Zaterdag 17/04/2021

'Ik kom de mens op zijn donkerst tegen'

Ze gelooft in haar werk. Heel hard zelfs. Als rechter van het Internationaal Strafhof in Den Haag oordeelt Chris Van den Wyngaert over schuld en straf van de meest moorddadige oorlogsmisdadigers uit onze moderne geschiedenis. De gruwelijke details kruipen echter niet in de koude kleren. 'Verdachten van misdaden tegen de mensheid zien er vaak heel gewoon uit.'

De veiligheidsmaatregelen waarmee iemand zich omringt, geven niet enkel aan hoe belangrijk die persoon is, maar zeggen ook iets over het kaliber van zijn/haar mogelijke belagers. Wie het witte torengebouw van het Internationaal Strafhof in Den Haag binnenstapt, voelt meteen dat de belagersindex hier redelijk hoog staat. De veiligheidscontrole is die van een Amerikaanse luchthaven en zonder een vriendelijke assistente met veiligdheidsbadge kom je nooit voorbij de vele toegangssluizen. Maar als we op de dertiende verdieping van het gebouw de lift uitstappen, valt vooral de stilte op. Geen geloop. Geen geroezemoes. Rust.

We worden binnengeleid in het kantoor van rechter Chris Van den Wyngaert, een grote hoekkamer met veel licht, moderne kunstwerken, Afrikaanse motieven, en een mooi uitzicht op Den Haag. Van den Wyngaert begroet ons. Het is elf uur, stipt. Zoals afgesproken. Het volgende anderhalf uur zullen we het over de griezelige kanten van oorlogsmisdadigers hebben, het proces tegen Radovan Karadzic, de gevaren van een nationalistische roes.

Van hippie tot magistraat

Maar we beginnen met een meisjesdroom. Of hoe een idealistische hippie die liever protestliederen zong dan rechten studeerde, uiteindelijk magistraat werd van een strafhof waarvan ze nooit had gedacht dat het er nog tijdens haar leven zou komen.

"Kijk, daar is het allemaal begonnen", zegt Chris Van den Wyngaert. "Op 24 januari 1967 in het Antwerpse Fakkeltheater." Ze wijst naar de muur achter mij. "Draai u even om, dan kunt u de affiche zien." Op de witte poster met rood-zwarte letters kondigen de Antwerpse Jong-Socialisten een 'folk- en protestconcert' aan met de toen erg populaire kleinkunstgroep De Vaganten, de 'zingende dokwerker' Lode de Ceuster én Chris Van den Wyngaert.

De affiche dateert uit de tijd toen ze zingend optrok met artiesten als Ferre Grignard en Wannes Van de Velde. "Ja, zo ging dat toen, hé. 1967, dat waren de protesten tegen de oorlog in Vietnam. Ik zong toen vooral het repertorium van Bob Dylan. 'The Times They Are Changing'. 'Blowing in the Wind'. Daar liggen de wortels van mijn engagement.

"Ik was toen vooral bezig met muziek. Een muziekcarrière, dat was wat ik toen wilde. Mijn rechtenstudies interesseerden me eigenlijk niet zo. Ik vond dat allemaal nogal saai. Met uitzondering van mensenrechten en de strijd tegen straffeloosheid van dictators. Daar vond ik wél een band met mijn muzikaal engagement. Maar u moet weten: het internationale strafrecht werd in die tijd nog niet als een volwaardige discipline beschouwd. Dat was een braakliggend terrein. Sommigen vonden het zelfs iets voor dagdromers. 'Dictators voor een rechter krijgen, hoe naïef kun je zijn', hoorde ik vaak.

"Ook nu nog wordt vaak meewarig gedaan over idealisten. Maar het was net dat idealisme dat me toen in de juiste richting duwde: mensenrechten, internationaal recht: hiermee wil ik verder, besliste ik voor mezelf. Wat anderen er ook van vonden, daar lag mijn toekomst."

In minder dan veertig jaar tijd werd op dat braakliggend juridische terrein waarover Van de Wyngaert het heeft een groot wit kantorencomplex gebouwd waar het Internationaal Strafhof sinds 2003 oorlogsmisdadigers berecht.

"En nu ben ik hier magistraat. Ja, ik geef toe, eigenlijk is dat ongelofelijk. Het begon allemaal met een studentenpaper over de processen van Nürnberg tegen de nazi's. Die processen waren natuurlijk historisch, maar ze kenden geen voortzetting. De evolutie was stukgelopen op de Koude Oorlog.

