Zaterdag 18/09/2021

'Ik hoef niet herinnerd te worden'

Vlaams theater- en filmicoon, de Gérard Depardieu van België, de Robert De Niro van de lage landen: het zijn maar enkele koosnaampjes om de imposante zestiger te duiden. Hij is de centrale gast op Het Theaterfestival in Antwerpen en wordt er geëerd met het interviewprogramma Droom van een zomernacht, een selectie filmvertoningen en een expositie met schilderwerk van zijn hand. door Liv Laveyne

Hemels gezang. Dan een bulderstem die alleen maar van Jan Decleir kan zijn, in ieders geheugen gegrift sinds zijn preek op de kansel als priester Daens. Decleir is volop bezig met de repetities voor Een totale Entführung, een operabewerking van Mozarts Die Entführung aus dem Serail door Muziektheater Transparant. Wanneer hij even later uit de repetitieruimte komt is dat in blauwe kiel, daarboven het bekende gezicht met de borstelige grijze wenkbrauwen, zo weggelopen uit een schilderij van Permeke.

Decleir praat eigenlijk niet graag over zichzelf, wel over het acteurschap, over Herman Teirlinck en vooral over zijn broer en grote voorbeeld, theatermaker Dirk Decleir, die in 1974 overleed in een auto-ongeval. "Toen Het Theaterfestival mij vroeg om een avond lang door Ivan De Vadder (De zevende dag) geïnterviewd te worden over de bijzondere momenten in mijn leven, heb ik geaarzeld. Ik zal blij zijn als het achter de rug is." Waar zo'n gespreksavond met Jan Decleir moet beginnen? Ondeugende twinkel in de ogen: "Ik heb gehoord dat Ivan zich nauwgezet aan het voorbereiden is, het is aan mij om die structuur te doorbreken onder het motto 'verwarring stichten is een nuttige bezigheid'."

"Ik was als kind een lastig manneke, een moederskindje. Toen ik het huis moest verlaten om naar school te gaan, heb ik dat mijn moeder enorm kwalijk genomen. Bovendien moest de aandacht in het gezin verdeeld worden tussen vijf kinderen. Mijn oudere broer, Dirk, was de grote liefde van mijn moeder. Als ik bij een shrink op de sofa zou belanden, zou die mijn drang om op het podium te staan herleiden tot mijn hunker naar haar aandacht. Dat ik via Dirk haar liefde voor mij heb proberen te winnen. Maar dat moet onbewust zijn, ik ben nooit jaloers geweest op zijn talent."

"Mijn broer en ik verschilden vier jaar. Ik was elf toen hij al grootse theaterprojecten in elkaar stak zoals Escorial van Michel De Gelderode. Het was een gigantisch spektakel in het park van Brasschaat en was toen - en ik durf te stellen zelfs nu nog - baanbrekend. Dat ik acteur ben geworden, is de verdienste van mijn broer. Hij heeft de poorten opengetrapt, ik hoefde er maar door te wandelen. Ik volgde vanaf mijn veertiende beeldhouwen aan de Antwerpse academie, mijn broer was toen net begonnen met de theateropleiding aan Studio Herman Teirlinck en ik ben hem gewoon gevolgd. Zo simpel is het, misschien was het wel een vorm van luiheid van mijn kant."

Een dertiende plaats bij de Grootste Belgverkiezing. Oscarnominaties voor Daens, Antonia en Karakter, waarvan de laatste twee verzilverd. Het toonaangevende Amerikaanse blad Entertainment Weekly dat hem in De zaak Alzheimer omschreef als 'hij die met een frons van een hellehond doet denken aan de late De Niro'. Een rol in de James Bondfilm The World Is Not Enough en Kubricks laatste film Eyes Wide Shut: twee aanbiedingen die hij weigerde wegens theaterverplichtingen in eigen land. Decleir blijft er allemaal ijzingwekkend kalm onder.

Valse bescheidenheid? "Totaal niet, het is de simpele waarheid. Als ik een carrière in Hollywood wil opbouwen, moet ik daar ook ten volle voor gaan: naar daar verhuizen, castings aflopen en dan? Negen op de tien beland ik in een circuit waarin ik niet wil terechtkomen. Wat moet ik daar gaan doen: een gangster met een accent spelen? Hier kan ik dromen van dingen én krijg ik mooi werk aangeboden. En tja, wat betekent zoiets: de op twaalf na Grootste Belg zijn? De maatschappelijke relevantie van wat we als acteurs doen, moet je niet overschatten. Het is nog niet van die aard dat 's ochtends over ons gesproken wordt op de pendeltrein, zoals wel het geval is met Kim Clijsters. Het is het lot van alle theateracteurs: we spelen niet voor de eeuwigheid en dat vind ik ook niet erg. Ik moet niet zo nodig bejubeld worden. Of ik dan niet trots ben op mijn prestaties? Trots ben ik op mijn kinderen (acteurs Sofie (35) en Jenne (28), en Flor (15), LiLa)."

