Zaterdag 10/04/2021

'Ik heb nog een boel vrouwen voor de boeg'

Brussel

Het is nog vroeg op het jaar om dure eden te zweren, maar de première van Salome van Guy Joosten volgende week in De Munt is misschien wel de belangrijkste operagebeurtenis van 2012 in dit land. Joosten is dé regisseur van vrouwenopera's. 'Zo diep afdalen in de krochten van de vrouwelijke ziel, dat doet wat met een mens'

De Salome van Guy Joosten was twee jaar geleden al in Barcelona te zien met de onvergelijkbare Nina Stemme in de titelrol. Er zijn weinig opera's waar zo veel afhangt van de vrouwelijke hoofdrolspeelster, want Salome is niet het minst een opera over de vrouwelijke seksualiteit. Hoe communiceert Guy Joosten als regisseur en als man met 'zijn' Salome over seksualiteit?

"In elk geval kun je niets opdringen of bruuskeren", antwoordt Joosten. "Elke vrouw heeft haar dosis seksualiteit en uit die op haar eigen manier. Hier in Brussel zijn er twee zangeressen die afwisselend de rol van Salome zingen. Precies daardoor worden dat twee compleet verschillende voorstellingen. Bij de ene is dat veel afstandelijker, meer bezonken; bij de andere veel kwetsbaarder.

"Het spreekt vanzelf dat het voor mij bij de eerste gemakkelijker is en dat de tweede veel meer omzichtigheid vereist. Maar als ik haar goed bij de hand neem, kan ik haar ver brengen. Zij heeft veel tijd nodig gehad om al haar bouwstenen bij elkaar te vinden. Maar toen het zo ver was, moest ik haar nauwelijks nog regisseren. Ik kreeg plotseling iets heel intens te zien."

Kindermisbruik

In de voorstelling wordt Salome's obsessie gerelateerd aan misbruikervaringen in de kindertijd. Het publiek krijgt daar aanwijzingen van te zien in zogenaamd door haar stiefvader Herodes gemaakte vakantie- en andere filmpjes maar ook in de beroemde 'dans van de zeven sluiers'. Van een echte dans is geen sprake maar er worden wel sluiers afgerukt, zij het niet van Salome's lichaam. In een soort zelf uitgedachte 'rite de passage' ontsluiert Salome het geheim van het misbruik van Herodes en opent ze zo de poort naar haar misbruik van Jochanaan.

Herodes' uitspraak "Misschien heb ik te veel van je gehouden" verklaart dus dat andere citaat: "Het geheim van de liefde is groter dan het geheim van de dood", volgens Joosten "de grote frase van Salome waarin de hele opera wordt samengevat". En die filmpjes dan, die tijdens het festijn bij Herodes worden getoond? "Die film hebben we sinds Barcelona helemaal opnieuw gemaakt. We hebben hem niet alleen aangepast aan de andere hoofdrolspeelsters maar ook nog straffer en directer gemaakt." Doet hem dat wat, zo diep af te dalen in de krochten van de vrouwelijke ziel? "Ja."

Maar na het 'ja' ontbreekt het de anders zo welbespraakte regisseur plotseling aan woorden. Zijn zinnen vallen in stukken. "Het doet me nadenken over dingen waarmee je als man niet zo graag bezig bent. Je begint daar pas mee als een vrouw je raakt. Soms zijn het kleine dingen. Maar soms gaat het over de manier waarop je in het leven staat - en dat kan al beangstigend genoeg zijn. Als het dan nóg verder gaat, tot bij de gevoelens, dan wordt het nog moeilijker. Als ik door een vrouw met die dingen geconfronteerd word, is het eerste wat ik denk: wat moet die mij daarover vertellen? En toch: wie zou het anders doen? Wie zou mij anders op die dieptes wijzen?"

Dan lacht hij de onrust weg: "Met het ouder worden, wordt het wel beter: ik voel me nu veel meer op mijn gemak bij vrouwen dan bij mannen. Ik moet daar niets meer bewijzen. Dat is wel eens anders geweest. Ik dacht altijd dat ik als man poses moest aannemen. Luchtballonnen, dat waren het. Die zijn vaak doorprikt geweest, hoor. Maar daardoor ben ik nu meer relaxed."