"Als student en later als academicus merkte ik dat het internationaal strafrecht zich zeer traag ontwikkelde. Ik ging ervan uit dat een internationaal strafhof een verre toekomstdroom was. Iets dat er tijdens mijn leven nooit zou komen. Maar dat belette mij niet om met een aantal gelijkgezinde academici te brainstormen over hoe zo'n internationale rechtbank er zou moeten uitzien.

"Oké, dachten we in die jaren. Laat ons nu even abstractie maken van de Koude Oorlog en ervan uitgaan dat de politieke wil er wél is: wat moet er dan zeker in de statuten van zo'n internationale strafrechtbank staan? We discussieerden erop los, maakten blauwdrukken, gaven kritiek, maakten nieuwe blauwdrukken. En toen viel plots die Berlijnse muur, kwam er einde aan de Koude Oorlog en ontstond er langzaam maar zeker politieke wil om een internationaal hof te creëren dat oorlogsmisdadigers moest berechten.

Meisjesdroom komt uit

De conflicten in Joegoslavië en Rwanda hebben dat proces versneld. Tot grote verbazing van Van den Wyngaert werden hun blauwdrukken gebruikt voor de statuten van het Internationaal Joegoslavië-Tribunaal en het Internationaal Rwanda-Tribunaal.

"Onze verbazing werd nog groter toen de brainstormers van weleer, waaronder ikzelf, werden gevraagd om rechter te worden in die strafhoven. Mijn grote meisjesdroom was uitgekomen!

"Zelfs op dat moment was de kritiek nog hevig. Velen gaven het Joegoslavië-Tribunaal weinig kans op slagen. 'Dit is een mission impossible', hoorde ik toen voortdurend. 'Jullie zullen politiek misbruikt worden en op de kortst mogelijke tijd jullie onkunde bewijzen.'

Het tegendeel gebeurde. In vijftien jaar tijd berechtte het Joegoslavië-Tribunaal meer dan honderdvijftig verdachten. "Er ontstond ook een onomkeerbaar proces om een permanent internationaal strafhof op te richten. Na een krachtige campagne die vooral door ngo's werd aangevoerd, trad het Internationaal Strafhof in 2003 in werking. Wat dit voor mij betekent? Dat je in je idealen moet geloven en dat je ze moet proberen te realiseren, ondanks tegenslagen en tegenkantingen."

Dit interview vindt plaats enkele dagen nadat Rodovan Karadzic voor het Internationaal Joegoslavië-Tribunaal in Den Haag zijn verdedigingspleidooi heeft gehouden. Tot ontsteltenis van zijn slachtoffers had de voormalige Bosnisch-Servische president tijdens de zitting verklaard dat hij gedurende de oorlog al het mogelijke heeft gedaan om het menselijke lijden te beperken. Karadzic portretteerde zichzelf als vredesduif.

Van den Wyngaert: "Dat hoort nu eenmaal bij zo'n proces. Het is eigen aan dergelijke beklaagden. Mensen als Karadzic zijn tijdens hun proces niet enkel bezig met de feiten die hen ten laste worden gelegd, maar proberen vooral hun politieke imago op te poetsen. Het is duidelijk dat Karadzic zichzelf in een heel mooi daglicht wil stellen en ik heb begrepen dat hij de schuld in de schoenen van generaal Ratko Mladic wil schuiven.

"Voor een rechter maakt dat een proces interessant en tegelijk moeilijk. Want je wilt zo'n zitting niet laten ontaarden in een politieke tribune van een beklaagde. Je moet de situatie beheersen. Aan de andere kant moet je die mensen zich laten verdedigen op de manier die zij verkiezen. Dat evenwicht is niet altijd eenvoudig.

"Het belangrijkste aan het proces-Karadzic is dat deze zaak stilaan haar einde nadert. Eigenlijk is dat fantastisch. Dit is een historische zaak die met succes zal worden afgerond. Er is een grondig onderzoek geweest, blijkbaar is er een heel goede bewijslast en er komt een goede beslissing. Internationaal recht zal geschieden. Dit is echt history in the making."

Mannen als Karadzic, als Mladic, als de Congolese krijgsheer Thomas Lubanga: ze zijn het gezicht geworden van het slechtste wat de mensheid sinds de Tweede Wereldoorlog heeft voortgebracht. Ze worden verantwoordelijk gesteld voor de moord op duizenden mensen, op hun bevel werden duizenden vrouwen verkracht en werden er kindsoldaten gerekruteerd. Van den Wyngaert geeft toe dat het vanuit menselijk oogpunt niet altijd even gemakkelijk is om dag in dag uit met dit soort zaken bezig te zijn.

