Woensdag 26/01/2022

'Ik heb de Bourne-boeken nooit gelezen'

Omdat Hollywood de lucratieve Jason Bourne-franchise absoluut in leven wou houden, werd beroep gedaan op de Amerikaanse scenarist-regisseur Tony Gilroy. Die had eerder al de scenario's van de trilogie geschreven. Ook The Bourne Legacy staat als een huis. Zelfs al heeft Tony Gilroy nooit één van de Bourne-romans van Robert Ludlum gelezen.

Met The Bourne Ultimatum werd in 2007 de bijzonder succesrijke en op de spionageromans van Robert Ludlum gebaseerde Jason Bourne-filmtrilogie afgesloten. Regisseur Paul Greengrass en acteur Matt Damon vonden dat het genoeg was geweest. Het verhaal over de door amnesie geplaagde superspion annex moordmachine, die op zoek moest naar zijn echte identiteit, was helemaal verteld. De cirkel was rond. De waarheid was naar boven gespit, alle complotten ontrafeld en de Amerikaanse geheime diensten konden aan de schandpaal genageld worden. Maar Hollywoodstudio Universal en de Robert Ludlum Estate wilden de franchise niet zomaar loslaten. En dus werd een vierde film, The Bourne Legacy, in de steigers gezet, met acteur Jeremy Renner, bekend van The Hurt Locker en The Avengers. Dit keer mocht Tony Gilroy niet alleen het scenario leveren, maar ook de regie voeren. Hij kwam het resultaat persoonlijk voorstellen op het Festival du Cinéma Américain in Deauville.

In de productienota's wordt Gilroy omschreven als the narrative architect behind the Bourne film series. Zo'n omschrijving hadden we nog nooit gelezen voor een scenarist. Tony Gilroy haalt zijn schouders op: "Tja, ik heb dat ook gelezen. Het geeft mij het gevoel dat ik eigenlijk over een tekentafel en een sextant zou moeten beschikken. Ach, ik weet niet wat ik daar nog meer kan over zeggen."

Het suggereert in ieder geval dat u meer hebt gedaan dan alleen maar de Jason Bourne-boeken van Robert Ludlum tot filmscenario's bewerken.

Tony Gilroy: " Maar dat heb ik ook niet gedaan. Ik heb geen van die boeken ooit gelezen".

Hoe hebt u dan de vier Bourne- scenario's geschreven?

Tony Gilroy: "Behalve de eerste 20 minuten van The Bourne Identity, die wel uit het gelijknamige boek komen, is al de rest origineel materiaal. Voor de eerste film gedraaid werd, waren de Bourne-boeken niet echt bekend. No reputation at all. Doug (Liman, de regisseur van The Bourne Identity uit 2002, JT) had een scenario gekregen, gebaseerd op het eerste boek, dat reeds van 1980 dateert. Dat scenario was... niet erg sterk. Nogal bombastisch. Het had ook een update nodig. Ik werd uitgenodigd voor een gesprek. Ik heb dat scenario, niet het boek, toen gelezen en ik heb dan aan Doug gevraagd waarom hij zoiets wilde verfilmen.

"De reden waarom ik die meeting met Doug aanvaard heb, had niets met Bourne te maken. Dat interesseerde mij niet. Zes maanden eerder had hij een scenario van mij, waar ik zelf heel tevreden over was, afgewezen. Ik wou dus van hem persoonlijk te weten komen waarom hij dat gedaan had. We hebben dat toen uitgepraat en uiteindelijk heb ik voor hem dan toch een nieuwe scenarioversie van The Bourne Identity geschreven, maar zonder het boek zelf te lezen. De film is een succes geworden - wat niemand maar verwacht had - en dan wilde men natuurlijk een sequel. Ik heb dan even door The Bourne Supremacygebladerd, maar dat verhaal speelde zich af in China en Hongkong. Het ging ook over de Vietnam-oorlog en Bourne was inmiddels een historicus geworden. Met kinderen. Daar kon ik niets mee aanvangen en dus heb ik dan maar mijn eigen Bourne-scenario's verzonnen."

Daarom wordt u dus the narrative architect genoemd?

