg liggen brokstukken.

Schaduwland verscheen bij Universal. Jan Swerts is live te zien in onder andere AB Brussel (8/11) en Roma Antwerpen (24/11). Meer info: janswerts.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234