Woensdag 22/09/2021

'Ik geloof niet in het grote gelijk van één personage'

Romeinse tragedies van regisseur Ivo van Hove en Toneelgroep Amsterdam beleeft vanavond zijn Belgische première in het Brusselse Kaaitheater. In Nederland lijkt de zes uur durende productie nu al uitgeroepen tot de beste van het jaar.

DOOR WOUTER HILLAERT

BRUSSEL l 'Het is nooit mijn bedoeling geweest om de waan van de dag te spiegelen, maar terwijl we aan het repeteren waren kwamen er voortdurend situaties in de media die vanuit het stuk ongelooflijk herkenbaar waren', zegt regisseur Ivo van Hove.

Bedenk even welke theaterproducties de laatste jaren boven zichzelf uitstegen en een leven gingen leiden in de bredere publieke opinie: Massis de musical, Aalst, Martens en Mefisto for ever. Ze hadden niet alleen hun hoge kwaliteit gemeen. Het waren vooral producties die de gedeelde Vlaamse nieuwswerkelijkheid zo weergaven dat ze vanzelf discussie losweekten over hun inhoud en ethische positie. Aan de vestiaires van deze voorstellingen moest je je jasje van burger niet inwisselen voor dat van toeschouwer. Je was beide ineen: deelgenoot.

In Romeinse tragedies is dat zelfs letterlijk zo. Het publiek kan tijdens dit shakespeariaanse drieluik van Coriolanus (1608), Julius Caesar (1599) en Antonius en Cleopatra (1607) vrij rondlopen van de zaal naar de stijlvolle ziteilandjes op de bühne, tot zelfs in de foyer. Monitors laten je toe overal het verloop te blijven volgen van de hoge machtsstrijd tussen de nieuwe consul Coriolanus en de volkstribunen, tussen Caesar en de samenzweerders rond Brutus, en tussen Marcus Antonius in Egypte en de rest van het triumviraat in Rome. Dat unieke publieksconcept is al het halve succes van Romeinse tragedies: de toeschouwer kan er bij wijze van spreken tussenin gaan staan. Weg de kloof tussen burger en politiek, tussen acteurs en publiek.

Maar de Shakespearebewerking slaat vooral inhoudelijk erg aan in Nederland. In hun moderne pakken bekleden deze Romeinse redenaars verrassend goed het huidig politieke bedrijf, zoals met de verwarring tussen de stem van de kiezer en bedekt populisme, de profilering van individuele koppen en de publieke inzet van het privéleven. Zo werd de rol van Brutus mee geïnspireerd door De Woutertapes, een omstreden documentaire waarin PvdA-lijsttrekker Wouter Bos zich tot ver achter de coulissen liet volgen door een tv-ploeg en in beeld kwam als een kwetsbare twijfelaar. De moord op Caesar doet denken aan die op Pim Fortuyn. Er wordt zelfs letterlijk geciteerd uit een befaamd interview na diens eerste kiesoverwinning.

Dat is de kracht van Shakespeares stukken die eerder politiek getint zijn, op voorwaarde dat ze opgevoerd worden in een doordacht eigentijds kleedje: ze bieden telkens weer nieuwe kijkkaders op de veranderende werkelijkheid. Zo zullen Vlamingen gegarandeerd Hertoginnedal zien. Als Coriolanus (Fedja van Huêt) aan de andere kant van de debattafel halsstarrig blijft vasthouden aan zijn status van overwinnaar is hij ineens Leterme. Rond de kersverse consul begeven zich zowel gehaaide spindoctors als oudere verdedigers van het landsbelang om hem voor de camera de juiste toon te doen aanslaan. Zijn gebroken monologen voert hij als de tv-spots een na een zijn gedoofd.

Het belangwekkendste aan deze nieuwe tijdsproductie is nog wel dat de regisseur Ivo van Hove heet. De Vlaamse directeur van Toneelgroep Amsterdam heeft zich de laatste jaren vooral op de huiskamer gericht: Scènes uit een huwelijk, Perfect Wedding en Hedda Gabler. Wat is er veranderd? "Ik vind theater nog altijd niet het medium voor directe antwoorden op hete hangijzers, maar het kan wel aanzetten tot grotere reflecties", aldus Van Hove. "Een keer om de zoveel tijd maak ik zo'n productie over politieke machtsmechanismen, denk maar aan Ajax/Antigone of Caligula. Ik herlas twee jaar geleden Antonius en Cleopatra, zag verwijzingen naar Julius Caesar en ontdekte daarbij Coriolanus, dat ik amper kende. Het was een openbaring: in één weekend kreeg ik dit hele onderzoek helder voor ogen."

Het is een analyse geworden waarin Van Hove geen stelling inneemt voor of tegen vooruitgeschoven leiderschap of de macht van de kiezer. "Ik ben geen regisseur van het grote gelijk van één personage. Tegenstrijdigheid is cruciaal." Wel ziet hij duidelijk een inzet achter Romeinse tragedies. "Ik heb geprobeerd om vanuit Hannah Arendts Wahrheit und Politik een hoopvolle kijk op de politiek te bieden. Die discussie tussen Coriolanus en de tribunes bijvoorbeeld, dat zijn de groeipijnen van de democratie. Het is overleg dat moeizaam tot consensus leidt. Dat woord heeft vandaag een negatieve bijklank, want het betekent dat je iets verloren hebt, maar ik zie het juist als de weg om tot iets nieuws te komen."

Ook Martens verdedigde zo de politiek, maar dan als een bovenpersoonlijk systeem. In Romeinse tragedies is het net de voortdurende worsteling van de machthebbers met hun naasten en hun vrouwen die de lijn vormt tot de lange zwanenzang tussen Antonius (Hans Kesting) en Cleopatra (Chris Nietvelt). "De invloed van dat persoonlijke fascineert", bevestigt Van Hove. "Die ex-spindoctor van Tony Blair (Alastair Campbell, WH) heeft het daar over: hoe hij met sommige collega's beter overweg kon dan met anderen. En dat bepaalt dan de wereldpolitiek." Maar hoe bedenkelijk politiek soms kan zijn, Van Hove blijft machthebbers met respect bekijken. "Romeinse tragedies toont hoe ze hun soms vreselijke daden stellen vanuit grote idealen. Ik geloof echt dat ook Bush en Osama bin Laden handelen naar hun overtuiging van het goede."

Romeinse tragedies speelt nog tot 16 september in Kaaitheater, Brussel (02/201.59.59) en op 29 en 30 september in deSingel, Antwerpen (03/248.28.28). Meer info: www.toneelgroepamsterdam.nl.

Regisseur Ivo van Hove:

Ik vind theater nog altijd niet het medium voor directe antwoorden op hete hangijzers, maar het kan wel aanzetten tot grotere reflecties

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234