Donderdag 02/07/2020

'Ik heb mijn koninklijke afkomst nooit afgezworen'

Maria-Esmeralda van België, zo staat het op haar paspoort. Maar de jongste dochter van Leopold III en Lilian Baels verkiest Esmeralda de Réthy. Troonopvolger nummer 48 wilde nooit koningin worden, het milieu en vrouwenrechten liggen haar beter. 'Maar mijn vader was mijn held.'

Trefpunt: brasserie Quartier Leopold in de Brusselse Europawijk. Esmeralda van België koos zelf de plek. "Wegens de naam, dan kan het niet misgaan." Een eerste schaterlach galmt door de ommuurde tuin. Het is middag, en drukkend warm. Op een discrete plek achterin worden Vlaamse asperges geserveerd, in onze kristallen glazen walst een licht mousserende... eau de source. Hoe spreken we de prinses het best aan? Ze lacht weer en wuift weg. In dit gezelschap, op dit tijdstip, in deze hitte, geldt hetzelfde als in de ruimte: geen protocol. We zijn 'onder ons'.

De prinses, patent in haar vermiljoenrode jurk, zal op alle vragen antwoorden op een heldere, alerte en humoristische manier. Ze is uit Londen overgekomen - dat doet ze tot twee keer per maand - om de vergadering voor te zitten van het Fonds Leopold III, dat zich inzet voor natuur en wetenschap. Prinses Maria-Esmeralda (kortweg Esmeralda) is er 57. Ze is de jongste spruit uit het tweede huwelijk van Leopold III, met Lilian Baels. Aan vaderlijke aandacht ontbrak het haar nooit. Ze was Leopolds troetelkind, werd geboren toen de vader al vorst af was en de koningskwestie vijf jaar achter de rug. Over la question royale zal ze zich niet uitspreken, dat doet ze nooit. Ze heeft een goed contact met Laken. Al was dat ooit anders. Esmeralda behoorde niet tot de meest geliefde zijtak. De drie kinderen van Leopold en Lilian (naast Maria-Esmeralda, Marie-Christine en wijlen Alexander) konden geen aanspraak maken op de troon.

Onze troonlijst doet niet aan uitsluitingen, Salische wetten of familiekwesties. Esmeralda prijkt er mooi op nummer 48. Koningin worden was nooit en is nog altijd geen droom. Esmeralda studeerde, werd journaliste, doorploegde haar familiegeschiedenis, schrijft boeken en bedient zich van de nom de plume 'Esmeralda de Réthy'. Ze huwde met de Hondurese Salvador Moncada, een vermaarde wetenschappelijk onderzoeker. Zoektocht lijkt ten huize Moncada - De Belgique hét thema. "Net als onderweg zijn, ontdekken, mensen ontmoeten", zegt de prinses.

Wat heeft deze zoeker al gevonden?

Esmeralda van België: "Dat ik twee gevechten moet leveren, voor het milieu en voor vrouwenrechten. Toen ik nog heel klein was, liep ik hand in hand met mijn vader door de bossen. Hij wees naar planten en bomen, leerde me de namen én hij drong erop aan dat ik me later zou inzetten voor de bescherming van de natuur. Hij zei dat flora, fauna en mens één geheel vormden, en dat de mens ervoor moest zorgen dat die cirkel niet werd verbroken. Hij had in het Amazonegebied Indianen ontmoet, "de bewakers van het ecosysteem", zei hij. Hij steunde hun acties tegen ontbossing. Zijn verhalen maakten me alert. Daarom vind ik zijn fonds zo belangrijk. Ik ben een actieve voorzitster, het is geen rolletje dat ik als prinses zit te vervullen. Ik werk er met hart en ziel."

Wat hebt u met vrouwenrechten?

"Na mijn studies ontdekte ik dat zelfs in een geëmancipeerde maatschappij vrouwen nog te vaak het onderspit moeten delven. In ontwikkelingsgebieden zag ik later dat vrouwen het eerste slachtoffer waren van crisissen. Voor mijn laatste boek heb ik tien vrouwen geïnterviewd die de Nobelprijs voor de Vrede hebben ontvangen. Ik heb hun energie, hun engagement gevoeld toen ik bij hen zat. Nu luister ik op vele plekken naar de verhalen van vrouwen die dagelijks vechten en niet worden gelauwerd. Mijn volgende boek gaat over hen, over de anonieme, wroetende, vrouwen overal ter wereld, benadeeld door afkomst of godsdienst. Ik heb het geluk dat ik me geen zorgen hoef te maken over materiële tekorten, aan bekendheid ontbreekt het me evenmin. Het minste wat ik kan doen, is opstaan voor mensen die niet zichtbaar zijn. Als mijn naam of achtergrond helpt, waarom niet? Dit engagement is een morele plicht."

Uw halfbroer Boudewijn kwam ook op voor de rechten van vrouwen.

"Wat hij deed was mooi, en een goed voorbeeld."

Uw voorvader Leopold II, daarentegen...

(zucht) "Dat is inderdaad een heel ander verhaal. Slavernij, onderdrukking, uitbuiting: de thema's zitten niet alleen in mijn persoonlijke voorgeschiedenis, het is het verhaal van het land België, het continent Europa, in koloniale tijden."

