Zaterdag 31/10/2020

Literatuur

'Ik schrijf, dus ik ben': de populariteit van de autobiografie ontrafeld

Beeld THINKSTOCK

Het genre van de autobiografie zit in de lift. Iedereen komt deze dagen wel met een persoonlijke vertelling van zijn levensverhaal aanzetten, zo lijkt het. Niet alleen notoire schrijvers in binnen- en buitenland bekeren zich massaal tot het genre, ook een normaliter niet-schrijvend volkje kruipt vandaag lustig in zijn pen. Zo wist de afgelopen jaren menig mediafiguur zijn zogenaamde 'cultstatus' om te buigen in een 'zelfgeschreven' levensverhaal in boekvorm. Wat is dat toch met ons en die autobiografie? Waarom lezen, en vooral waarom schrijven we haar zo graag?

Idenititeit: wie ben ik?
Veel heeft te maken met de manier waarop we in onze neoliberale samenleving 'identiteit' beleven. Die beleving, zo blijkt, is nogal problematisch. Het probleem zit 'm - zoals Paul Verhaeghe al aangaf - in de contradictoire manier waarop mensen, en dus vooral jongeren, worden gedwongen deze op te bouwen: want vaststellen 'wie we nu precies zijn', dat moeten we allemaal. Alleen zijn de instrumenten die de mens daar vandaag voor ter beschikking heeft, niet meteen stabiel te noemen.

"Alles kan en alles mag", dat lijkt zo ongeveer de leuze van onze moderne maatschappij geworden te zijn. Op succes, ambitie en toekomstperspectieven staat geen halt meer. De tijd dat een vaste reeks aan levensomstandigheden nog bepalend was voor de 'persoon die iemand is of zal worden' - zoals religie, gender, klasse en afkomst - zijn lang voorbij. Het volledig van die stereotiepe beelden verloste en ontvoogde individu kan vandaag bereiken wat hij maar wil, hoe hij maar wil en wanneer hij maar wil, althans zo klinkt het.

Vrijheid: de keerzijde van de medaille
Aan al die vrijheid hangt helaas ook een eerder sinister prijskaartje vast, eentje dat veel mensen op het eerste zicht al eens over het hoofd durven zien. Het feit dat er geen maat meer staat op wat een mens in zijn leven kan bereiken, maakt dat de druk om succes te behalen, wel heel erg groot wordt. Sterker nog: wanneer men er niet in slaagt meesterlijk succesvol te zijn, dan is daar niets of niemand anders verantwoordelijk voor dan het 'mislukte individu' zelf. Die omstandigheden leggen op de jongeren van vandaag een grote druk om 'iemand' te worden, en dat liefst zo snel mogelijk, en met zoveel mogelijk lawaai onderweg. Wie die iemand dan precies moet zijn, daar hebben ze vaak ook zelf het raden naar.

Overprikkeling zorgt voor gevoel van leegte
Precies daar wringt het tweede schoentje wat de vrijheid van de mens betreft. De absolute en ongelimiteerde 'zelf-maakbaarheid' van de mens, maakt dat hij zich voor de constructie van z'n eigen identiteit nog maar op weinig houvast van buitenaf kan beroepen. Wanneer er immers niet langer op dingen als afkomst, gender, klasse of ras gerekend kan worden om te bepalen wie hij is, waar moet een mens de mosterd voor zijn zelfbeeld dan gaan halen?

Uit zijn directe omgeving zo blijkt, maar deze lijkt - helaas - in de praktijk al even postmodernistisch en ondoorgrondelijk als hijzelf. In tijden van technologische evolutie, jobhopping, speeddating, een resem snel veranderende media en een flitsend bestaan op sociale netwerksites is iets al passé, nog voor het begonnen is.

Al die overmatige en vooral snel veranderende prikkeling van buitenaf zorgt ervoor dat een mens in de samenstelling van zijn identiteit al snel verzadigd geraakt: zijn kern raakt al snel zo vol, dat hij door de bomen het bos niet meer ziet. Die chaotische overvolheid, zorgt er paradoxaal genoeg voor dat er een nieuw gevoel aan leegte ontstaat. De wereld draait deze dagen duidelijk op te hoge toeren om er nog een stabiel zelfbeeld uit te halen.

Beeld THINKSTOCK

De maakbare mens, maar door wie?
Omdat we ons nu eenmaal wel een vrij coherent beeld van onszelf moeten vormen om het leven ook daadwerkelijk leefbaar te houden, moeten we met onszelf aan de slag. De enige manier voor de mens om toch een zeker 'zelfbeeld' op te bouwen, is aan de hand van ontmoetingen met andere personen. Het zijn de betekenisvolle anderen uit iemands leven die hem een beeld geven van 'wie hij is'.

Enkel in directe dialoog met een ander wordt de mens met een reflectie over zijn persoon geconfronteerd. Via reacties op zijn verhalen, gedragingen en handelingen laten anderen hem zien hoe ze hem percipiëren. Op basis van die interpretaties en beschouwingen bouwt de persoon in kwestie vervolgens een beeld van zichzelf op. Onder het mom van een kleine 'self-fulfilling prophecy' zal die persoon zich vervolgens ook naar dit door sociale interactie aangestuurde zelfbeeld gaan gedragen.

De mens blijkt dan toch 'maakbaar', alleen staat hij voor die maakbaarheid niet helemaal zelf garant.

Autobiografie: zelfconstructie op grote schaal
In feite komt het schrijven van een autobiografie dus op niet meer of minder neer dan op het dynamisch zoeken naar de eigen identiteit, maar dan op iets grotere schaal: net zoals een persoon in het dagelijkse leven de ander gebruikt om zijn identiteit op te bouwen en veilig te stellen, gebruikt de autobiograaf er een heel publiek voor.

