Zondag 16/06/2019

'Ik laat me graag leiden door toevallige ontmoetingen'

Herfstsonate van Piet Arfeuille (Theater Malpertuis), naar een scenario van Ingmar Bergman, gaat donderdag in première. Maar we hadden het met deze fijne regisseur over meer dan alleen zijn voorstelling.

iet Arfeuille (50) - theatermaker, West-Vlaming, ex-leerkracht - liep voor het eerst zwaar in de kijker met zijn bewerkingen van Shakespeareklassiekers voor jongeren. Sindsdien heeft hij een lange weg afgelegd. Tot in Tielt zelfs, waar hij in 2009 artistiek leider werd van Malpertuis. Daar heeft hij de podiumkunsten al tot in allerlei uithoeken verkend. Met prachtige resultaten tot gevolg, zoals het adembenemend mooie Yesterday (or how we felt about the rumour) dat hij met Nathalie Teirlinck maakte, bijvoorbeeld, opnieuw te zien op het einde van dit seizoen. Maar eerst werpt hij zich samen met Tania Van der Sanden, Ingrid De Vos en Wim Danckaert op een scenario van Ingmar Bergman.

Als ik een paar dagen voor de première van Hersftsonate langsloop, lijkt de rust onder de medewerkers groot. Altijd een hoopgevend teken. "Er is nog een beetje werk, natuurlijk, maar eigenlijk zijn we echt optimistisch, ja."

Je hebt bijna per ongeluk voor Herfstsonate gekozen, begreep ik. Ben je er ondertussen al achter gekomen wat het stuk vertelt over waar je op dit moment in je leven mee bezig bent?

"Ik zag die film bij toeval op televisie, en begon er spontaan bij te snotteren. Dat gebeurt niet zomaar, natuurlijk. (lacht) Bergman heeft het vaak over opvoeding. Volgens hem is het onmogelijk om je kinderen niet te beschadigen, elke generatie draagt zijn kwetsuren onvermijdelijk over op de volgende.

"In Herfstsonate nodigt een dochter haar moeder uit om te praten over het verleden. Na zeven jaar stilte brengt dat een hoop heftigheid met zich mee. Zij vindt dat ze op zijn minst één keer een sorry zou mogen krijgen voor alles wat haar moeder haar heeft aangedaan. Zo ver geraken ze weliswaar niet. Ik zou liegen als ik zou beweren dat zoiets mij totaal vreemd is. Ook ik draag mijn verleden met mij mee, en om de zoveel tijd speelt dat weer op.

"Bergman vraagt zich ook af: is het zinvol om het met je ouders te hebben over alle lastige kwesties? En: is taal wel een geschikt instrument? Richten woorden niet alleen maar meer schade aan? Ik geloof dat Bergman vindt van wel. Maar hoe langer ik me bezighield met dit materiaal, hoe meer ik van het tegendeel overtuigd ben geraakt. Ook al moeten deze moeder en dochter nog minstens zeven gesprekken voeren om ooit in de buurt te kunnen komen van antwoorden op vragen over schuld en boete, en ook al zullen ze dat misschien nooit aandurven, toch is dit gesprek zinvol, en toch is taal een interessant middel. In mijn vorige producties heb ik stilgestaan bij het failliet van woorden, door deze productie heb ik er toch weer wat meer geloof in gekregen."

Wat fascineert jou zo aan Ingmar Bergman?

"Ik ben niet de regisseur die Bergman al jaren loopt te bewonderen, ik kende zijn werk zelfs amper voor ik aan dit project begon. Nu ik me in zijn films heb verdiept, weet ik niet of ik het wel zo'n leuke man vind. Zo getormenteerd als hij is, en zo zwaar op de hand. Wat ik wél mooi vind: er zat zelfs op zijn negenenzestigste nog zoveel kind in hem. Kijk maar eens naar de interviews op YouTube van rond die leeftijd, echt leuk om zien.

"En ondertussen slaagt hij er toch maar in om in zijn teksten de meest pertinente vragen te stellen. In Herfstsonate bijvoorbeeld: hoe ga je met lijden om? En: tot waar reikt je eigen verantwoordelijkheid? De dochter in het stuk gedraagt zich zo'n beetje van: kijk nu eens wat mij allemaal werd aangedaan. Ik herken die reactie voor een stuk bij mezelf, maar tegelijk denk ik: we worden allemaal vernederd in ons leven, we moeten allemaal omgaan met mislukking, en niemand krijgt ooit wat hij verlangt. Misschien moeten we dat niet persoonlijk nemen, maar het gewoon aanvaarden als een onontkoombaar deel van het bestaan."

Je vorige producties waren ook

vormexperimenten, waarom grijp je nu terug naar een klassiekere

opvoering van een tekst?

"Ik probeer mijn persoonlijke voorkeuren te verzoenen met de noden van Malpertuis. Ik wil ook het publiek dat mijn voorganger Bob De Moor hier heeft opgebouwd bedienen. Daarom moest er nog eens een stuk als dit op het repertoire komen. Ik wou ook dringend weer eens samenwerken met Tania Van der Sanden, en daar nodigde Herfstsonate zeer toe uit, vond ik."