Valt het u moeilijk om hierover te praten?

"Ik praat erover, zoals u ziet. Dat moeten we blijven doen. Er heeft te lang een flou over dit verhaal gehangen. Die waarheid mag gezegd, ook in boeken en biografieën. Leopold II was een complexe persoonlijkheid, moeilijk in persoonlijke contacten, vaak in conflict met zijn familie, maar ook iemand die opmerkelijke zaken heeft gerealiseerd. Als ik door Brussel rijd, door de lanen en de wijken, dan zucht ik soms: wow, dat de hoofdstad er zo uitziet, heeft deels met mijn familie te maken. Leopold II was ook visionair. Maar wanneer ik die nuance aanbreng, weet ik dat ik kritiek kan krijgen."

Voelt u schaamte?

"Nee, ik ben niet verantwoordelijk voor de daden van mijn voorvaderen."

Entre ombre et lumière, zo heet de biografie die u over uw moeder schreef. Leefde u als 'kind van' ook in die schaduw?

"Misschien, al ondervond ik er geen hinder van. Ik had een prachtige kindertijd in Argenteuil, zo anders was dat dan de jeugd van de andere kinderen van mijn vader."

Boudewijn en Albert kregen een onpersoonlijker opvoeding.

"Toen zij klein waren, was hun vader de koning. (glimlacht) Ik had een vader die met pensioen was. Ook al had hij nog publieke activiteiten, ook al werd mijn vader nog in de derde persoon aangesproken en was er soms personeel in de buurt, toch leefden wij als gezin buiten de schijnwerpers. We ontbeten samen."

Uw moeder werd niet op handen gedragen door de bevolking, uw vader ging op bevolen rust na de koningskwestie. U leefde toch ook samen met beschadigde mensen.

"Ik heb als kind geen zwaarte ervaren. Wellicht was het lastig net na de troonsafstand. Toen ik opgroeide leek mijn vader verzoend met het leven."

Meisjes spelen vaak prinsesje, hoe is het in het echt?

"Ik heb niet echt in een bubbel geleefd. De wereld werd in huis gebracht en wij trokken vaak naar buiten."

Maar u ging niet naar school?

"Ik kreeg thuis onderwijs, helaas. Ik zie nu welk groot belang het onderwijs of de klasgenoten hebben voor mijn kinderen. Zij leren op school om hun plan te trekken, ze leren er solidair en verantwoordelijk te zijn. Het kind dat thuis les krijgt, voelt zich vaak eenzaam en afgesloten."

Had u moeite om contact te leggen?

"De eerste dag aan de universiteit Saint-Louis in Brussel vergeet ik nooit. Ik kwam binnen in het auditorium, keek rondom mij en dacht: oei, medestudenten, hoe doe je dat, contact leggen? Ik was zo timide in het begin, het was best hard in die buitenwereld, maar ik zette door. Dat vrienden maken lukte zelfs vrij snel."

Wanneer beseft een kind dat het niet is zoals de rest, omdat haar halfbroer koning is en haar vader de vorige vorst?

"Er was niet echt een déclic. Mijn gouvernante vertelde me vaak een grappig verhaal van toen ik zes jaar oud was, en al begon te lezen. We wandelden op de dijk van Oostende, ze wees mij een maalboot aan die richting havengeul voer. Op de boot stond de naam van mijn vader. Ze vroeg me of ik de naam kon spellen. Ik antwoordde 'oui' en spelde dan 'p', 'a', 'p', 'a', een grap waar ze jaren later nog hartelijk om lachte."

Heeft de puber Esmeralda zich tegen haar afkomst afgezet?

"Ik heb mijn momenten gehad. Ik wilde letterlijk en figuurlijk aan het gedoe ontsnappen. Mijn ouders waren strikt. Ik mocht nooit naar vrienden toe zonder begeleiding. Stel je voor, je gaat naar een fuif met een volwassene naast jou. Dat is toch om je dood te schamen? Uiteraard heb ik het onmogelijke gedaan om die chaperonne af te schudden, tot en met 's nachts ontsnappen uit het kasteel. Na mijn studies ben ik naar Parijs getrokken om daar te leren hoe dat was, 'normaal' zijn. In die periode is er heel even rebellie aan te pas gekomen, maar ik bedaarde later weer. Ik heb mijn familie nooit verloochend, noch mijn afkomst afgezworen. Wel wilde ik nagaan wie ik was zonder die naam, hoe eerlijk mensen tegenover mij stonden los van wat op mijn paspoort stond of uit mijn stamboek bleek."

Voor uw journalistiek werk hebt u uw naam veranderd.

"De Réthy leek me simpeler dan De Belgique."

Hoe reageert men in het buitenland op de naam die op uw paspoort staat?

"Als ik de Eurostar neem hiernaartoe, moet ik langs twee loketten. De Engelsen kijken tijdens de controle amper op. Aan het Franse loket is er altijd dat knikje en die brede glimlach. Vreemd voor een land dat zich al zo lang republiek noemt, toch?"