"Ja. Nu ik dit hier allemaal verteld heb, kan ik die titel met recht en reden claimen. Ik verdien het inderdaad om zo genoemd te worden (lacht uitbundig). In feite leiden de Bourne-boeken en -films een parallel, maar volledig van elkaar gescheiden bestaan. Ik vind dat eigenlijk wel fascinerend. De Robert Ludlum Estate is inmiddels een sterk bedrijf geworden. Ze doen hun werk goed, bijvoorbeeld door het artwork van de films voor de covers van de boeken te gebruiken. En ze hebben nog steeds veel invloed wat de films betreft. Het was trouwens de Ludlum Estate die mij opnieuw benaderd heeft voor de vierde Bourne-film."

De tweede en de derde Bourne-film werden geregisseerd door Paul Greengrass.

"Ja, maar het is geen geheim dat Paul en ik niet goed met elkaar konden opschieten. Na The Bourne Supremacyheb ik het scenario van The Bourne Ultimatum voornamelijk geschreven omdat ik in diezelfde periode vooral bezig was met de voorbereiding van mijn eigen film, Michael Clayton. Ik wist dus dat ik gedurende twee jaar niets zou verdienen. Ik heb het Ultimatum-scenario ingeleverd drie weken voor de productie van Michael Clayton van start ging. Dat was voor mij het einde van het Bourne-avontuur. Ik heb die derde film trouwens niet eens gezien.

"Paul en Matt Damon hebben toen nog samen de oorlogsfilmThe Green Zone gedraaid, maar ze hadden toen ook laten weten dat een vervolg op de Bourne-trilogie voor hen niet meer hoefde. Dat heb ik via de media vernomen, want ik had toen geen contact meer met hen. Het was uiteindelijk de Ludlum Estate die mij gecontacteerd heeft omdat zij wel degelijk een vierde film wilden, maar niet wisten hoe ze dat moesten aanpakken. Moesten ze Matt Damon vervangen door een andere acteur? Moest het een prequel worden? En meer van die vragen".

In The Bourne Legacy vallen twee zaken op. Het is geen reboot. Jason Bourne wordt niet vertolkt door een andere acteur, maar vervangen door een ander hoofdpersonage. Aaron Cross, vertolkt door Jeremy Renner, is de nieuwe actieheld. En het is evenmin een sequel, want het verhaal speelt zich niet af na The Bourne Ultimatum, maar ongeveer gelijktijdig.

"Ja, het is een sidequel geworden. Het einde van The Bourne Ultimatum was een probleem. Een groot probleem. De film eindigt met Jason Bourne die alles openbaar maakt. Maar als alles bekendgemaakt wordt, hoe moet het dan verder? Mijn theorie is dat je zo'n probleem niet uit de weg moet gaan, maar het juist moet omarmen. Je moet het probleem tot je vriend maken. Zo kon de dreiging van het openbaar maken van het Treadstone-programma een voordeel worden voor deze nieuwe film, maar die moest zich dan wel gelijktijdig afspelen. Zo kan je bijvoorbeeld iemand vanuit die vorige film naar onze film laten telefoneren.A movie can call our movie! That's cool."

Waarin verschilt Aaron Cross van Jason Bourne?

"Jason Bourne is iemand die met morele dilemma's geconfronteerd wordt. Dat is inherent aan zijn personage. Hij is zijn geheugen kwijt en moet op zoek naar zijn identiteit. Bij Aaron Cross is er geen sprake van een moreel conflict. Hij weet perfect wie en wat hij is. Morele dilemma's komen wel aan bod bij de personages die vertolkt worden door Rachel Weisz en Edward Norton."

Het is Norton die als de kwade genius Eric Byer het ultrageheime Outcome-programma omschrijft als 'morally indefensible, but totally necessary'.

"Ja, dat zijn interessante vraagstellingen. Maar als ik aan zo'n scenario begin, ligt dat soort vragen niet aan de basis. Ik weet zelf niet waar het vandaan komt. Misschien is dat de innerlijke priester in mij die tijdens het schrijven naar buiten komt. In de vier Bourne-films is er trouwens geen sprake van echte booswichten. Geen supervillainszoals Blofeld in de James Bond-films. In de trilogie was Jason Bourne zelf zijn ergste vijand."

Rachel Weisz speelt de rol van Dr. Marta Shearing, een hooggespecialiseerde wetenschapster. 'I just do the research', zegt zij tegen Aaron Cross. Maar die reageert: 'You just load the gun'.

"De houding van Dr. Shearing is die van mensen die zeggen: 'Ja, ik zie wel elke dag treinen voorbijkomen, maar ik weet niet waar ze heen gaan. Ik hou alleen maar de sporen proper'. Wat deze film inderdaad ter sprake brengt, is de onheilige driehoek tussen de bedrijfswereld, de wetenschap en de veiligheidsdiensten of het leger. Die samenwerking heeft zich momenteel tot massale proporties ontwikkeld in Amerika, maar ook elders in de wereld. En ik denk niet dat dat een gezonde zaak is."