Uit voorzorg neemt hij opnieuw de bocht naar het operatoneel: "Ik heb heel graag Dialogues des Carmélites geregisseerd (een opera van Francis Poulenc over nonnen die tijdens de Franse Revolutie sterven onder de guillotine, SM). Niets dan vrouwen op het toneel! En in elke vrouw, mooi opgedeeld, telkens één facet van het vrouw zijn! De angstige, de brutale, de aristocratische, het hele scala."

Nu hij het zegt, Joosten heeft de laatste tijd veel 'vrouwenopera's' geregisseerd. Maar minstens één ontbreekt er nog: "Ik begrijp niet dat ik nog altijd geen Lulu heb geregisseerd (de opera van Alban Berg, naar het stuk van Wedekind, SM). Dat is zo'n vrouwenfiguur waarin alles samenkomt. En dat is voor mij geleden sinds Carmen."

En zal dat dan het eindpunt zijn? "Voordat ik daar aankom, heb ik nog een heleboel vrouwen voor de boeg: binnenkort Lucrezia Borgia, Lucia di Lammermoor komt terug, bij Richard Strauss vind ik Daphne een zeer interessante en nog altijd onderbelichte figuur... Ik heb dus nog even tijd, maar als men mij morgen Lulu aanbiedt, doe ik het onmiddellijk. Na die andere opera van Berg, Wozzeck(die Joosten in de Vlaamse Opera regisseerde, SM), moet Lulu komen."

Richard Strauss schreef het libretto van Salome naar het gelijknamige stuk van Oscar Wilde. Wilde was homoseksueel, Strauss had een problematische verhouding tot vrouwen. Nochtans lijken beiden de vrouwelijke seksualiteit te doorgronden. Hoe kan dat?

"Oscar Wilde legt in zijn stuk veel meer dan Strauss de vinger op de problematiek van de seksualiteit. Hij is explicieter, zowel in wat Jochanaan voor Salome betekent als in de kwestie van het misbruik door Herodes. Natuurlijk heeft hij het versluierd, niet voor niets heeft hij het stuk in het Frans geschreven. Maar waar Salome in het operalibretto tegen Jochanaan zegt: 'Spreek voort, jouw stem klinkt mij toe als muziek', daar stond bij Wilde: 'Spreek voort, jouw stem windt mij op' ('Ta voix m'enivre'). Wilde is veel seksueler, directer. Anderzijds zitten de nuanceringen vooral in de muziek, hoewel Strauss een problematische verhouding had met het vrouwelijke geslacht die terugging tot zijn kindertijd. Maar op de een of andere manier heeft hij in zijn muziek een sleutel gevonden om dat te overwinnen. En toch: als je goed kijkt, is de vrouwelijke seksualiteit in zijn opera's vaak verbonden met geweld."

Echte mannelijke seksualiteit is er in het stuk dan weer nauwelijks. Of is de aantrekkingskracht van Jochanaan van seksuele aard? "Niet in de eerste plaats. Jochanaan is in het begin de 'fear-factor' in het stuk, de moraalridder die door het moraalloze gezelschap wordt uitgespuwd. Precies dat trekt Salome aan: dat hij in staat is iedereen te gijzelen, ook haar moeder, die zij vanwege haar zwijgen mee verantwoordelijk acht voor het misbruik.

Anderzijds geldt voor Salome: hebben is liefhebben. Dat heeft haar stiefvader haar geleerd, maar het is ook als het ware erfelijk. Ze komt uit een geperverteerde machtsfamilie, waarvan de leden nooit nagelaten hebben elkaar uit te schakelen, onder elkaar te trouwen en te hertrouwen, elkaar in de kerker te stoppen, noem maar op. En dat allemaal onder het mom van de Liefde. En dus denkt Salome: als ik Jochanaan kan binnenhalen, dan kan ik hem gebruiken als een wapen en tegelijk liefhebben. Uiteraard blijkt dat een misverstand te zijn, maar te laat. Het wordt een onaangenaam ontwaken na haar triomf."