"Ik hoef niet herinnerd te worden, ik houd ook geen groot archief bij. Ik hang niet vast aan verleden noch aan toekomst, ik heb er geen enkel probleem mee straks in de anonimiteit te verdwijnen. Het gaat mij louter om het plezier van het spel, hier en nu."

"Toen ik studeerde aan de Studio en in mijn eerste jaren daarna was het theater vastgeroest in een ongehoorde burgerlijkheid, een mentaliteit die mee gestuurd werd door de overheid. Sartre mocht niet worden gespeeld wegens te aanstootgevend, Brecht evenmin en dat terwijl Antwerpen ook in die tijd met een socialistisch stadsbestuur zat. Dat 'cordon' is in de nasleep van de jaren zestig doorbroken door de vechtlust van een aantal theatermensen zoals Walter Tillemans. Maar het stadsbestuur heeft dat teruggefloten en de klok meteen weer vijftig jaar teruggezet."

"Vanuit de KNS hebben we ons met een aantal mensen verzameld rond Mistero Buffo, een stuk van Dario Fo, en daaruit is de Internationale Nieuwe Scène (INS) ontstaan. We hebben tal van mensen beroerd met die voorstelling, maar tegelijk was de INS een van de grootste vergissingen. Theater werd plots een middel om op te voeden en de maatschappij te analyseren. Het werd theater van het vingertje. Ik ben er zwaar gedesillusioneerd weggegaan. Ach, die roep naar theater dat midden in de wereld moet staan, je moet gewoon de dingen maken die in je opkomen, wat je zelf graag zou zien vanuit je eigen wereldbeeld en engagement."

Decleir kende de ouders van Luna, het meisje dat omkwam bij de schietpartij in het centrum van Antwerpen. Hoe groot is zijn liefde en engagement tegenover de Sinjorenstad? "Het grootste probleem is dat men er het Vlaams Belang heeft laten ontstaan. Wie voor die partij kiest, is dom, want als het Belang aan de macht komt, is het gedaan met de democratie. Maar er wordt in groten getale voor het Belang gekozen: zijn al die mensen dan dom? Die mensen die daarop stemmen of in die partij zetelen, komen van andere partijen, dat zijn geen aliens die hier geland zijn, hé. Ik moet eerlijk zeggen dat ik ondanks de vele verhalen die ik hoor nog altijd graag en zonder problemen door de stad kuier. Ik hoor ook wel eens op café gesprekken over met welke dieren je een bepaald mensenras kunt vergelijken. Nee, ik reageer daar niet op. Ik verlaat op zo'n moment nogal makkelijk de scène. Misschien heeft dat iets te maken met mijn mensbeeld: ik geloof niet dat de mens intrinsiek goed is, hij is ook niet slecht, hij is net zoals de natuur er is. Ik denk wel eens dat de mens zijn eigen natuurramp is."

"Ik heb als acteur enorm veel gehad aan de boeken van Herman Teirlinck (1879-1967) en zijn visie op de acteur: voor hem is de acteur de spil van de voorstelling en met dat voorrecht hangen ook plichten samen. Een soeverein acteur zijn is altijd mijn streven geweest."

Als 'soeverein acteur' heeft Decleir in zijn meer dan veertig jaar lange carrière slechts enkele stukken geregisseerd: Droom van een zomernacht, een Clausbewerking van Shakespeares A Midsummer Night's Dream bij 't Gebroed, en daarnaast voornamelijk schoolprojecten toen hij directeur was van Studio Herman Teirlinck van 1992 tot 2000. "Ik vind het persoonlijk een grote vergissing dat een regisseur beschouwd wordt als een maker. De regisseur is dienstbaar ten opzichte van de soevereine speler."

"In alle eerlijkheid, ik vind veel hedendaags theater te conceptueel geworden, het is vooral verwarring tussen drama en plastische kunst. Het woord wordt vervangen door een opzichtige beeldcultuur die meer gestuurd wordt door uiterlijke schijn dan inhoud of daadwerkelijke ontroering. Ik ben wachtende op een ommekeer. Soms zie ik glimpen, zoals de gasten van Olympique Dramatique, die dicht bij mijn dromen aanleunen. Of collectieven als STAN en De Roovers die een wisselwerking tussen hen en het publiek weten te installeren, die soevereine acteurs zijn maar tegelijk een betrokkenheid naar het publiek tonen en er zich niet boven stellen."

"Het is mijn ding niet: theater dat een acteur herleidt tot een marionet. Een acteur heeft de macht om elke avond op scène iets totaal anders te doen dan de regisseur hem gevraagd heeft. Film is anders, daar leg ik me makkelijker neer bij de eisen van een regisseur. Ik heb graag zeggenschap in een theaterproductie. Ten oorlog van de Blauwe Maandag Compagnie (BMC), waar we de koningsdrama's van Shakespeare in een bewerking van Tom Lanoye gespeeld hebben, was een werkproces van ruim tweeënhalf jaar en die creatie is niet zonder slag of stoot gegaan. (Het leidde het einde in van BMC en regisseur Luk Perceval trok daarna met enkele acteurs naar de Antwerpse KNS dat toen Het Toneelhuis werd, LiLa).