Dat lijkt me een lastige spreidstand: trouw zijn aan het verleden van een huis en aan je eigen ontwikkeling als artiest.

"Om eerlijk te zijn: ik worstel er ook een beetje mee. Is de keuze voor dit stuk geen foute manier van mij om iedereen te pleasen? Overdrijf ik nu niet met al dat overontwikkelde verantwoordelijkheidsgevoel? Waar ligt mijn toekomst precies? En die van het gezelschap? Of is dat toch hetzelfde? Ik vind het alvast interessant dat ik dit nu doe, en de tijd zal het allemaal wel uitwijzen. Want als ik eenmaal met zo'n tekst aan de slag ga, dan maak ik hem natuurlijk helemaal van mezelf. Ik zal nooit zomaar een komedie regisseren omdat ik weet dat de mensen van Tielt ook graag eens lachen. Artistieke noodzaak blijft de drijfveer.

"Ik ben ook echt een maker met een hele brede interesse. Ik vind het mooi om zien hoe bijvoorbeeld een maker als Benjamin Verdonck door al zijn voorstellingen heen een volstrekt eigen universum creëert, maar voor mij ligt dat anders. Ik laat mij meevoeren door wat zich aandient: van accidentele ontmoetingen met andere artiesten tot onverwachte momenten van ontroering bij het lezen of zien van iets. De lijst van projecten die ik nog wil doen is altijd lang, en die verandert ook nog eens voortdurend. Soms wil ik focussen op vorm en stijl, dan wil ik vertrekken vanuit een thema dat mij inspireert, later krijg ik weer zin om iets te maken voor de grote zaal. Zo werkt het in mijn hoofd.

"Ik verdraag het ook niet van mezelf dat ik me zou herhalen. Ik ben doodsbang van saaiheid. Toen ik lang geleden Hamlet regisseerde was er één zin die voor mij heel persoonlijk was, iets in de sfeer van: ik verdraag de grijze lucht niet, ik moet die kunnen kleuren. Het kon niet toepasselijker."

En daar gebruik je theater voor?

"Ik ben een melancholicus, ik vind het niet allemaal zo hoopgevend wat er gebeurt in dit bestaan en in de wereld. Theater kleurt mijn grijze alledaagsheid, ja, zoveel is zeker. Tegelijk creëert dat ook een spanningsveld. Soms lig ik wakker van de vraag of ik wel echt aan het leven ben. In een vorige productie klonk dat als: is kunst het leven of een schuilkelder voor het leven? Zulke kwesties houden mij bezig. Is theater een luchtbel? Doet de postbode die elke dag zijn ronde maakt en 's avonds voor de televisie kruipt aan echter leven? Ik weet het allemaal niet zo goed. Wat ik wél weet: toneel maken is voor mij geen vluchtroute. Ik ga de dingen aan, en ik gebruik mijn twijfels en obsessies in alles wat ik maak. In die zin is theater misschien wel een verheviging van het leven. Dat kan ook."

Vind jij enig lijden aan het leven nuttig voor je kunst?

"Ik zat eens op de trein met Arthur Sonnen (Nederlandse grootheid, voormalig directeur van het Het Theaterfestival, go), en we waren aan het praten over mijn jaren als leraar op het Seminarie van Roeselare, waar ik uiteindelijk ben vertrokken om alsnog een kunstopleiding te gaan volgen. Op het einde van de rit zei hij: 'Toch goed dat je dat allemaal hebt meegemaakt, je bent altijd schatplichtig aan de kraaien die op jou ingepikt hebben.' Dat zinnetje ben ik nooit vergeten.

"Ik denk dat alle opgelopen kwetsuren mij mee richting de kunst hebben gedreven. En ze voeden tot op de dag van vandaag mijn werk. Elke productie is toch weer een machteloze schreeuw over iets waar je niet helemaal uit geraakt.

Of theater maken mij nu persoonlijk vooruit helpt, blijft evengoed de vraag. Misschien wel. Ik vermoed toch dat ik doorheen de jaren gegroeid ben. Dat merk ik bijvoorbeeld ook aan Tania. Ik heb met haar al meerdere keren gewerkt, telkens met een paar jaar ertussen, en dan blijkt toch uit onze gesprekken dat het vooruit is gegaan, met mij en mijn hoofd. (lacht)

"Ik merk ook dat ik in mijn werk vroeger almaar vertrok vanuit grote persoonlijke heftigheid, terwijl ik nu meer en meer zoek naar schoonheid. Hoe ouder ik word, hoe sentimenteler. Vroeger vond ik de zon ook al mooi, maar nu kan het mij echt blij maken als ik ze voluit op de dingen zie schijnen. Met die toegenomen gevoeligheid ben ik zelf wel tevreden. Het leven is al lastig genoeg, vind je niet?"

Herfstsonate, een coproductie van Malpertuis en 't Arsenaal, gaat morgenavond in première, daarna op tournee: www.malpertuis.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden