Donderdag 22/08/2019

'Ik moet Bush spreken'

Hoe reageerde de toenmalige Belgische regering op de aanslagen van 9/11? Geschokt natuurlijk, en met veel medeleven voor de slachtoffers. Maar al vanaf dag één was er veel wantrouwen over de manier waarop president Bush wraak zou nemen. Toenmalig premier Guy Verhofstadt: 'Wat mij bij een ontmoeting in het Witte Huis frappeerde, was de manier waarop Bush de aanslagen als een aanval op zijn eigen leven zag. 'Ze hebben mij willen uitschakelen, ze moesten mij hebben', zei hij meermaals. 'Ik vond dat vreemd.'

Niet dat er tijdens die eerste septemberdagen zoveel te beleven viel in België. Anderlecht raakte maar niet uit de startblokken en moest zich tevredenstellen met een tweede gelijkspel: 3-3 tegen Genk, de latere landskampioen. Op de US Open in New York was Kim Clijsters al in de kwartfinale uitgeschakeld. Politiek ging alles zijn gangetje. De paars-groene regering was populair en dat zorgde voor wanhoop bij CVP-voorzitter Stefaan De Clerck, die steeds meer belaagd werd door gefrustreerde partijgenoten. Als er in die periode al een gespreksonderwerp was, dan was dat het slechte weer. Regen, veel wind, koud.

Het was dan ook met een gerust hart dat premier Guy Verhofstadt en buitenlandminister Louis Michel op 11 september naar Oekraïne vertrokken. In het kader van het Belgische EU-voorzitterschap zouden ze er president Leonid Koetsjma ontmoeten. Verhofstadt en Michel reisden in het gezelschap van Europees Commissievoorzitter Romano Prodi en Hoog EU-vertegenwoordiger Javier Solana. Het bezoek kreeg weinig media-aandacht.

Toen vloog een eerste Boeing in het World Trade Center. De berichten daarover begonnen binnen te lopen om 14u58 Belgische tijd.

Guy Verhofstadt: "De eerste ontmoeting met Koetsjma was net afgelopen. Ze vond plaats in de datsja van wijlen Jozef Stalin, niet ver van de stad Jalta. De gesprekken verliepen moeizaam. Urenlang hadden we Koetsjma proberen te overtuigen om democratische hervormingen door te voeren. Er was ook een pittige discussie geweest over Oekraïense wapenleveringen aan Afrikaanse conflictlanden. Bij wijze van ontspanningsmoment had Koetsjma ons uitgenodigd voor een jazzconcertje.

Dat was net begonnen toen ik telefoon kreeg van mijn kabinetschef Luc Coene: 'Er is net een vliegtuig in een van de WTC-torens gevlogen', zei hij. Waarschijnlijk een ongeluk, was mijn eerste reactie. Maar nog tijdens dat telefoongesprek kwam het tweede vliegtuig. 'Ik zie hier op televisie een tweede toestel in de torens vliegen!', riep Coene. 'Dit is geen ongeluk. Dit is een aanslag!' Ik stapte op Koetsjma, Solana en Prodi af maar ook hun gsm's waren ondertussen al beginnen te rinkelen.

"Het bezoek is toen onmiddellijk stopgezet en we zijn zo snel mogelijk naar de luchthaven gereden. Er deden op dat moment allerlei geruchten de ronde. Ook de Navo in Brussel werd volgens sommigen geviseerd. De toestand was erg onduidelijk. Wat ik wel meteen besefte, was dat de wereld nooit meer hetzelfde zou zijn. De VS waren in het hart getroffen. Achteraf is duidelijk geworden dat we die dag het einde van de Amerikaanse suprematie meemaakten. De wereldmacht kreeg een mokerslag, die enkele jaren later nog door de economische en financiële crisis versterkt zou worden."