"Je staat daar mee op en je gaat ermee slapen. Je moet die druk zien te verwerken. Ikzelf doe dat door in mijn vrije tijd heel lange wandelingen te maken. Ik probeer ook regelmatig aan fitness te toen. En daarnaast ben ik een verwoed liefhebber van klassieke muziek. Bach. Händel. Vooral barokmuziek. Ook als ik werk, heb ik altijd muziek opstaan. Dat is mijn manier om al die informatie en de vaak gruwelijke details een plaats te geven.

"Het gebeurt natuurlijk regelmatig dat ik in mijn dossiers de mens op zijn donkerst tegenkom. Het gaat dan over misdaden die op het eerste gezicht moeilijk te koppelen zijn aan die grijze, schijnbaar normale, mannen in de beklaagdenbank. Dat is wat filosofe Hannah Arendt de banaliteit van het kwaad noemde.

"Verdachten van misdaden tegen de mensheid zien er vaak heel gewoon uit en een groot deel van hun leven verschilt niet zoveel met dat van andere mensen. Maar op een gegeven moment is het voor hen helemaal fout gelopen. Hoe dat komt? Als ik naar de Balkan kijk, heeft het toch vooral te maken met een uit de hand gelopen nationalisme. Na de dood van Tito kwamen in Joegoslavië de demonen van het nationalisme weer naar boven.

"Aanstokers als Franjo Tudjman in Kroatië, Slobodan Milosevic in Servië en Alija Izetbegovic in Bosnië hebben de boel echt om zeep geholpen. Ze zijn hun mensen tegen elkaar beginnen op te zetten en net dat laatste maakt het voor mij zo griezelig.

"Tijdens zittingen van het Joegoslavië-Tribunaal hoorde ik verdachten, slachtoffers en getuigen vaak vertellen dat ze in de jaren voor de oorlog nog goede vrienden waren. Ze gingen samen op café, dansten op dezelfde bals maar in geen tijd raakte de situatie dermate gepolariseerd dat er een burgeroorlog met inbegrip van een genocide uitbrak. Dat vind ik beangstigend. Dat een schijnbaar harmonieuze situatie in zo'n korte tijd kan ontsporen.

"In de Eerste Wereldoorlog was dat evengoed het geval. Nationalisme was toen een feest. In een roes van euforie is iedereen tegen iedereen beginnen te vechten en dat heeft in geen tijd tot de destructie van Europa geleid. Ook in Joegoslavië heerste zo'n vernietigende roes waarin vele mensen het verschil tussen goed en slecht niet meer zagen. Nationalisme, ik zal er nooit onbevreesd voor zijn."

Terreinbezoek

Chris Van den Wyngaert vertelt over haar recente bezoek aan Oost-Congo waar de confrontatie met het kwade en de oorlog zeer direct was. "Momenteel zetel ik in de zaak tegen de Congolese rebellenleider Germain Katanga. Ik ben daarvoor naar Oost-Congo en de regio Ituri gereisd. Zo'n terreinbezoek laat een diepe indruk na. Niet enkel omwille van de zware feiten die daar zijn gepleegd, maar ook omdat Oost-Congo nu nog steeds oorlogsgebied is. Het was geen reis zonder risico's want de milities waarover deze strafzaak gaat, zijn nog steeds actief.

"Confronterend is dat: in Den Haag ben je bezig met een bepaalde strafzaak en probeer je zo goed als mogelijk recht te spreken, maar tegelijk zie je dat in Congo de oorlog gewoon voortraast. Op het terrein zelf is er veel te weinig vooruitgang.

"Enkele jaren geleden was ik voor een van de zaken van het Joegoslavië-Tribunaal in de Kroatische stad Dubrovnik. Ook dat was een vreemde ervaring: de oorlog was voorbij maar toch moesten we door veiligheidsmensen geëscorteerd worden omdat de plaatsen die we bezochten nog vol mijnen lagen. En ook in de hoofden van vele mensen was de oorlog nog niet voorbij. De trauma's waren nog vers. Heel dubbel: Dubrovnik is ondertussen al weer een normale stad waar veel toeristen komen, maar onder de oppervlakte is de oorlog nog steeds aanwezig.

