Dinsdag 15/06/2021

'Ik maak me zorgen over het onderwijs'

ANTHOLOGIE. Bij de expo hoort ook de gelijknamige, ruim duizend pagina's tellende bloemlezing, met een voorwoord van Erwin Mortier.

Van langere houdbaarheidsdatum dan de expo én hengelend naar een plek op elke bibliotheekplank, is ongetwijfeld de bloemlezing die Piet Chielens met zijn team van het In Flanders Fieldsmuseum samenstelde. Het werkstuk van 1.024 pagina's perst de schriftelijke overlevering van WO I in een soort 'oorlogsdagboek', waarin het conflict aan het IJzerfront dag aan dag, bijna uur na uur, wordt gereconstrueerd.

Monumentaal en indrukwekkend zijn woorden waar je als recensent zuinig mee moet zijn. Hier zijn ze zonder meer passend. Teksten van literaire coryfeeën als André Gide, Jean Giono, Stefan Zweig, Marguerite Yourcenar of Paul van Ostaijen zijn verstrengeld met brieven en notities van onbekende burgers of soldaten, telkens zorgvuldig geannoteerd en geduid. Een gewaagde keuze. Maar ze werkt.

Dat vindt ook Erwin Mortier, die de bloemlezing inleidde en intendant is van het literaire luik van Gone West, de artistieke herdenking van De Groote Oorlog in West-Vlaanderen. De auteur van Godenslaap, zijn magnum opus over WO I, spreekt van "een gehavend landschap van stemmen" en "een polyfonie van harmonieuze, maar ook schrille echo's".

Mortier: "Je merkt hier de immense omvang van het spoor of litteken van taal dat onze nabije voorouders nalieten. Wat treft is ook de directheid van veel schriftelijke getuigenissen. Ze doen opvallend modern aan, alsof het pas gisteren was dat de getroffenen door de oorlogsperikelen naar de pen grepen.

"Het valt ook op dat de vrouwelijke kijk op de geschiedenis vaak scherper is. Denk aan Vera Brittain, jongedame uit aristocratische kringen. Zij meldde zich aan als oorlogsvrijwilligster en verloor niet alleen haar verloofde, maar ook haar hele kring vrienden, kennissen en verwanten. Ze noemt haar Testament van de jeugd (1933) 'een aanklacht tegen een beschaving'."

Gedenkteken in geschrifte

"Misschien is deze bloemlezing wel een ideaal gedenkteken, maar dan in geschrifte", stelt Mortier. "Ze herstelt het evenwicht en wist het onderscheid uit tussen burgers en militairen, mannen en vrouwen, vriend en vijand.

"Herdenken is altijd een heikele bezigheid die we voortdurend moeten herijken. Ook in onze omgang met monumenten. Neem nu de Menenpoort, die door Siegfried Sassoon werd verguisd maar door Rudyard Kipling werd gepropageerd. Toch blijft het een waardevol monument. De kritiek van volgende generaties geeft er betekenis aan. En dan te bedenken dat Churchill dit hele slagveld rond Ieper intact wou laten, als toonbeeld van oorlogsgruwel, als een soort Oradour."

Maar is zo'n anthologie nog wel het instrument waarmee je jonge mensen bewust maakt? "Dit moet kaderen in een totaalproject. Ik maak me zorgen over de inkrimping van het geschiedenis- en literatuuronderwijs", zegt Mortier. "Tegenover de grote historische ontwikkelingen biedt het geschreven woord maar een zeer fragiel tegengewicht. Toch is het een reddingslijn die onze voorouders in het ongewisse hebben geworpen, naar ons toe."

Mortier putte uit diverse oorlogsherinneringen bij het voorbereidend werk voor romans als Godenslaap en De spiegelingen: "Ik koester een groot gevoel van dankbaarheid voor die zee aan stemmen, zonder hen had ik die boeken nooit kunnen schrijven. Hoe werkt het verleden traumatisch door in het heden, het blijft een belangrijk thema voor mij. Ik hanteerde daarbij altijd een esthetiserende aanpak, als contrapunt tegen de zinloosheid."

Net als Chielens ontdekt hij in de bloemlezing een onmiskenbaar signaal naar het hier en nu. "Oude machtsdynamieken die sinds de Tweede Wereldoorlog een sluimerend bestaan leiden, ontwaken weer, van Rusland tot Turkije, en van Syrië tot het Verre Oosten. Intussen dobberen op de Middellandse Zee vluchtelingen, gekapseisde boten en lege zwemvesten. Laten we dus vooral voorkomen dat we dergelijke oorlogsbloemlezingen in de toekomst nog moeten maken."

Piet Chielens & In Flanders Fields Museum, De geschreven oorlog, Manteau & De Bezige Bij, 1.022 p., 49,99 euro. Voorwoord Erwin Mortier.

Vera Brittain, Testament van de jeugd, De Bezige Bij, 612 p., 24,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234