Woensdag 20/11/2019

'Ik probeer op eigen kracht te vliegen'

In 'Het filosofisch woordenboek' peilt De Morgen elke week naar de levensbeschouwing van bekende mensen. Walter van den Broeck krijgt zeven begrippen voorgeschoteld. Elk begrip is gelinkt aan een min of meer diepzinnige vraag. Een 'onschuldige hand' plukte de vragen uit zestig kaarten die horen bij het bordspel De wereld van Sofie. Het spel is gebaseerd op het wereldberoemde gelijknamige boek van Jostein Gaarder en wil de deelnemers wegwijs maken in de wondere wereld van de filosofie.

Turnhout / Van onze medewerker

Jan Stevens

Als jongen was schrijver Walter van den Broeck licht gevoelig voor 'bijna-mystieke-ervaringen'. "Gelukkig heb ik er geen stigmata aan overgehouden", lacht hij. "Met 'mystieke ervaringen' bedoel ik: momenten die je, zonder enige aanleiding of verklaring, overvallen. Ik had dan het gevoel dat het allemaal goed zat. Je kunt het vergelijken met het laatste stukje van een enorme puzzel. Plots wordt het beeld volledig. Je kunt amper de neiging onderdrukken om met je vinger nog wat langer op dat stukje te blijven drukken. Je zou erin willen meereizen, er deel van willen uitmaken. Op zulke momenten ervaar je dat alles met alles verband houdt. Als ik 's avonds naar de sterrenhemel kijk, krijg ik soms datzelfde gevoel. Zulke ervaringen overvallen je slechts een paar keer in je leven, toch blijf je er voor altijd herinneringen aan hebben. Het gekke is: je kunt die mystieke ervaringen niet opwekken. Hoe harder je je best doet, hoe verder je ervan verwijderd raakt. Ik laat het er dus voortaan bij. Maar heel soms..."

Esoterie

Bestaan spoken?

"Een paar dagen geleden las ik dat er nog vele dimensies zouden zijn buiten de vier die wij kennen. We zouden die niet lichtjaren van ons moeten gaan zoeken, maar vlakbij, op een paar centimeters hier vandaan. Als die theorie klopt, is het niet ondenkbaar dat die andere dimensies bevolkt worden door wezens die het goed met ons voor hebben, de engelbewaarders uit het katholicisme. Net zo goed zouden er anderen kunnen zijn die ons voortdurend een spaak in het wiel willen steken, de 'duivels'. Ik kan over hun bestaan geen uitspraak doen en ik hou er ook geen rekening mee. Ik brand geen kaarsjes voor de engelen en weer de duivels niet met wijwater en palmtakjes. Ik probeer op eigen kracht te vliegen.

"Ooit zag ik een documentaire over een primitieve stam. Een man die een varken wou slachten, ging de avond ervoor met dat varken praten. Hij putte zich uit in verontschuldigingen en verzekerde het varken dat hij het altijd een schitterend beest gevonden had. Hij vroeg begrip voor het feit dat er gegeten moest worden. Hij probeerde de geest van het varken ervan te overtuigen dat zijn intenties goed waren, opdat er later geen wraak genomen zou worden. De katholieke kerk heeft de boze en de goede geesten uit de primitieve godsdiensten gestalte gegeven in engelen, duivels en heiligen. Die heiligen hadden allemaal hun specialiteit: de ene verdreef tandpijn en de andere kon je van het bedwateren afhelpen. De heilige Rita verleende bijstand bij wanhopige zaken. Misschien kan zij de aandeelhouders van Lernout en Hauspie een handje toesteken.

"Het is niet ondenkbaar dat wijzelf spoken zijn voor wezens uit een andere dimensie. God weet, zitten er hier naast ons aan de tafel twee zich af te vragen of wij al dan niet bestaan."

Goed en fout

Is er zoiets als goed of fout?

"Ik denk niet dat goed en kwaad in de natuur voorkomen. Wel in de samenleving. We spreken dat gewoon met elkaar af. Wat mensen als goed of kwaad beschouwen, is plaats- en tijdsgebonden. Dertig jaar geleden stond ik voor het laatst voor de klas. De spellingsregels die ik mijn leerlingen toen heb bijgebracht, zijn nu helemaal verkeerd. Een Engelsman weet vrij snel dat hij op het vasteland aan de rechterkant van de weg moet rijden. Als hij dat niet doet, heeft hij een probleem. Net zoals spellings- en verkeersregels te allen tijde veranderd kunnen worden, kan dat ook met wat wij als goed en kwaad beschouwen.