"Op zulke momenten stoot ik op de grenzen van mijn werk. Enkel de bestraffing van oorlogsmisdaden is niet voldoende om de littekens van de oorlog te helen. Daarvoor is er ook tijd nodig. En politici die zich verzoenend opstellen. Maar dat neemt niet weg dat ik mijn werk geloof. Het is belangrijk dat slachtoffers weten dat de verantwoordelijken voor hun leed geïdentificeerd worden en gestraft worden. In die zin is elk vonnis een mijlpaal. Niet enkel voor de slachtoffers maar ook voor die burgers die zich lange tijd door een oorlogsmisdadiger lieten misleiden en aanvankelijk de waarheid niet onder ogen wilden zien.

"Op het proces Milosevic werden bijvoorbeeld videobeelden openbaar gemaakt van de Scorpio's, een groep paramilitairen die hebben deelgenomen aan de moordpartijen in Srebrenica. Die beelden werden later ook in Servië getoond en dat zorgde werkelijk voor een shock. Waar er daarvoor nog een vrij algemeen negationisme bestond, zijn vele Serviërs na het bekijken van de beelden gaan beseffen wat er tijdens de oorlog werkelijk gebeurd is. Nog voor de politieke elite in Servië het werk van het Joegoslavië-Tribunaal steunde, voltrok zich een kentering van de publieke opinie."

Afschrikkingseffect

De slotvraag van het gesprek is onvermijdelijk. Zorgt het Internationale Strafhof voor een betere wereld? Voor Van den Wyngaert verdient die vraag een genuanceerd antwoord. Als zij naar de huidige internationale actualiteit kijkt, kan ze niet anders dan toegeven dat er nog een lange weg af te leggen is. Het geweld in Syrië maakt haar erg bescheiden.

"De situatie in Syrië is inderdaad pijnlijk en frustrerend. Daar lijkt het afschrikkingseffect van het internationale recht voorlopig erg beperkt. Vaak hoor ik dat het Syrische regime juist zo gewelddadig reageert omdat ze beseffen dat ze na de vrede in een cel in Den Haag zullen belanden. Ze zouden niets te verliezen hebben en net daardoor zo brutaal optreden. Ik weet niet of dat klopt. Dat werd ook van de Oegandese krijgsheer Joseph Kony gezegd. Dat hij blijft vechten omdat het Internationaal Strafhof hem in het nauw heeft gedreven.

"De meningen over het afschrikkingseffect van het Internationaal Strafhof zijn erg verdeeld. Persoonlijk vind ik dat je dit in historisch perspectief moet plaatsen. Ik denk toch dat de geesten aan het veranderen zijn. Kijk eens naar wat de vervolging van de voormalige Chileense dictator Augusto Pinochet in Latijns-Amerika heeft teweeggebracht. Na de zaak-Pinochet kwamen er systematische vervolgingen van ex-dictators en werden oude amnestieregelingen teniet- gedaan.

"Tal van zaken zijn sindsdien uit de doofpot gehaald.

"In welke mate al dit werk toekomstige dictators zal afschrikken? Dat is speculatie. Dat kun je niet weten. Zoals je niet kunt weten of de veroordeling van Marc Dutroux potentiële kinderverkrachters heeft afgeschrikt. Maar wat je niet kunt ontkennen, is dat het internationaal strafrecht op korte tijd enorme vooruitgang heeft geboekt.

"Die trend lijkt mij onomkeerbaar. Na de Tweede Oorlog konden enkel staten veroordeeld worden voor mensenrechtenschendingen. Nu zitten we volop in de evolutie dat individuele leiders zich moeten verantwoorden voor hun wandaden. Mensenrechten staan hoog op de politieke agenda en de afdwinging van die rechten is reëler dan ooit.

"Inderdaad: je kunt zeggen dat het Internationaal Strafhof momenteel vooral mensen vervolgt uit arme Afrikaanse landen. Maar dan mag je niet vergeten dat wij ook optreden voor de slachtoffers in die arme landen die anders verstoken zouden blijven van gerechtigheid. Vergeet ook niet dat het die landen zelf waren die een beroep op ons deden: Democratische Republiek Congo, Oeganda, recentelijk nog Mali.

"Je kunt zeggen dat sommige supermachten de dans voorlopig ontspringen. Maar wees ook niet te streng voor het Internationaal Strafhof. Met achttien rechters is het onmogelijk om alle conflicten uit de wereld te helpen. Toch hebben we in de strijd tegen dictators grote vooruitgang geboekt. Dat is onmiskenbaar. Het internationaal strafrecht raakt steeds meer ingeburgerd. De nonbelievers hebben ongelijk gekregen en zullen volgens mij steeds meer ongelijk krijgen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234