Donderdag 13/05/2021

'Ik hou van een bastaardland met meer dan één taal en cultuur'

Geef Belgen de kans om te stemmen voor Belgen. Dan was Guy Verhofstadt nu premier en hadden we al drie maanden een werkende regering

Het andere boek vindt plaats op zaterdag 6 oktober 2007 van 10 tot 19 uur en zondag 7 oktober van 10 tot 18 uur. Wereldculturencentrum Zuiderpershuis, Waalse Kaai 14, Antwerpen. www.hetandereboek.com

Tom Lanoye stelt zijn nieuwe boek voor

'Ik noem mezelf een Vlaams auteur. Ik heb zelfs respect voor de roots van de Vlaamse beweging. Maar ik ontzeg Bart De Wever het recht om voor mij de contouren van dat Vlaamse hokje uit te tekenen.' Te midden van Belgische en andere crisissen bundelde vijftiger Tom Lanoye driehonderd pagina's schitterend geschreven ergernis. Schermutseling, een geschrift tegen de almaar wilder om zich heen slaande onredelijkheid. 'In naam van God en zijn tegenpool, de verlichting, schakelt men de kritische zin uit.' Door Filip Rogiers

Schermutseling bundelt grondig herschreven columns uit Humo en ongepubliceerde lezingen. Allemaal kwamen ze tot stand na 9/11. Of het nu gaat over de moord op Theo van Gogh, de "redeloze rancune" van Ayaan Hirsi Ali, het onredelijk gerekte levenslot van de terminale Amerikaanse patiënte Terri Schiavo of over het Antwerpse hoofddoekenverbod: Lanoye schermt met argumenten en kennis tegen alle krachten die de propaganda verkiezen boven het begrip, het obscurantisme boven de echte verlichting.

"We leven in een opgefokt klimaat, waarin iedereen iedereen begint af te dreigen. Mag je er bijvoorbeeld nog aan herinneren dat Van Gogh geen heilige was, dat een goede grap over geitenneukers bedenkelijke propaganda wordt als je ze honderd keer herhaalt? Nee, je moet eerst tien keer zeggen dat hij geen overgesneden keel verdiende, en dat je oprecht hoopt dat Hirsi Ali of Ehsan Jami (Nederlandse PvdA'er die na in elkaar te zijn getimmerd op straat een comité voor ex-moslims oprichtte, fr) gezond mogen blijven, voor je zelfs maar een vraag mag stellen. Bij Paul Marchal en de hysterie rond Marc Dutroux was dat ook zo. Wel, ik knap af op afpersing. Hirsi Ali heeft op sommige punten groot gelijk, maar als ze uit haar nek kletst, zoals over Turkije, moet dat niet worden vergoelijkt of weggewuifd. We zouden toch stoppen met het pamperen van allochtonen? Hirsi Ali en Jami zijn martelaren van een nieuwe politiek correcte kerk, die in haar tempels geen twijfel duldt en al zeker geen grapjes. Zo is de cirkel rond."

'Politieke taal (...) is ontworpen om leugens waarheidsgetrouw te doen klinken en moord respectabel, en om een schijn van duurzaamheid te verlenen aan louter wind', luidt het aan George Orwell ontleende motto van uw boek. Mogen we dat, op de moorden na, ook toepassen op de huidige politieke crisis in eigen land?

"Het Vlaanderendiscours wordt in elk geval steeds benauwender. Overal in Europa zie je dat reductionisme: je bent ofwel dit, ofwel dat, nooit en/en. Bart De Wever cum suis kleuren eerst de Vlaamse groepsidentiteit in, vervolgens moet elke Vlaming daaraan beantwoorden of hij is geen Vlaming meer. Of geen 'goede Vlaming', waarmee ze hetzelfde bedoelen. Het VB is uiteraard nog erger. Je noemt jezelf Vlaming én Belg? Dan ben je collaborateur, allochtoon, onnozelaar of belgicist. Wat voor hen vier keer hetzelfde is."