'Barbaars'

Verhofstadt, Michel, Prodi en Solana vliegen naar Brussel met een van de Embraer-toestellen van het Belgische leger. Verhofstadt: "Het vliegtuig had een satelliettelefoon waardoor we gedurende de vlucht met onze collega's en medewerkers konden overleggen. We spraken af dat we na onze landing in Melsbroek een verklaring zouden afleggen waarin we de aanslagen als 'barbaars' zouden omschrijven. Het werd een bijzondere persconferentie. Ze vond plaats in de hangar van de luchthaven en werd bijgewoond door zeker honderd journalisten. Daarna ben ik onmiddellijk naar de Wetstraat 16 gereden voor een briefing over de al genomen veiligheidsmaatregelen."

Een van de personen die Verhofstadt in die eerste uren na de aanslagen contacteert, is vicepremier en verkeersminister Isabelle Durant (Ecolo), die net die dag in Washington was. Op het moment van de aanslagen zit zij in een bespreking met haar Amerikaanse collega Norman Mineta, de man die enkele uren later het bevel zou geven om het luchtverkeer stil te leggen en zo'n vijfduizend passagiersvliegtuigen te laten landen. Durant: "Toen Mineta hoorde dat er een tweede vliegtuig in de WTC-toren was gevlogen, maakte hij zich onmiddellijk uit de voeten. Ik was daar met onze ambassadeur Alex Reyn. Niemand hield zich nog met ons bezig. Mineta's medewerkers waren allemaal vol afschuw naar de televisie aan het kijken. We zijn dan maar naar buiten gestapt en reden terug naar de Belgische ambassade. Boven de stad hing een grote rookpluim. 'Ook het Pentagon is geraakt', hoorden we op de radio. Er ontstonden enorme files.

"Net op dat moment kreeg ik een telefoon van Verhofstadt. 'Isabelle, ik moet Bush spreken', zei hij. 'Kun jij hem voor mij aan de lijn krijgen?' Ik probeerde de premier uit te leggen dat dat gezien de omstandigheden toch wel een beetje moeilijk was. 'Geef me dan de ambassadeur', zei hij. 'Die moet dat maar regelen.' Maar ook ambassadeur Reyn kon Verhofstadt alleen maar zeggen dat het op dat moment zo goed als onmogelijk was om Bush aan de lijn te krijgen.

"Het was een onwezenlijke situatie. Die oorlogssfeer, Verhofstadt die per se met Bush wou spreken, de verkeerschaos. Op straat zag ik een aantal mensen die het nieuws blijkbaar nog niet gehoord hadden: een jogger die ons zorgeloos inhaalde, een man die zijn hondje uitliet. Het was alsof zij in een andere wereld leefden. Echt bizar. Ik belde naar mijn familie. Gewoon om te zeggen dat ik oké was."

Fase Bravo

In België treedt kort na de aanslagen een crisisplan in werking. PS-vicepremier Laurette Onkelinx zit bij afwezigheid van Verhofstadt een eerste kernkabinet voor maar de echte beslissingen worden genomen op het Crisiscentrum van de regering, dat voor het eerst samenkomt om halfvier en onder leiding staat van Jerôme Glorie, momenteel directeur-generaal op Binnenlandse Zaken. Er komt extra bescherming voor Amerikaanse en joodse instellingen. Rond de Amerikaanse ambassade wordt een veiligheidscordon gelegd. Het Belgische leger schakelt over van veiligheidsfase Alfa naar fase Bravo, het tweede veiligheidsniveau op een schaal van vier. Op de luchtmachtbases Florennes en Kleine Brogel worden vier F-16's klaargezet om op elk moment te kunnen interveniëren.

Even na vijf uur beslist de Navo om haar hoofdkwartier in Evere te ontruimen en ook omliggende bedrijven als Toyota, Compaq en Bull sturen hun mensen naar huis.

Bij de Belgische staatsveiligheid en de antiterreurcel van de federale politie is het alle hens aan dek. Twee dagen na de aanslagen zal de Brusselse politie de Tunesiër Nizar Trabelsi arresteren, een ex-voetballer van Fortuna Düsseldorf die in Ukkel woont en plannen beraamt om de Amerikaanse ambassade in Parijs op te blazen. "We schaduwden hem al een hele tijd", zegt Alain Grignard van de Belgische antiterreureenheid. "Maar na 9/11 kwamen we natuurlijk in een kritieke fase terecht en wilden we geen enkel risico nemen. We hebben hem onmiddellijk gearresteerd."