In The Bourne Legacy moet het Outcome-programma via allerlei biochemische ingrepen voor geneticallyenhanced warriors zorgen. Zowel mentaal als fysiek beter getrainde soldaten en spionnen. Hoe dicht zit u hier tegen de realiteit aan?

"Heel dicht, al heb ik het hier niet over het specifieke Outcome-project zoals we dat in de film tonen. Voor de medische kant van de zaak hebben we uiteraard met dokters en wetenschappers gepraat, maar in de film zelf mochten we het natuurlijk niet té ingewikkeld maken. Ik heb net gehoord dat ze hier in Frankrijk voor de ondertiteling beroep hebben gedaan op enkele wetenschappers, kwestie van de juiste terminologie te gebruiken. Die vonden het verhaal heel erg fascinerend.

"Ik beweer niet dat zoiets als het Outcome-programma ook echt bestaat, maar het is wel zeer plausibel. Feit is dat het leger altijd al met dergelijke onderzoeksprojecten in de weer is geweest. De IQ-test is bij voorbeeld een erfenis van de Eerste Wereldoorlog. Later waren er de militaire experimenten met LSD, waar een film als The Manchurian Candidate ook al over ging.

"Een tijdje geleden, vlak voor de Olympische Spelen, was er een journalist die heel erg sceptisch deed over het realiteitsgehalte van de film. Ik heb hem toen gewoon aangeraden om op het internet enkele woorden in te tikken, zoals Mitre, de Jason Group, Nobles of DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency). 's Anderendaags belde hij me terug om te zeggen dat er net die ochtend in The Wall Street Journal een artikel was verschenen over de wetenschappers die zich met het dopingonderzoek voor de Olympische Spelen zouden bezighouden. Onderzoek naar steroïden, bloeddoping en dergelijke meer. Bleek dat die wetenschappers vooral op zoek waren naar middelen om de zogenaamde genomic doping op het spoor te komen. En dat is precies waar we het in deze film over hebben: minuscule veranderingen in de chromosomen. Die wetenschappers waren er dus van overtuigd dat die vorm van doping nu al tijdens de Spelen zou kunnen gebruikt worden."

Net als de vorige Bourne-films bevat deze film enkele memorabele actiesequenties, zoals de spectaculaire motorachtervolging in Manila. Worden dergelijke scènes uitgebreid neergeschreven in het scenario? Of staat er gewoon: achtervolging door de straten van Manila?

"Als je een scenario schrijft en je weet nog niet of de film ook effectief zal gemaakt worden, dan zijn dergelijke scènes vaak ondankbaar, want je weet dat die pagina's nauwelijks gelezen worden. En dan zou je inderdaad liever gewoon carchase schrijven in plaats van acht pagina's met allerlei details. Zelf heb ik vrij snel ondervonden dat ik actiescènes alleen maar goed kan schrijven als ik ter plaatse ben. Dan kan het ook zeer specifiek worden. Voor The Bourne Identity had ik het voordeel dat ik Parijs al goed kende. Voor The Bourne Supremacy ben ik naar Berlijn en Moskou geweest en voor The Bourne Ultimatum naar Tanger in Marokko."

Maar waarom nu precies Manila?

"Omdat we een beetje uitgekeken waren op Europa (lacht). Zuid-Oost Azië leek ons een goed idee. We hebben Manila, Djakarta en Ho Chi Minh, het vroegere Saigon, bezocht en Manila bleek de beste keuze. Ze hebben daar een behoorlijke filminfrastructuur en we wisten ook dat als we iets vroegen en zij ja zegden, dat het dan ook zou gebeuren.

"In Jakarta zegden ze op alles ja, maar dat was toch geen garantie. In Manila hebben ze ook een wat trieste geschiedenis als een soort stiefkind van de VS. Veel grote Amerikaanse bedrijven hebben daar fabrieken neergeplant en dat was een element dat we ook voor dit verhaal nodig hadden. Het is een harde plek om te wonen, maar de mensen zijn er buitengewoon. En wat dat schrijven op locatie betreft: als schrijver zit je altijd maar in een kamer. Het is dankzij de filmbusiness dat ik zo nu en dan naar alle mogelijke plekken in de wereld kan reizen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234