Het Vlaams-nationalisme was er al toen u debuteerde. Vindt u dat de druk vandaag zoveel kritieker is geworden?

"Als Kim Gevaert haar handtekening zet onder de pro-Belgische actie 'Red de Solidariteit', wordt ze bestookt met haat-mails. Pro België? Dan ben je contra Vlaanderen! Kortsluiting. Iedereen die suggereert dat een identiteit ook iets meervoudigs kan zijn, is verdacht en moet zwijgen. Het gaat opnieuw over de zuiverheid van een identiteit, net als in de jaren dertig. Of sinds 9/11: ben je moslim? Dan ben je al half lid van Al Qaida, punt.

"Ik steun die actie 'Red de Solidariteit', al klinkt ze onbedoeld paternalistisch, ten voordele van 'arm Wallonië', zoals men ook nog te veel over 'arm Afrika' praat. Het behoud van België is niet alleen goed voor de Walen, maar ook voor de Vlamingen. Ik wil Brussel niet kwijt, als stad en als navel van Europa en de NAVO en andere internationale instellingen. Ik hou van een bastaardland met meer dan één taal en meer dan één cultuur. Maar ik kan daar in dit land nooit eens vóór stemmen. Er is, lang voor de verkiezingen, al een onherroepelijke splitsing doorgevoerd. Zo is het gemakkelijk natuurlijk om dan achteraf zoals De Wever te komen zeggen: 'Het gaat niet meer, er zijn duidelijk twee landen in dat ene België!' Dat is een selffulfilling prophecy. Geef Belgen de kans om te stemmen voor Belgen. Dan was Guy Verhofstadt nu premier en hadden we al drie maanden een werkende regering."

Weinig schrijvers of kunstenaars mengen zich in het debat over identiteit. Politici wordt op dat vlak geen strobreed in de weg gelegd.

"Precies, en daarom zou ik ook graag met kunstenaars zoals Alain Platel, Sioen, Arne Sierens, Wim Helsen, Jakke Eelen, Dimitri Verhulst, Saskia De Coster en met iedereen die verder nog artistiek bezig is in dit land, een positief en concreet project willen starten. Waarom zetten we de Vlaamse regering niet onder druk om eindelijk eens een cultureel akkoord met Wallonië te sluiten? Ook dat is participatie, Bert Anciaux! Met China, Zuid-Afrika en Antarctica kan het wel. Ik vind dat we eindelijk maar eens klaar en duidelijk moeten laten horen dat we het beu zijn dat alles wat Vlaams is, wordt gecarjackt door politici die daar hún exclusief handelsmerk van willen maken. 'De taal is gans het volk?' Wel, luister dan naar wie schrijft en speelt en zingt voor dat volk.

"Een van de scharniermomenten in de kunstwereld de afgelopen vijftien jaar vond ik de zeer terechte beslissing van de KVS om de 'V' in haar naam te houden. Ik heb respect voor de roots van de Vlaamse beweging. In oorsprong was dat een sociale, emancipatorische beweging die niet toevallig de steun kreeg van nogal wat kunstenaars. De Wever beroept zich graag op die vroegere kunstenaars, maar als hun erfopvolgers, zoals Tom Barman of Arno Hintjens, zich bemoeien met de politiek, krijgen ze te horen: Shut the fuck up.

"Ik noem mijzelf al jaren een Vlaamse schrijver. Overal waar ik word aangekondigd als Nederlandse auteur, corrigeer ik dat. Ik heb me altijd bewust gesitueerd in de traditie van Vlaamse auteurs als Louis Paul Boon en Gerard Walschap, maar tegelijk ben ik beïnvloed door de belgitude in de ruimste zin van het woord. Van Maurice Maeterlinck tot Jacques Brel, van Magritte tot Amélie Nothomb, en die rare koning Boudewijn en Dutroux en Sandra en Kim en Brussel en de Ardennen uit mijn jeugd. Dat is allemaal mijn materiaal, het DNA van mijn identiteit. Geen tien De Wevers kunnen mij dat ontzeggen."