Geen schilder

Aan wie ligt dat misprijzen voor de mannelijkheid dan: Strauss of Wilde? Joosten grinnikt: "Tja, in de andere stukken van Strauss is het niet veel beter. Misschien had meneer Strauss hier toch wel een probleem. Uiteraard had hij ook al een groot deel van de operamannenwereld uitgesloten door zijn haat jegens tenoren."

Misschien wel waar, maar toch lijkt het een beetje oppervlakkig. Maar wat ligt daar op de tafel tussen ons? Een briefje met een citaat van de Franse filosoof Emmanuel Levinas, iets over verantwoordelijkheid voor wat de anderen over je denken. Allerminst oppervlakkig dus. Geldt dat ook voor de regisseur: in hoeverre is de regisseur verantwoordelijk voor de manier waarop het publiek het stuk percipieert?

"Dat is het complexe probleem waar ik mee opsta en mee slapen ga. Ik wil me daar een veeleer bescheiden rol in toebedelen. Ik ben geen schilder. Die maakt alle keuzes zelf, tot de materiaalkeuze van doek, verf en penseel toe.

"Mijn materiaal is zeer divers. Natuurlijk weet ik wat ik heb aan een partituur die ik aanpak. Maar dan komen de zangers. En dat is menselijk materiaal. Het gaat ook over hun gevoelens, niet enkel over de mijne. En dan wil ik me niet zo penetrant - vergeef het woord - opstellen en hen voorschrijven wat ze daarmee moeten doen. En meteen aan de toeschouwer voorschrijven wat hij daarin moet zien. Als ik dat zou doen, dan zou het publiek in mijn werk geen nuances kunnen ontdekken. En dan zou ik niet eens aan mijn medewerkers de kans geven om me op bepaalde dingen te betrappen of in mij bepaalde dingen bloot te leggen die me kunnen verrijken. Dus: als er al een verantwoordelijkheid is, is het een gedeelde verantwoordelijkheid."

Onbekende factor

In de Vlaamse Opera gaat Joosten binnenkort een nieuwe opera regisseren, Rumor van Christian Jost. Daar was hij van het begin bij de creatie betrokken. Is de verantwoordelijkheid dan groter?

"Ik heb meegewerkt aan het libretto en ik heb dat naar een eenvoudiger narratieve vorm toe gemanipuleerd. De componist had eerst zijn libretto in een collagestructuur geschreven, zoals ook de Mexicaanse auteur en filmmaker Guillermo Arriaga (hij schreef het draaiboek van Amores perros en 21 gram, SM) werkt, op wiens roman Un dulce olor a muerte het stuk is gebaseerd. Goed voor de films die Arriaga maakt maar minder voor het theater. In mijn taal moest ik een volgbare lijn hebben. En dus heb ik daar samen met de componist naartoe gewerkt. Maar dat was zeker geen conflictueuze ervaring, integendeel.

"Aan een nieuw stuk werken is heerlijk. De onbekende factor - die ik altijd al opzoek in het mij bekende werk - is nog groter, met name omdat je in het begin niet eens de muziek kent. Die fase is nu voorbij. Ik heb de muziek gehoord, en hoewel het altijd wat schrikken is de eerste keer, was het toch in de lijn van wat ik al van hem kende. Ik hou ook van zijn pretentieloze manier van componeren. Hij is helemaal niet modieus of zo. Ik weet ook wel: toen Strauss zijn Salome schreef, koos hij voor het stuk van Oscar Wilde omdat hij absoluut tot de avant-garde wilde behoren. Het is hem nog gelukt ook. Maar dat is de uitzondering. Een componist is beter niet te veel met een programma bezig maar met zijn ziel. En Christian Jost doet dat."

Een in oorsprong van vorm fragmentarisch werk opnieuw naar een verhaalstructuur brengen: dat lijkt niet erg modern. Heeft Joosten iets tegen abstractie? "Daar ligt mijn kracht niet. Ik gebruik abstracte vormen en beelden maar ik ben vooral geïnteresseerd in mijn levend materiaal. En ik blijf een verhalenverteller. Ik vind het echt noodzakelijk dat onze cultuur, die al zo beladen is met abstracte beelden en cijfers, verhalen blijft vertellen. Verhalen maken het mogelijk om die 'moderne' dingen in een context te plaatsen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234