Voormalig vicepremier Johan Vande Lanotte: "Je kunt zulke aanslagen niet meteen inschatten. Maar wat we wel heel snel van onze veiligheidsmensen vernamen, was dat België op dat moment geen doelwit was. De maatregelen die we namen, waren er vooral op gericht om kleinschalige copycats te ontmoedigen: we hielden er rekening mee dat een of andere gek in de geweldroes van die aanslagen ook iets zou ondernemen."

Bush' oorlogslogica

Na de terugkeer van Verhofstadt en Michel vindt om 21 uur een tweede kernkabinet plaats. De vicepremiers zijn het met elkaar eens dat de Belgische regering haar afgrijzen over de aanslagen moet uitdrukken en zich solidair moet opstellen tegenover de VS. Maar wat ook al heel snel duidelijk wordt, is dat de regeringspartijen beducht zijn om in een mogelijk wraakscenario van president Bush terecht te komen. De kiemen voor de latere confrontatie tussen Brussel en Washington waren toen al zichtbaar.

Vande Lanotte: "Natuurlijk kon je de Amerikanen niet laten stikken. De terroristen hadden twee reusachtige wolkenkrabbers vol onschuldige mensen neergehaald. Maar aan de andere kant wilden we niet meegaan in Bush' oorlogslogica. Al voor 9/11 was duidelijk geworden dat Bush een impulsief buitenlands beleid voerde. Je kunt niet zeggen dat dit de aanslagen heeft veroorzaakt, dat zou te kort door de bocht zijn. Maar het is wel zo dat de Amerikaanse president op die manier een klimaat van confrontatie creëerde dat voeding gaf aan het extremistisch gedachtegoed van mensen als Bin Laden. Na 9/11 werd de Amerikaanse confrontatiepolitiek nog harder. Alle redelijkheid was weg, waardoor de voedingsbodem voor terrorisme nog groter werd."

Magda Aelvoet zat toen voor de Vlaamse groenen in het kernkabinet. "Ik werd die dag overspoeld door tegenstrijdige gevoelens. Ik leefde vanzelfsprekend mee met de slachtoffers. Maar tegelijk vonden wij het belangrijk dat er naar de diepere oorzaken van de aanslagen werd gekeken. 'Waarom worden de Amerikanen zo gehaat?', vroeg ik me luidop af. Ik had het toen expliciet over het Palestijnse conflict dat voor de hele Arabische wereld een bron van grote frustratie is."

De regering-Verhofstadt beslist om een aantal plechtigheden te organiseren die de Belgische en Europese solidariteit met Amerika moeten benadrukken. Achtenveertig uur na de aanslagen verklaart de premier in het parlement dat België en de VS "dit soort terreur schouder aan schouder en tot de wortel moeten uitroeien".

Een dag later is er een ingetogen ceremonie op het Schumanplein, waar drie minuten stilte in acht worden genomen. "In de donkerste dagen van de Europese geschiedenis," leest de EU-verklaring, "stond Amerika ons bij. Nu staan wij Amerika bij."

Op 21 september bereiken de staatshoofden en regeringsleiders op een bijzondere Europese top een akkoord over het Europees aanhoudingsmandaat: de eerste concrete antiterreurmaatregel na 9/11. In de slotverklaring staat ook dat een eventuele Amerikaanse tegenaanval legitiem is en dat Europa zijn oude bondgenoot militair zal bijstaan.

Maar achter de schermen van die symbolische plechtigheden zet de breuk tussen Washington en Brussel zich door. Onder impuls van sociaaldemocraten en groenen formuleert België openlijk reserves bij de toepassing van artikel 5 van het NAVO-verdrag, waardoor de terreur in de VS als een aanval op het hele bondgenootschap beschouwd moet worden. Washington is allerminst amused. Tegelijk was er de zware druk van de Bushregering om verregaande antiterreurmaatregelen te nemen.