Eigenhandig, maar in relatie tot een lezend publiek, proberen uit te vissen wie of wat je nu precies bent, dat is wat we doen in een autobiografie. Het schrijven van een autobiografie is dus niet louter de reconstructie van je persoonlijke geschiedenis, het is ook de constructie van een eigen betekenisvol leven.

Door het verhalen van onze eigen levensgeschiedenis aan een ander, maken we die geschiedenis betekenisvol: we destilleren uit ons eigen onsamenhangende leven, de ontmoetingen met anderen die erin plaatsvonden en de keuzes die we maakten, één min of meer samenhangend geheel. We voorzien de vluchtige en chaotische realiteit van een rechtlijnige structuur. Ons ongeordend leven van een plot. Een verhaal dat niet alleen de lezers, maar ook onszelf vertelt: 'Dit is wie ik ben.'

Postmodern experiment
Dat er met die samenhang binnen de postmoderne autobiografie al eens geëxperimenteerd wordt, heeft precies met het zoeken naar die ontbrekende vaste kern te maken. Net zoals de identiteit een samenraapsel van prikkels uit de omgeving is, zo wordt het autobiografisch verhaal een samenraapsel van vertellingen, fragmenten en standpunten. Uit die fragmenten moet de lezer dan, samen met de schrijver zelf, een duidelijk beeld weten te destilleren van wie de schrijver nu in feite is.

Dat die gezamenlijke opbouw niet altijd even coherent en gestructureerd verloopt, is eigen aan de postmoderne mens. In de vele (auto)biografische werken die vandaag de pen ontspringen, wordt dan ook danig met de vorm geëxperimenteerd. Het resultaat zijn boeken waarin de samenhang, structuur en rechtlijnigheid al eens grondig durven afwijken van de norm, en vertellingen die steunen op het gebruik van verschillende vertellers, meervoudige standpunten en een opgebroken tijdsverloop.


'The Truth about Kate
'
De constructie van het eigen ik is trouwens niet alleen populair in boekvorm. Ook binnen aangrenzende kunstvormen als theater, performance art, beeldende kunst en fotografie wordt er lustig met het principe van zelfmaakbaarheid geëxperimenteerd. Een van de mooiste voorbeelden hiervan zagen we enkele weken geleden op het Antwerpse Theaterfestival. In de circuit X-reeks speelde daar 'The Truth about Kate'. In een spel van stemmen en personages, allemaal op indrukwekkende wijze vertolkt door hoofdrolspeelster Naomi Velissariou, werd daar het levensverhaal van Kate geënsceneerd. In het stuk werd pijnlijk duidelijk hoe de constructie van iemands identiteit - en levensloop ook - slechts een spel is: een listig spel tussen individu en omgeving, tussen actrice, personage en publiek, waarin de regels van 'zelfwording' bepaald worden door de allesoverheersende dynamiek tussen beiden.

Zeven (auto)biografieën die het lezen waard zijn

- Kristien Hemmerechs - 'Taal zonder mij'
In een autobiografisch relaas zet Hemmerechts het biografische portret van haar overleden echtgenoot en dichter Herman de Coninck neer: een portret van De Coninck, niet gewoon zoals hij was, maar zoals hij was voor haar.

- Eimear McBride - 'A Girl is a half-formed Thing'
Dit werk houdt het midden tussen fictieve autobiografie en roman. Via de techniek van 'stream-of-consciousness' laat de schrijfster de vorm van haar werk samenvallen met de getroubleerde psyche van haar hoofdpersonage.

- Roland Barthes - 'Roland Barthes'
Dit autobiografisch stuk van de schrijver en literatuurwetenschapper wordt wel eens zijn origineelste werk genoemd. Op een unieke en speelse manier zet Barthes er zijn kindertijd, zijn passies, zijn keuzes, maar ook zijn grootste treurnissen neer.

- Leonard Nolens - 'Dagboek van een dichter'
In dit massieve werk zien we hoe een dichter in gesprek gaat met zichzelf, als ware het een therapie. Tussen 1879 en 1998 verschijnen vier dagboekdelen. Zij geven een beeld van Nolens' besognes en lievelingsauteurs, inspiratiebronnen en herinneringen, ergernissen en passies. Zo vormt dit rijke journaal het atelier van een dichter aan het werk. Het schildert het portret van een bewustzijn, het verhaal van een temperament.

- Virginia Woolf - 'Orlando, een biografie'
De meest bevreemdende mock-biografie ooit komt van Virginia Woolf. In Orlando brengt ze het verhaal van een man/vrouw dat zich afspeelt over een tijdspanne van meer dan 300 jaar en in verschillende settings. Woolf steekt er de draak met ongeveer alle conventies van het genre.

- Anaïs Nin - 'De dagboeken van Anaïs Nin'
Deze dagboeken zijn de ongepubliceerde versie van het private dagboek van de schrijfster. Het dagboek, dat Nin begon op 11-jarige leeftijd, werd door de jaren heen haar steun en toeverlaat. Ze hield het bij tot aan haar dood in 1977.

- Nabokov - 'Geheugen Spreek'
Deze autobiografie van de auteur van het spraakmakende 'Lolita' beslaat 41 jaar van zijn leven. Het boek opent met een van de bekendste zinnen uit zijn oeuvre: "De wieg schommelt boven een afgrond en het gezond verstand zegt ons dat ons bestaan niet meer is dan een vluchtig kiertje licht tussen twee eeuwigheden van duisternis."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234