Dinsdag 25/02/2020

'Ik heb geleerd hoe vreselijk het leven vaak is'

Of het nu om pornosterren of kinderen met autisme gaat: Louis Theroux (41) dringt andermans wereld binnen en maakt er bijzondere documentaires over. De schrijverszoon met een brilletje over authenticiteit, deontologie en mannen die hun huisdier tong-zoenen.

De achterbank van een stationwagen. Aan de linkerkant: een grote jongen van 20. Een soort vriendelijke reus lijkt hij. Amper in staat te praten, maar met een zachte, zij het wat lege uitdrukking op het gezicht. Aan de rechterkant: een grote jongen van 40. Met zijn bril en ietwat gedemodeerde kleren ziet hij er nerdy uit, maar ook vriendelijk en betrouwbaar. Op de autoradio speelt plots een merengueliedje. De jongen van 40 begint met schouders en heupen te draaien en kijkt de jongen van 20 ondeugend aan. Die lacht en doet het dansje mee.

Het is één van de ontroerendste scènes uit Extreme Love: Autism, een van de nieuwe documentaires die Louis Theroux als eregast presenteert op het Leuvense festival Docville. Vintage Theroux is het: de band die hij met zijn onderwerp smeedt, de milde humor, de dubbele bodem. Want: Brian is helemaal geen lieve reus. Op zijn achtste stak hij het huis van zijn ouders in brand en regelmatig valt hij zijn moeder aan. Oorzaak: de zware vorm van autisme waar hij aan lijdt.

Autisme en - in de andere Extreme Love-documentaire - dementie: het zijn niet meteen onderwerpen die je spontaan linkt aan Theroux. De documentairemaker draait al 20 jaar mee. Het was filmmaker Michael Moore die hem destijds op het scherm lanceerde in het even linkse als grappige nieuwsmagazine TV Nation. 22 was hij toen, de zoon van de beroemde reisboekenschrijver Paul Theroux, afgestudeerd aan het prestigieuze Magdalen College in Oxford en net aan de slag als journalist voor het New Yorkse Spy Magazine.

Swingers en ufo's

In 1995 gaf de BBC hem een vast contract en 3 jaar later kwam Theroux met het idee zich te laten onderdompelen in de vreemdste subculturen. Weird Weekends was geboren en in de twee jaar die volgden, trok de schrijverszoon met een brilletje op met pornosterren, ufo-jagers, swingers, bodybuilders en gangsta rappers.

Het programma vestigde Theroux' reputatie als "de man aan wie iedereen onthult hoe vreemd hij wel is". Door de jaren heen echter werden zijn onderwerpen ernstiger. Ultrazionisten in Israël, criminele bendes in Lagos, de godsdienstwaanzinnige familie Phelps die op begrafenissen van gesneuvelde Amerikaanse soldaten homofobe leuzen scandeert: Theroux haalde ze allemaal voor zijn camera.

En nu dus: dementerenden en kinderen met autisme. Of hij wilde bewijzen dat hij het ook kon: de kwetsbaarsten uit onze samenleving op een diepgaande en menselijke manier portretteren? Bij die vraag is het opeens raak. Daar is het: het Theroux-gezicht. Een blik vol oprechte verwondering gecombineerd met een monkellachje om de lippen.

Weinig mensen lijken zo op hun persona op tv als de man voor ons, in dit kleine kamertje in het Leuvense Begijnhof Hotel. Van bij het obligate handen schudden heeft Theroux zich every inch a gentleman gedragen. Hij informeerde naar mijn werkgever, verontschuldigde zich voor zijn drukke schema en noemt elke andere vraag interesting of fascinating. Ook nu weer. "Ik denk niet dat ik mijn publiek iets wil bewijzen", klinkt het voorzichtig.

"Wel was het een behoorlijk vreemde en ... andere ervaring voor mij. De mensen die ik in mijn vorige documentaires portretteerde, waren allemaal de auteurs van hun eigen lot. In welke situatie ze zich ook bevonden, op een of andere manier hadden ze zelf altijd een rol gespeeld in het creëren van die situatie. Nu was dat anders. Niemand kiest ervoor een kind met autisme te hebben. Ik heb geleerd hoe vreselijk het leven vaak is. En dan lijken uitspraken als 'Je moet erdoor' of 'Je moet positief blijven' zo'n gladde praat. Zo verschrikkelijk oppervlakkig."

Toch zijn de Extreme Love-documentaires volgens de documentairemaker nu ook weer niet zo anders. "Het gaat nog steeds om extremen - extreem gedrag, extreme situaties. Een moeder die zegt dat haar kinderen haar geen vreugde schenken. Een andere die haar zoon in een instelling moest laten opnemen omdat hij haar maar bleef aanvallen. Toch zouden we dit soort verhalen vroeger niet gemaakt hebben. Omdat er geen waarom-vraag te stellen valt. 'Waarom heb je een tijger in je achtertuin?' 'Waarom doe je aan seks voor een camera?' Zulke vragen vielen weg."