Toenmalig vicepremier en transportminister Isabelle Durant: "De paniekreacties van sommige Amerikaanse topambtenaren zorgden in Europa voor irritatie. Enkele dagen na de aanslagen ontvingen alle Europese verkeersministers een fax van mevrouw Jane Garvey, hoofd van de Amerikaanse luchtvaartadministratie. Het was een lijst met categorieën van passagiers die wij als verdacht moesten beschouwen: bebaarde mannen, passagiers waarvan de koffers niet overeenstemden met de stijl van hun kleding, reizigers met veel plastic zakjes. Puur arbitraire criteria die enkel met het uiterlijk te maken hadden. Totaal ontoepasbaar. De VS kampten met een attitudeprobleem."

Andere aanpak

Ook Europese terreurexperts voelen de scheiding der geesten op dat moment heel direct aan. Alain Grignard, islamoloog en terreurexpert bij de federale politie: "Wij stelden vast dat onze Amerikaanse collega's terrorisme wilden bestrijden door ten oorlog te trekken. Wij waren het daarmee niet eens en vonden dat je het fenomeen moest aanpakken met een efficiënte politiemacht en juridische instrumenten die de basisbeginselen van de rechtsstaat respecteren. Terroristen moet je bestrijden met je hersens, niet met emoties."

In Brussel worden enkele discrete, informele vergaderingen belegd waaraan de meest vooraanstaande antiterreurexperts van het land deelnemen. Een van de aanwezigen: "Op deze bijeenkomsten waren behalve topambtenaren en politiechefs ook enkele academici van allochtone afkomst aanwezig. Het was daar dat de basis werd gelegd voor het latere Europese antiterreurbeleid. Een beleid dat geen afbreuk wou doen aan de mensenrechten, islamofobie te allen prijze wou vermijden en bewust afstand nam van de Amerikaanse aanpak."

Rik Coolsaet, expert internationale politiek (UGent): "Europa en de VS hanteerden twee totaal verschillende concepten: Washington geloofde in de war on terror, Europa hanteerde een antiterreurbeleid waarin rekening werd gehouden met de diepere oorzaken van terrorisme. Het was een intens debat dat gezien de impact van 9/11 soms emotioneel werd gevoerd."

Dat de spanningen met Washington niet lang onderhuids zouden blijven, werd ook Guy Verhofstadt duidelijk toen hij op 27 september samen met Romano Prodi een ontmoeting had met Bush. Een bizar gesprek, herinnert Verhofstadt zich. Bush had het in de Oval Office blijkbaar voortdurend over zichzelf en niet over de duizenden slachtoffers van 9/11. "Wat mij toen opviel, was de manier waarop Bush de aanslagen van 9/11 als een aanval op zijn eigen leven zag. Hij bekeek dat heel persoonlijk en had het voortdurend over het vierde vliegtuig dat mogelijk op weg was naar het Witte Huis maar uiteindelijk is neergestort in Pennsylvania. 'Ze hebben mij willen uitschakelen', zei hij meermaals. 'Ze moesten mij hebben. Mij en mijn familie.' Dat viel enorm op. Vreemd.

"Tja, later is het natuurlijk helemaal fout gelopen tussen mij en meneer Bush. Zeker toen hij de aanslagen van 9/11 begon te gebruiken als een rechtvaardiging om Irak binnen te vallen. De onwaarheden die toen de wereld in werden gestuurd: niet te geloven. Bush was geobsedeerd door de stelling van de Israëlische auteur Natan Sharansky, die in zijn boek The Case for Democracy had geschreven dat je de problemen in het Midden-Oosten enkel kunt oplossen als de Arabische landen zich omvormen tot democratieën. Als een soort messias liep Bush rond met dat boek. Hij deelde het zelfs uit aan andere wereldleiders. Maar wat hij blijkbaar niet gelezen had, is dat Sharansky zegt dat je democratie van onderen uit moet laten groeien en niet van bovenaf mag opleggen."