"Tot Luk op een bepaald moment zei: laat de koningen hun 'environment' kiezen en laten we vandaaruit verdergaan. Ik heb gezegd: 'Ik wil een tafel, een stoel en iets om te eten.' Luk is iemand wiens voorstellingen altijd anders zijn dan hij ze voor ogen had en dat is maar goed ook, want je bent bezig met levend materiaal. Dat geldt ook voor de schilderijen die ik maak, ik begin nooit met een idee-fixe. Als ik weet wat ik wil, hoef ik het niet meer te doen." Decleir heeft plannen om zijn en andermans theaterrollen op doek te schilderen.

Sinds zijn ervaring bij BMC is Decleir freelanceacteur. "Ik heb daarna iets geprobeerd met Jan Fabre, maar dat lukte niet echt. Daarna was er het 'grote avontuur' bij Het Toneelhuis, de productie Bloedarm, waar heel wat goede vriendschappen zijn opgeblazen. Toen ben ik gaan denken: ik houd te veel van theater om het door niet-wezenlijke zaken te laten verprutsen. Ik heb de naam een ambrasmaker te zijn, maar dat is niet zo. Ik heb wel een streng uiterlijk, maar ben in wezen een zachtgekookt ei."

Decleir veroorzaakte vorig jaar een klein relletje toen hij een radiospotje deed voor frituuroliefabrikant Vandemoortele. Het was meteen de aanleiding voor debatten over de grote werkonzekerheid onder acteurs maar ook over de deontologie van Decleir zelf. "Een acteur heeft geen fantastisch materieel bestaan en ook ik niet. Er moest bij ons thuis (Decleir huwde begin dit jaar zijn vriendin Brechtje, LiLa) een dakgoot vernieuwd worden en ik kon dat geld goed gebruiken. Zolang het mijn echte creatieve bezigheden niet schaadt, heb ik daar ook geen probleem mee. Ik vind het veel erger dat sommige van mijn getalenteerde collega's het moeten doen om te overleven."

In tegenstelling tot sommige van zijn 'integere' collega's heeft Decleir nooit zijn hand omgedraaid voor tv-werk of commerciële films. Zo startte hij deze week met de opnames van Dominique Derudderes film over bokser Firmin Crets, een van de tv-typetjes van Chris Van den Durpel. Waar trekt Decleir voor zichzelf de grens? "Je kunt de kwaliteit niet afwegen voor je aan iets begint, ik word in mijn keuzes gedreven door nieuwsgierigheid en de wil om met mensen samen te werken. Ik wou al lang een film met Dominique doen en ik vind Chris een schitterende komiek, dus ga ik daar graag mee in zee."

Ook zijn persoonlijke topmomenten hangen voor Decleir samen met ontmoetingen. Zijn ervaringen met Dario Fo, zijn samenwerking met regisseur Mike Van Diem en acteur Fedja van Huêt voor de film Karakter of zijn jarenlange vriendschap met Hugo Claus, samen met Fred Bervoets ook zijn partner in crime bij het schilderen. Claus schreef een toneelmonoloog speciaal voor Decleir: Gilles De Rais, over de middeleeuwse serial killer en zijn verhouding met Jeanne d'Arc. Het affichebeeld van Het Theaterfestival, een schilderij van Decleir, is op die voorstelling geïnspireerd.

Zijn er eigenlijk nog uitdagingen voor een acteur van zijn kaliber? "De grootste uitdaging is de opera waarvoor ik aan het repeteren ben tot een goed einde brengen. Verder kijk ik niet."

In uitgebreide versie staat dit interview op www.demorgen.be/podium.

Theaterfestival, tot 2/9 in deSingel en elders in Antwerpen. Droom van een zomernacht, interview met Decleir en muzikale omkadering, op 31/8 in de Roma, Borgerhout. Films, o.a. Mira en Hop, elke festivalavond in deSingel. Doorlopend expo met schilderijen van Decleir. www.theaterfestival.be. Een totale Entführung, van 13 tot 16/9 in deSingel, daarna op tournee. www.desingel.be

We hebben velen geraakt met 'Mistero Buffo', maar theater werd een opvoedingsmiddel. Dat was een grote vergissingIk heb de naam een ambrasmaker te zijn. Maar al heb ik een streng uiterlijk, in wezen ben ik een zachtgekookt eiIk vind veel theater te conceptueel geworden. Het woord wordt vervangen door een opzichtige beeldcultuur die meer gestuurd door uiterlijke schijn dan inhoud of ontroering. Ik ben wachtende op een ommekeer

Ik houd te veel van theater om het door niet-wezenlijke zaken te laten verprutsen. Ik heb de naam een ambrasmaker te zijn, maar dat is niet zo. Ik heb misschien een streng uiterlijk, maar ben in wezen een zachtgekookt ei.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234