Ziet u die verscherping van het klimaat in België ook als onderdeel van wat er elders in de wereld gaande is? De rode draad in Schermutseling lijkt mij precies die ergernis over het in verdrukking raken van kennis en nuances. Ook de Amsterdamse burgemeester Job Cohen moest zijn mond houden, de grote bekken hebben het voor het zeggen.

"Ik stoor mij vooral aan de twee maten en gewichten. Als een moslim zegt dat hij zich gekwetst voelt door een cartoon, krijgt hij te horen: 'Je moet niet zo snel gekwetst zijn.' Als de Mia Doornaerts van deze wereld zeggen dat alleen al het zicht van een hoofddoek hen kwetst, moet in Antwerpen het stadhuisreglement veranderen. Het politieke debat verwordt tot hooliganisme: wie roept het luidst? Wie wordt gehoord? En vooral: door wie?

"Op elk mogelijk terrein zie je die verscherping optreden: right or wrong, my country, my party, my people, my pussy. Je komt vandaag bijna altijd, over de hele wereld hoor, terecht in een paradigma dat je dwingt om kamp te kiezen. Vlaming of Belg, moslim of niet-moslim, seculier of gelovig. De moordenaar van Theo van Gogh is in de publieke verbeelding op z'n eentje een filiaal van Al Qaida, dat op zich dan weer zou staan voor 1 miljard moslims. Maar als Hans Van Themsche drie mensen omlegt, mag je niet verwijzen naar het Vlaams Belang. Dat laatste vind ook ik niet zo wijs, maar laat dat dan ook gelden voor de moordenaar van Van Gogh: was dat niet meer een individuele sukkel dan een internationale agent? Ik ben geneigd het eerste te denken, al is ook dat tegenwoordig vloeken in de nieuwe kerk."

U ontleedt in het boek heel nauwkeurig de processen waarbij onredelijkheid altijd weer voortkomt uit op zich vaak nochtans zeer nobele principes. 'Pro Life' leidt in de VS tot allesbehalve een genadige omgang met het leven. Religies stichten in naam van de vrede en de liefde onheil aan, anderen gaan in naam van de vrijheid die religies muilkorven.

"'Sinds 9/11 ligt het woord verlichting op ieders lippen', schreef Bas Heijne onlangs in een recensie van het boek The Threat to Reason van Dan Hind, 'maar het is een verlichting die zich juist tegen een essentiële eigenschap van de verlichting keert, tegen vrijmoedig onderzoek.' Hier in het Westen denken we al heel snel dat als we de godsdienst maar achter ons laten, we vanzelf de rede aan onze kant hebben. Er maakt een soort seculier fundamentalisme opgang waar ik niet mee kan leven, al ben ik dan zelf een ketter zo groot als een kathedraal. Monniken in Myanmar? Dat vinden we prima. Mullahs waar dan ook? Slecht. Martin Luther King en Desmond Tutu? Heel goed. Pieter Daens? Dik in orde. Ik vind dat ik tegelijkertijd ketter moet kunnen zijn en toch moet mogen zeggen dat ook religie iets zinvols en constructiefs kán zijn. En mag ik er als ongelovige op wijzen dat ook wetenschap een religie met uitwassen kan worden? Kunnen we het nazisme zien zonder de perversies van de eugenetica en het sociaal darwinisme, the survival of the fittest, omgezet in beleid? Een ketter is niet per se heiliger dan een non. Het is ongelooflijk ongenuanceerd, kortzichtig en ronduit dom om tegen iedereen te zeggen: 'Het is beter voor u als u niet gelovig bent.'"

Etienne Vermeersch!

"Dat is een groot licht en ik heb veel bewondering voor hem. Maar in het debat over de hoofddoeken kwam hij op mijn vraag of het logisch was dat je aan een stadsloket geen hiv-speldje mag dragen, aanzetten met een verkeerstechnische metafoor. Als er in de Sahara een rood licht staat, moet iedereen stoppen. Het beeld komt trouwens van Louis Tobback. Nou, ik zou in de Sahara een rotonde aanleggen (lacht). En waar was Vermeersch toen die ene vrouw concludeerde dat je in ons stadhuis dan ook geen paaseieren en kerstbomen meer kon dulden? Nonsens natuurlijk, maar het paste wel perfect bij Vermeersch en zijn stoplicht. Daarover gaat het inmiddels: gebreide mutsen, heilige baarden, bandana's en paaseieren! In naam van Immanuel Kant, Voltaire en de Sahara. Nuances worden mij tegenwoordig iets te vaak geslachtofferd, net zo goed op het altaar van de religie als van de rede."

Het is ironisch dat u om te pleiten voor nuance en begrip, zelf moet polemiseren.

"Ja, dat is het tragische op dit moment."

Waarom tragisch?

"Omdat er intussen verdorie doden gevallen zijn. De inzet van elk debat wordt daardoor almaar groter. Ik heb (in twee stukken, getiteld Constantinopel 1202, fr) het huidige tijdsgewricht met de oorlog in Irak vergeleken met de vierde kruisvaart, wat ook een scharniermoment was. Die kruistocht maakte het omgekeerde waar van wat hij zich ten doel had gesteld: het stuiten van de Saracenen. Misschien maken we vandaag iets vergelijkbaars mee en dan is de vraag wie en wat de VS nog allemaal zullen meeslepen in hun val.

"Na de Eerste en de Tweede Wereldoorlog en de Derde, de Koude Oorlog, zitten we vandaag in een Vierde Wereldoorlog, zonder het goed te beseffen. Er wordt vandaag op hoog niveau geopolitiek geschaakt. Daarbij wordt aan weerskanten godsdienst gebruikt als mom of als culminatiepunt om de gemoederen almaar meer op te hitsen.

"De oorlogsretoriek is toch onmiskenbaar? Als er in Afghanistan iemand sterft, gaat het in onze hoofden al per definitie om een Taliban. In Irak zitten inmiddels duizenden westerse huurlingen, afkomstig van, o eufemisme, 'veiligheidsbedrijven'. Handig! Recent werd bekend dat de Nederlandse militairen steun krijgen van de legendarische Gurka's, Nepalezen in Britse dienst. Gurka's tegen boerka's! En dan lees je in NRC: 'Gisteren twintig Taliban uitgeschakeld.' Uitgeschakeld! Waar zijn de gevangenen? Waar zijn de graven? Wie controleert de dogs of war? Ik zou weleens de rapporten willen lezen die daarover binnen twintig jaar verschijnen. Dat is onze nieuwe wereld, steeds rapper onderuitglijdend op een eeuwenoude roetsjbaan van logique de guerre."

Voelt u zich als schrijver vandaag minder vrij dan vroeger?

"Dat nu ook weer niet. Dat is het perfide. (lacht) I'm having the time of my life. Tijdens de Koude Oorlog zat in het verzuilde Vlaanderen alles potdicht. Wat dat betreft, zijn het ongelofelijk interessante tijden. Ik beleef meer dan ooit plezier aan het schrijven. En de actualiteit helpt dan een handje. Op het moment dat Gie Van den Berghe in Knack een hele hetze over zich heen krijgt omdat hij heeft durven te opperen dat Israël de Holocaust al eens misbruikt, mag Philip Dewinter rustig zijn zeg doen in de Israëlische krant Haaretz. Twee maten en gewichten. Een samenloop van omstandigheden die je niet kunt verzinnen. Dat is mijn materiaal als schrijver. Polemieken en essays zijn een soort literaire jazz met de realiteit.

"Ik vind overigens dat ik in dit boek weinig polemiseer. Meer dan een pamflet, is dit boek voor mij een zoektocht naar argumenten en feiten. Ik ben, zo schrijf ik ergens met vette ironie, 'een eenmanselite met een kennismissie'. Zo begon ik mij zoekende en schrijvende steeds meer af te vragen wat wij Vlamingen eigenlijk weten van de Tweede Wereldoorlog? Wat is er nog qua onderzoek gebeurd, na Maurice De Wilde? Lieven Saerens, Vreemdelingen in een wereldstad en Gewillig België, beide van schrikbarend recente datum en lang niet compleet. Wat weten we van de eerste duizend weggevoerden, van wie niemand is teruggekeerd? De betrokkenheid van de Antwerpse politie wordt steeds duidelijker. Maar waar zijn de romans daarover? De feuilletons, de films? Die zijn er niet. Maar we klappen wel in de handjes voor de Zuid-Afrikanen en hun waarheids- en verzoeningscommissie, we geven 'die negers' schouderklopjes omdat ze géén revanchistische burgeroorlog zijn begonnen. Zulke complimenten zijn eigenlijk neerbuigend. Wij zouden nooit vergeven, die domme slappelingen wel."

U klaagt over een teveel aan scheldpartijen en te weinig debat. Duidt u dat vooral links ten kwade, zoals Joost Zwagerman?

"Ik vind dat Zwagerman overdrijft in zijn nieuwe politieke correctheid, maar op dat punt heeft hij wel gelijk: links durft niet meer te discussiëren. Ik vind Patrick Janssens een groot politicus, maar hij heeft ook grote fouten gemaakt. En links bleef daar zeer stil over. Waarom? Vaardig in je kot desnoods een verbod op hoofddoeken uit, maar maak het tot een onderdeel van een Sociale Werf van de Eeuw. Durf uit te pakken met een samenlevingspact voor meer diversiteit op alle vlakken. Durf het te verkopen in de media. En vooral, ga vooraf eens praten met de vrouwen die aan je loketten werken. Organiseer een congres over je diversiteitsbeleid, nodig Zwagerman en Paul Scheffer uit, maar praat erover. Durf weer te debatteren!

"Toch vind ik niet dat links helemaal door het stof moet kruipen. Als ik rechts in iets bewonder, is het wel in de gave van het spinnen. De Bolkesteins en de Eppinks zijn erin geslaagd om alle problemen van de multiculturele samenleving op het conto van links te schrijven. Maar wie heeft de gastarbeiders hier binnengehaald, zonder enig sociaal plan of culturele begeleiding? Wie heeft de grenzen opengesteld voor de liberale markt en voor alle kwalijke neveneffecten die links dan in de schoenen geschoven krijgt? Waar is de aansprakelijkheid van rechts in het multiculturele drama? Ze is me dunkt niet klein. Om maar te zwijgen van haar nefaste rol in het groeiende monoculturele drama."

In het hoofdstuk 'Het theater van de wreedheid' komt u tot de conclusie dat leeftijd helpt tegen de waan van het grote gelijk. 'Daar dient een lang leven voor. Om beter te weten als je oog in oog staat met de ideoloog.' Sluit de volwassen Tom Lanoye meer compromissen met zichzelf dan vroeger?

"(denkt na) Over August Borms heb ik ooit eens geschreven dat ze zijn lijk moesten opgraven en een tweede keer fusilleren, om zeker te zijn. Dat zou ik nu niet meer uit mijn pen krijgen. Ik vind vandaag dat Willem Elsschot gelijk had: zo iemand schiet je niet neer. Borms moest worden vastgebonden aan de executiepaal omdat hij anders omverviel van ziekte en ellende. Dat is geen rechtvaardigheid, dat is wraak. Ziekelijk.