"Ik geloof niet in een aangeboren geweten dat feilloos aanvoelt wat mag en niet mag. Ons geweten wordt gevormd door de tijd en de samenleving waarin we leven. Of dat geweten ons dan niet voorschrijft dat we geen ander individu mogen doden? Ik vrees van niet, want in oorlogstijd worden jonge mannen zelfs aangespoord om zoveel mogelijk mensen - de vijand - te doden. Niemand zal daar over klagen, ook de kerk niet."

Monogamie

Moeten wij monogaam zijn?

"Als we met onze partner afspreken dat we trouw zullen blijven, moeten we proberen ons daaraan te houden. Als we andere dingen afspreken, hoeven we helemaal niet monogaam te zijn. Voor mannen is het waarschijnlijk iets moeilijker om monogaam door het leven te gaan dan voor vrouwen. Desmond Morris heeft daarover indringende bladzijden geschreven.

"Velen willen absoluut niet geweten hebben dat er verschillen zijn tussen man en vrouw. Maar die zijn er wel degelijk: ze situeren zich in het 'zorg-gen'. Dat gen heeft een mannelijke en een vrouwelijke kant. Vrouwen baren kinderen. Hun voornaamste bekommernis gaat uit naar het nest en de bescherming en de directe verzorging van het nageslacht. Mannen doen eigenlijk hetzelfde, maar zij gaan jagen en brengen het voedsel aan. Ze houden op die manier het nest in stand.

"Als een vrouw en een man op een plaats komen waar ze weinig mensen kennen, zal de vrouw veel sneller gesprekken aanknopen met de andere vrouwen in het gezelschap. Want ze hebben één ding gemeen: het vrouwelijke zorgen voor man en kinderen. Mannen tasten elkaar eerst af om te zien wie van hen de beste 'provider' is. Ze hebben het over competitiesporten, beurskoersen, hun nieuwe BMW. Ze proberen daarmee de concurrentie af te houden. Het vervelende is dat zowel mannen als vrouwen het moeilijk hebben om in te zien dat hun beider manier van zorgen evenwaardig is.

"Als er al een zin is voor het menselijke bestaan, is het het continueren ervan. We geven onze genen door. Meer niet. Aangezien een vrouw maar één keer om de negen maanden zwanger kan worden, moet ze erg kieskeurig zijn. Ze zoekt een man die veiligheid en geborgenheid uitstraalt en probeert die aan zich te binden. Een man deponeert zijn genen bij zoveel mogelijk vrouwen in de hoop dat minstens één onder hen zijn kind zal dragen. Hij laat zich leiden door signalen die aangeven dat een vrouw vruchtbaar is. Vandaar dat wij zoveel nadruk leggen op borsten en lippen. Vrouwen moeten er vruchtbaar en oergezond uitzien, want dan krijgen we een gezond nageslacht. We doen dat niet bewust, maar volgen onze instincten. Daarom ook zal de verhouding tussen mannen en vrouwen altijd problematisch blijven."

Ouderdom

Moeten we ouderen respecteren?

"In sommige culturen is het vanzelfsprekend dat je de ouderen respecteert. Ik heb er mijn twijfels over. Het is flauwekul om ervan uit te gaan dat tien oudere mensen het beter zouden weten dan tien jongere. Wat niet wil zeggen dat je mensen mag discrimineren omdat ze ouder zijn. Dat gebeurt in onze tijd veel te veel. Eenmaal de veertig voorbij worden mensen te duur en worden ze afgeschreven. Dat vind ik een heel kwalijke ontwikkeling. Er bestaat wel degelijk iets als ervaring. Aangezien ervaring de som van onze mislukkingen is, werkt zij tijdsbesparend. "Je moet oude mensen het respect geven dat ze verdienen. Je moet hen ontzien, want ze halen de honderd meter niet meer in tien seconden. Als je ouders goed voor je gezorgd hebben, dien je hen te respecteren. Als ze je je hele leven in een kelder opgesloten hebben, mag je hen op hun oude dag gerust van je stoep af trappen."

Religie

Hoe weten wij of er een God bestaat?

"We hebben er de instrumenten niet voor om het bestaan van God aan te tonen. 'God' is een metafoor voor 'het al', het geheel. Dat 'zijn' wordt zichtbaar in allerlei rare vormen. Een mens is daar een speciale vorm van, want hij kan er gedachten over hebben. De rots van Dinant is ook een zijnde, maar die denkt daar waarschijnlijk niet over na. Hoewel we dat niet helemaal kunnen uitsluiten.

"Ik heb geen antwoord op de vraag waar alles begint. Het ontstaan van de mens lijkt me puur toeval. We verbazen ons over onszelf omdat we er nog niet in geslaagd zijn in die miljarden andere zonnestelsels vergelijkbare wezens aan te treffen. Je kunt wel een hele catalogus aanleggen van hoe mensen zich buitenaards leven voorstellen. Meestal zijn dat Roswell-achtige mannetjes met drie vingers. Ze lijken op en verschillen van mensen. Terwijl ze er net zo goed als azalea's zouden kunnen uitzien.

"Wie is wiens God? Als ik in de zomer buiten zit, zie ik af en toe een mier mijn terras oversteken. Ik hoef er maar mijn voet op te zetten en het is afgelopen. Dan ben ik voor die mier zelf een beetje God."

Socrates

Had Socrates gelijk: het wijst is degene die weet dat hij niet weet?

"Wie niets weet, kan ook niet weten dat hij niets weet. En dan is hij zeer dom. Toch is het goed dat mensen beseffen dat ze van sommige dingen helemaal niets afweten. Het is wijs om daarover dan ook geen krasse uitspraken te doen. In sommige tv-programma's krijgen volksmensen te pas en te onpas een microfoon onder de neus geduwd: 'Wat vind je van de onveiligheid?' Ze voelen zich dan verplicht om iets op te hoesten.

"Het begrip 'inspraak' werd in de jaren zestig helemaal verkeerd ingevuld. Zelfs de conciërge werd betrokken bij de samenstelling van het repertoire van een toneelgezelschap. Dat was complete nonsens. Als een conciërge ergens inspraak in moet hebben, is het in het materiaal waarmee hij moet werken.

"Het lijkt me wel nuttig dat we ons er altijd van bewust zijn dat we nooit het laatste woord over iets kunnen zeggen. Weten dat je dom bent, is het begin van alle wijsheid."

Taal

Zou het beter zijn als we allemaal dezelfde taal spraken?

"Het zou in elk geval praktischer zijn. Maar het is onzin om ermee te beginnen. Want dan moet je eerst de hele mensheid uitmoorden en opnieuw van start gaan met Esperanto. Na verloop van tijd zou die 'universele' taal trouwens ook afwijkingen gaan vertonen. Een standaardtaal voor de hele wereld is onmogelijk. In Amerika spreken ze een andere variant van het Engels dan in Engeland of Australië. Toch zou één taal de communicatie tussen mensen kunnen bevorderen en een hoop misverstanden uit de weg kunnen helpen ruimen. De democratie zou er ongetwijfeld sterker door worden.

"In bepaalde sectoren, zoals in de zaken- en in de computerwereld, rukt het Engels op. Dat wil niet zeggen dat die taal ook de rest van het maatschappelijke leven zal inpalmen. Ooit was het Nederlands de toonaangevende taal in de scheepvaart en in de wiskunde - een aantal wiskundebegrippen zijn door Simon Stevin gelanceerd - maar je kunt daaruit niet concluderen dat het Nederlands een wereldtaal geworden is.

"Een Vlaamse schrijver is gehandicapt omdat hij niet in zijn eigen taal schrijft. We zijn bijna allemaal in het dialect opgevoed. Ons Nederlands hebben we als een vreemde op school geleerd. Mijn generatie is de laatste die les gekregen heeft van leraars die hun studies in het Frans moesten doen. Ook al kwamen ze uit Wechelderzande; eerst moesten ze Frans leren om later wiskunde te kunnen doceren. Ze waren dan ook niet echt grote taalvoorbeelden. Tijdens de les knalden ze er het ene na het andere gallicisme uit. Mijn leraar biologie vertelde dat zijn leraar wiskunde hem eertijds voor de klas placht te roepen met de gevleugelde woorden: 'Komt voor den bord en trek den bord in vieren.'"

'Ik geloof niet in een aangeboren geweten dat feilloos aanvoelt wat mag en niet mag. Ons geweten wordt gevormd door de tijd en de samenleving waarin we leven'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234