"Eigenlijk doe ik al 20 jaar hetzelfde", gaat Theroux verder. "De eerste reportages die ik maakte, gingen over mensen die dachten dat de wereld zou vergaan, religieuze sektes en neonazi's. De documentaires die ik nu maak, staan daar niet zo heel ver van af. En daar ben ik blij om. Ik heb nu eenmaal bepaalde interesses die niet zullen veranderen: extreem gedrag, mensen in vreemde situaties, bizarre seksuele uitingen, crimineel gedrag. Als ik daarover geen reportages meer kan of mag maken, ga ik me heus niet in een sofa nestelen om de talkshowhost te spelen."

Echt schamen doet hij zich nooit voor zijn reportages uit het verleden, maar het kon soms wel een stuk beter, bekent hij met een gegeneerd lachje. "Soms krimp ik een beetje in elkaar als ik mijn off-screen commentaar hoor bij vroegere documentaires. De toon zat soms fout. Dan klonk ik ongevoelig of zei ik dingen die over the top waren. Mijn aanpak was ook niet altijd de juiste. Toen we de reportage over swingers draaiden, maakte ik Margaret, die samen met haar man Gary een swingersclub had, tijdens een bezoek aan de supermarkt wijs dat ik het meisje aan de kassa zou uitnodigen voor één van hun swingersparty's. Dat maakte haar overstuur en ik had het waarschijnlijk niet mogen doen."

"Maar ik denk wel dat ik me als journalist meestal respectvol heb gedragen, hoor", haast hij zich. En twijfelt dan weer. "Alhoewel ... Tijdens het filmen van America's Most Dangerous Pets interviewden we een meneer die een gibbon had en hem op een bepaald moment kuste. Je kon hun tongen heen en weer zien schieten. Uiteindelijk hebben we enkel dat fragment gebruikt. Ik herinner me nog dat ik mezelf tijdens de montage de vraag stelde of hij dat wel oké zou vinden. Maar ik denk wel dat het dat is. Denk je niet?"

Er is nog iets dat Louis Theroux doet. Hij keert vaak terug. Terug naar de mensen die hij ooit portretteerde. Dat deed hij voor zijn boek The Call of the Weird (in het Nederlands vertaald als: Reizen door de subculturen van Amerika) in 2005. Dat deed hij vorig jaar voor een follow-up documentaire over de familie Phelps en dat deed hij dit jaar voor een reportage over de porno-industrie in de Californische San Fernando Valley, 15 jaar nadat hij er voor het eerst een portret maakte.

"Ik wil weten hoe het leven van die mensen is veranderd", legt hij uit. "Ik moet mezelf haast opleggen niet keer op keer terug te gaan. Het is bijna morbide. Dat is de obsessieve kant van mijn karakter. In de documentaires zelf al, zelfs in Weird Weekends, wilde ik ook steeds terugcirkelen en de mensen die ik volgde, opnieuw opzoeken. Het voelde alsof ik samen met hen een bepaalde weg had af te leggen."

Vrienden verraden

Niet dat hij hen als vrienden beschouwt. Of liever: dat doet hij niet meer. "Voor ik op pad ging voor mijn boek zag ik hen als vrienden. Vrienden die ik misschien wel verraden had door een documentaire over hen te maken. 'Ze vertrouwen me en hebben me graag en dan maak ik tv over hen.' Dat was zo'n beetje mijn wroeging. Maar toen ik hen opnieuw opzocht, bleken dat hersenspinsels. Ja, ze mochten me wel, maar ze beseften goed genoeg dat ik daar was om een tv-programma te maken. Ze zagen ook niet in waarom we onze relatie - om het dan zo te noemen - voort te zetten."

Of hij die nood zelf wel voelde? "Eigenlijk wel." Hij pauzeert. Weer die verwarde blik. "Maar op een professioneel niveau?", probeer ik. "Nee", klinkt het ontwapenend eerlijk. "Op een behoorlijk verwarrend niveau. Gelukkig heeft het boek me genezen van die hersenspinsels."

Vandaag geeft Theroux een masterclass op Docville. Welke de belangrijkste les is die hij wil meegeven? "Ik denk dat die met authenticiteit te maken heeft, met de zoektocht naar iets echts. Eén van de beste manieren om goede tv te maken is om iets verbazingwekkends te laten gebeuren. Maar op een authentieke manier. En dat kan alleen door open te staan voor het onverwachte. Je mag daar niet in de eerste plaats zijn om tv te maken, maar om deel te worden van een bepaalde werkelijkheid. Als een buitenstaander me zou volgen tijdens het filmen, zou hij dat wellicht verrassend saai vinden. Want geloof me: het duurt verschrikkelijk lang voor je iets verbazingwekkends kan laten gebeuren."

America's Most Dangerous Pets: vanavond om 20.40 uur op Canvas. Extreme Love: Dementia: vandaag Belgische première om 14u op Docville, op vrijdag 11 mei om 20u40 op Canvas. Extreme Love: Autism: morgen Belgische première om 19u30 op Docville, op vrijdag 18 mei om 20u40 op Canvas.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234