"Ik vind dat inzake collaboratie de onderste steen moet worden bovengehaald, maar tegelijk vind ik dat er behalve een waarheids- eindelijk ook een verzoeningscommissie moet komen in dit land. Sommige excuses voor de collaboratie zijn weerzinwekkend, maar er zijn ook begrijpelijke verzachtende omstandigheden. Er is zelfs schuldeloosheid. Ik erger mij rot aan mensen die maar blijven verwijzen naar het naziverleden van Benedictus XVI. De Hitlerjugend! Die man was een kind, zeg. Er zijn voldoende andere redenen om deze paus aan te vallen.

"Maar je hebt gelijk. Dit is een andere wereld dan toen ik debuteerde, en mijn kader is ook verruimd. Dat heeft behalve met reizen, naar Zuid-Afrika, Duitsland, ook met mijn leeftijd te maken. God zij dank zijn er niet alleen kilo's bijgekomen (lacht)."

Een opmerkelijke bekentenis in uw boek is: 'Mijn beeld van het schrijven. Het ligt geheel aan diggelen.' Een krijgsgevangene in Guantánamo kan maar beter hopen dat een foto zijn weg naar de wereld vindt dan een stevig geschreven rapport.

"Dat is zo, maar ik bedank ook voor het overdreven relativisme. 'Ach, woorden zijn maar woorden! Die kwetsen nooit!' De eerste de beste 'kutmarokkaan' van vijftien wordt om de oren geslagen met rechten en plichten, maar wij, schrijvers, cabaretiers, toneelmakers en ook politici, zouden altijd moeten mogen kunnen zeggen wat we willen zonder ons over mogelijke gevolgen te bekreunen? Dat is blinde overmoed. Ik ben blij dat in België het recht van antwoord bestaat voor al die mensen die minder mondig zijn dan u of ik en die niet zo makkelijk toegang hebben tot de media.

"Woorden halen wel degelijk iets uit. 'De taal dicht en denkt voor ons', heet het in Mefisto forever. Cabaretier Hans Teeuwen zei dat de Joden het toch geweldig hadden gevonden indien ze enkel waren uitgescholden, en niet gedeporteerd? Wat bedoelt hij daar eigenlijk mee? Dat er geen verband is tussen woorden en daden? Dat is dan meer dan één brug te ver. Als het over radicale imams gaat, beseft blijkbaar iedereen vanzelf dat er wel degelijk grenzen aan de vrije meningsuiting zijn. Maar gaan we de dj's van Radio Mille Collines in Rwanda wel vrijpleiten omdat ze 'maar' woorden gebruikten? De rasta's van Kingston, omdat ze enkel zingen over het doden van janetten? Ook voor kunst en cultuur geldt wat ik eerder al zei over wetenschap: ze kunnen net zulke grote hoeren zijn als religie en dus ook tot misbruiken leiden.

"Ook ik was vroeger verslaafd aan de dadendrang van het woord. Ik zocht dat zelfs op. Nu heb ik toch eerder een lekker gevoel voor blues ontwikkeld, waarbij ik niet stop met zoeken en schrijven, proberen zo pakkend mogelijk te formuleren, maar ik heb veel minder dan vroeger de illusie dat het iets zal uithalen. Als het toch iemand doet nadenken, hou ik het niet tegen. Maar het gaat veel meer dan vroeger over de bevrediging van mijn eigen nieuwsgierigheid. In die zin ben en blijf ik jong en hyperkinetisch, een ADHD'er van vijftig. Wacht maar, als ik later groot ben! (lacht)"

Mag je er nog aan herinneren dat Van Gogh geen heilige was, dat een goede grap over geitenneukers bedenkelijke propaganda wordt als je ze honderd keer herhaalt?

Tom Lanoye

Schermutseling

Prometheus, Amsterdam, 200 p., 14,95 euro.

Schrijver-columnist Tom Lanoye presenteert 'Schermutseling' & 'De monstertrilogie'. Zondag 7 oktober 16 uur - Grote Zaal.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234