België zit in uw naam, maar zit het land nog in uw hart?

"Absoluut. Ik kom graag naar hier. Ook voor mijn kinderen die officieel Belg zijn, is België belangrijk. Ze voelen zich niet Brits. Mijn dochter noemt zich latino-Amerikaans, zoals haar vader die ze aanbidt. Mijn zoon voelt zich un vrai Belge."

Uw oudste heet Alexandra Leopoldine en uw zoon Leopoldo Daniel, dat zegt iets over het belang van uw vader.

"Hij was mijn held. Toen hij stierf, liet hij een enorme leegte na. Ik praat veel over hem met mijn kinderen. Mijn dochter heeft een zelfde soort relatie met haar vader, zij zijn buddy's. Laatst zei ik haar: doe maar, ik ben niet jaloers, ik ken dit soort verbindingen."

Als we door de lijst van 'troonopvolgers' lopen en nagaan wat ze doen, zien we twee stromingen: of ze zijn begaan met het milieu of zijn artistiek bezig - of beide.

"Klopt. Mag ik de lijst even bekijken? (bladert). Zo zo, mijn zoon is nummer 50. Hij zal een gat in de lucht springen als hij dat hoort. Ha, hier, de familie Napoleon Bonaparte ken ik goed, heel sympathieke mensen. De familie De Witt ook, trouwens. (bladert verder) Vele namen zeggen me helaas weinig."

Ook niet 'von Hohenbühel genannt Heufler zu Rasen' of 'Eyrl von und zu Waldgries und Liebenaich'?

(lacht) "Wij noemen dat 'un nom a courant d'air', een naam als een lange luchtstroom."

Uw kinderen heten kort en bondig Moncana. Wat voor ouders zijn jullie?

"Nogal tolerant. Alles is bespreekbaar thuis, ook moeilijke dingen. Omdat ik een strikte opvoeding kreeg, moest ik vaak uitwegen zoeken om aan het dictaat, de regel te ontsnappen. Wanneer je in alle openheid wordt opgevoed, is vluchten of grenzen bewandelen niet meer zo nodig. Ik ben minder zoals de generatie van mijn halfbroers Albert II en Boudewijn, en lijk meer op de generatie van Filip, Astrid en Laurent. Ik herken de betrokken manier waarop zij met hun kinderen omgaan."

U hebt contact met de koninklijke familie. Ooit werden uw ouders uit Laken gezet.

(onderbreekt) "In alle families zijn er al eens problemen. Door onze grote zichtbaarheid kreeg elke woeling commentaar, werd elk conflict uitvergroot. Stel u voor dat in uw familie iets gebeurt en dat het aangedikt in alle kranten staat. Zou u dat fijn vinden?"

Kunt u in alle openheid praten over Delphine Boël?

"Ik kan daar zeker met u over praten, vrouwen ondereen, die in het leven van alles meemaakten, die visies en inzichten ontwikkelden. In de pers spreken is iets totaal anders."

U bedoelt: geen commentaar.

"Voila. Wat ik daarover denk is privé, van mij."

Dan maar een testje doen? Stel, u wordt vanaf de achtenveertigste plek op onze troonlijst ineens koningin, wat zou u ondernemen?

"Koninklijke personen zijn nu een stuk vrijer dan vroeger. Ze spelen minder op het politieke dan op het maatschappelijke niveau en dat maakt hun rol weer boeiend. De royals van nu kunnen hun rang, status en aandacht aanwenden om zaken te verkondigen die écht belang hebben voor een brede bevolking."

U vervolledigde nog niet de zin: indien ik koningin was, dan...

"...zou ik iets uitzonderlijks doen om de klimaatverandering onder de aandacht te brengen. Die uitspraak van het gerecht in Nederland had ik dan luid toegejuicht."

Een koningin mag niets uiten over politieke of juridische zaken.

(zucht) "Dat weet ik. Ik zou het diplomatisch aanpakken, en benadrukken hoe belangrijk de klimaatdiscussie is, en dat we dat constant in de aandacht moeten houden."

Hoe gaat u om met titels? U bent hier prinses en in Engeland lady, want uw echtgenoot is tot sir benoemd door de Engelse koningin.

"Hij kreeg die titel voor zijn verwezenlijkingen op het wetenschappelijke vlak. Titels veranderen hoe dan ook niets aan de persoon."

Bent u royaliste of toch een klein beetje republikeins?

(schatert) "Wat kan ik daarop antwoorden, komaan zeg."

Stel dat België splitst, de koning verdwijnt, zou u dat betreuren?

"Alles is steeds in evolutie. Misschien doet die situatie zich ooit voor. Is koningschap nog van deze tijd? Niet als concept. Een bestuursfunctie erfelijk doorgeven wringt met de term democratie. Onze koning is momenteel wel nog 'de gerant' van dit land. Bovendien brengt het vorstenpaar thema's onder de aandacht die hun nieuwe rol van morele symboliek kracht bijzetten. En dat vind ik dus prima."

---

Morgen in deze krant: Deel 2 van Troonlijst, met Isabelle von Medinger (nr. 80) en Guillaume Björklund (nr. 236)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234