Kritische houding

Verhofstadt betreurt de confrontatie met de VS niet. "Inzake Irak hadden we het gelijk aan onze kant. Het heeft ons behoorlijk wat problemen met Washington opgeleverd, maar in zo'n belangrijk dossier moet je kiezen voor je overtuiging. Sommige waarnemers zeggen dat ik door mijn kritische houding mijn benoeming tot Europees Commissievoorzitter ben misgelopen. Ik weet niet of dat klopt. Tja, voor mijn eigen internationale carrière had ik misschien beter een meer volgzame houding aangenomen. Maar waarmee ben je dan bezig? Je eigen overtuiging verloochenen om je carrière veilig te stellen; dat is van het ergste wat je kunt doen."

De meeste Belgische hoofdrolspelers praten nog steeds vol lof over het kritische buitenlandbeleid van toen. Isabelle Durant: "Bijna alle parlementsleden en veel burgers waren trots op hun land. België had een mening en slaagde er in om een rol van betekenis te spelen. Voor België was het echt een bijzonder moment. Wat een verschil met de huidige politieke impasse."

Vande Lanotte: "Rond Irak hebben we gewoon de juiste beslissing genomen. Punt. Ook al was Saddam Hoessein een dictator, het had geen enkele zin om Irak terug naar de middeleeuwen te bombarderen." Maar de controverse met Washington was voor Vande Lanotte niet het belangrijkste 9/11-gevolg voor België. "Ik heb de indruk dat de meeste mensen dat ondertussen al vergeten zijn, maar 11 september zadelde de Belgische regering niet zozeer op met een veiligheidsvraagstuk, maar met een zware economische crisis. Het openbarsten van de informaticabubbel en de terreuraanslagen maakten dat 2001 en 2002 extreem slechte jaren waren met veel faillissementen en werkloosheid. We realiseerden toen slechts een groei van 1 procent. Dat is niets! Alles viel stil."

Verrechtsing

En dan was er nog de verharding, de verrechtsing van de samenleving. Vande Lanotte: "Het was een sluipend gif. Zo'n aanval als 9/11 brengt gif in de hoofden en harten van heel veel mensen. Die tijdgeest was natuurlijk gesneden koek voor rechtse en nationalistische politici." Isabelle Durant: "Ik was toen ook actief in de gemeentepolitiek te Schaarbeek. Je kon voelen dat het sociaal weefsel was aangetast. Hoe meer Bush zijn oorlogsagenda doordrukte, hoe meer spanningen er kwamen. De moslimhaat nam toe. Het anti-Amerikanisme nam toe. De verschillende gemeenschappen kregen angst voor elkaar en begonnen elkaar te wantrouwen en te stigmatiseren. Populistische politici als Marine Le Pen en Geert Wilders hebben daarvan kunnen profiteren. Op dat vlak hebben Osama en Bush een enorm drama aangericht."

Verhofstadt: "Gelukkig is er nu de Arabische lente. Die zorgt toch voor behoorlijk wat tegengif. Is dat geen fantastische evolutie? Die landen hebben zelf hun democratiseringsgolf tot stand gebracht. Wie durft nog zeggen dat alle moslims potentiële terroristen zijn? De revoluties in Tunesië, Egypte, Libië en Syrië bewijzen dat de clash tussen beschavingen een waanidee is. De theorie van Samuel Huntington, waaraan we allemaal tien jaar geloof hebben gehecht, klopt niet. De realiteit is dat er binnen elke beschaving tegenstellingen bestaan tussen mensen die voor vrijheid, democratie en verlichting zijn en diegenen die voor populisme, nationalisme en de sharia zijn. Het is geen strijd tussen maar een strijd binnen civilisaties: een strijd tussen verlichte en bekrompen geesten. De betogers van de Arabische lente, moslims, verslaan Al Qaida en bezorgen de Geert Wildersen van deze wereld behoorlijk wat kopzorgen. Ik vind dat eigenlijk wel een mooi idee om dit decennium na 11 september af te sluiten. 9/11 bracht ons in de waan dat we met elkaar moesten botsen, de Arabische lente brengt ons opnieuw naar de waarheid."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden