Dinsdag 25/02/2020

'Ik ga te werk als een soort oorlogsfotograaf'

Kamagurka's chagrijnige, conservatieve cartoonheld Bert is eigenlijk nooit weggeweest, maar sinds deze week ligt wel het lijvige boek De terugkeer van Bert en Bobje in de winkel. Juist nu begint ook die andere Kama-klassieker, Cowboy Henk, aan een tweede, internationale carrière.

Bert ontsproot in 1977 aan het brein van Kamagurka toen de tekenaar nog in Gent woonde. "Ik had de behoefte om een soort stand-upcomedian te creëren, maar dan in de gedaante van een soort stripfiguur", vertelt Kamagurka. "Het idee was iemand te laten babbelen in een zo leeg mogelijk decor, zijn gal spuwend over taferelen die ik in mijn persoonlijke omgeving allemaal zag gebeuren. Toen ik door het venster keek bemerkte ik een vrachtwagen met damesondergoed. Dat was het eerste decor waarin de chagrijnige, egocentrische en monologen houdende Bert Vanderslagmulders zich liet zien. Hij vond zoiets niet kunnen, een camion met zulk ondergoed. Zo is het begonnen." En de rest is geschiedenis. De fulminerende, kale, conservatieve man met bril verscheen kort daarna in Humo in de cartoonserie Van Maerlantstraat 23. Kamagurka (57) had nooit de bedoeling er een langlopende reeks van te maken, maar dat werd het wel. Vanaf 1979 kreeg Bert V. een vaste stek in het blad. Wie het deze week verschenen De terugkeer van Bert en Bobje openslaat merkt evenwel dat Berts hond Bobje in de eerste heft van het boek ontbreekt. Wanneer hij dan toch verschijnt, is het niet de hond die we nu kennen: Bobje ligt aan de ketting en loopt op vier poten.

Aan een geïnteresseerde voorbijganger omschrijft Bert zijn huisdier als een Russische soort, meer bepaald een 'Tsjerno-bullterriër'. "Is nieuw, bestaat nog maar vier of vijf jaar", klinkt het. Bij de opmerking dat het dier een rare kop heeft, lacht Bert, om vervolgens op te merken dat de hond (met de op Bert gelijkende kop) hem aan iemand doet denken. Kamagurka: "Oorspronkelijk wilde ik een strip maken waarin het personage Bert niet eens bewoog, enkel mompelde. Daarin ben ik mislukt. Door de komst van Bobje was er meer beweging en dialoog, ook al omdat het leidde naar nieuwe ontmoetingen met andere personages."

Aan de inspiratie voor Bobje gaat een vreemd verhaal vooraf, zegt Kamagurka. "Op CNN had ik een treurige reportage gezien over een klein kind dat door bombardementen de handen en voeten was kwijtgeraakt. Ik zette het rechtop en merkte dat het precies een hondje was. Zo is Bobje ontstaan. Het probleem was dat ik hem niet zo kon laten spreken. Met een sprekende hond zit je snel bij een reeks als Peanuts. Dat wilde ik niet.

"Het vreemde was dat, door dat personage te introduceren, mijn vrouwelijk lezerspubliek groter werd. Bobje ontroerde vrouwen, op de een of andere manier. Ik denk dat Bert eerder de mannelijke kant vooropstelde, terwijl Bobje er iets onschuldigs aan toevoegde. Nu ja, dat leek in ieder geval zo, want hij is wel een geniepigerd, hoor. Ik zou hem eerder omschrijven als een 'menshond'. Het is nu eenmaal zo dat iedereen die een hond bezit, daar na een tijdje menselijke trekjes in herkent. Dat is bij Bobje niet anders. En daarom lijkt hij ook wat op Bert. Maar hij blijft een hond en heeft er alle karakteristieken van: hij loopt achter een stok en moet uitgelaten worden."

Don Quichot

Bert en Bobje zijn samen met Cowboy Henk Kamagurka's enige, al decennia terugkerende, cartoonhelden. Op de vraag welke van de twee hij verkiest, volgt een lange pauze. "Hm, ik kan me volledig uitleven in die twee extremiteiten. Cowboy Henk is eerder een deus ex machina, waarbij je de vergelijking kan maken met Don Quichot. Hij is een soort mechanisme waarmee je van alles kunt uitsteken, terwijl Bert eerder een karakter op zich is die zich verdiept in innerlijke monologen. Hij is een man die thuis onder zijn lamp of voor de televisie zit te monkelen, commentaar levert wanneer iets wordt afgeschaft of iets nieuws zich aandient. Hij is een zeer conservatief man die ten strijde trekt alles wat nieuw is. Dat zijn dingen waar Cowboy Henk zich allemaal niet mee bezighoudt."

Bert en Bobje namen weliswaar af en toe aan een pauze, maar zijn eigenlijk nooit weggeweest. Het woord 'terugkeer' in de titel van het nagelnieuwe Bert en Bobje-boek, omschrijft Kamagurka als een 'filmslogan'. Hij zeg het net leuk te vinden dat zijn papieren creaties komen en gaan. "Ik heb een tijdlang bijna elke week een nieuw personage gecreëerd zoals Raketman, Chris de Crashtest Dummy, Ratman met Jeroom of vorig jaar nog Dikke Billie Walter met Herr Seele. Die kunnen zomaar terugkeren. Nu ik erover nadenk: het personage Kamiel Kafka kan zo terug het podium op. En vorige week zag ik op Vitaya een reportage over het feit dat over twintig jaar één op de drie Britten meer dan 150 kilogram zouden wegen. Tja, dat creëert binnenkort dan misschien weer een nieuwe markt voor Dikke Billie Walter, die voor ons wat 'op' was.

'The best comic ever'

Bert en Bobje doen het ondertussen ook goed in het buitenland. Ze stonden al een tijdlang in NRC Handelsblad of het Franse satirische stripblad Charlie Hebdo, maar ook wat boekuitgaven betreft, zit er schot in de zaak. "De Franse uitgeverij Frémoc (Gallimard, gdw) publiceerde een aantal maanden geleden een prachtige bundel van Bert en Bobje. Het probleem is echter dat Bert en Bobje, meer nog dan Cowboy Henk, een taalstrip is omwille van de monologen. Het is net iets taalkundiger. Het moest dus allemaal eerst vertaald worden - ik laat mijn werk zelf vertalen naar het Duits, Frans en Engels - en daar ontbreekt soms de tijd voor. Ik heb zelfs lange tijd geen boeken gemaakt omdat ik met andere dingen bezig was."

Cowboy Henk daarentegen lijkt ondertussen, nadat hij meer dan dertig jaar geleden in Vooruit (de voorloper van De Morgen) verscheen en vooral in Vlaanderen en Nederland bekend was, aan een indrukwekkende buitenlandse carrière te zijn begonnen. "Cowboy Henk verscheen onlangs bij Fréon in Frankrijk en miste er zijn start niet. In Spanje komt binnenkort een eerste album uit, er zijn plannen in Polen en Duitsland en in Finland verscheen alweer het derde album."

Nog indrukwekkender is misschien wel dat de gerenommeerde Amerikaanse stripuitgeverij Fantagraphics momenteel aan Kamagurka's mouw trekt. Dat dat buitenlandse avontuur voor zijn vetgekuifde antiheld nu pas van start gaat, wijt Kamagurka aan onder meer het internet.

"Heel vreemd, maar op het internet circuleert je werk zonder dat je er enige controle over hebt. Laatst kreeg ik een mailtje van de Amerikaanse rapper Danny Swaine. Hij schreef: 'Cowboy Henk is the best comic ever'. Ik had nog nooit van die man gehoord. Pas toen ik naar zijn site ging, wist ik hoe bekend hij was. Ik heb een mailtje teruggestuurd met de vraag hoe hij Cowboy Henk had ontdekt. Bleek dat hij het vertaalde met de vertaalcomputer, terwijl hij de strips doorstuurde naar zijn hele vrienden- en kennissenkring.

"Zo snel gaat dat, dus. Je vindt zelfs een Russische versie van Cowboy Henk op het net. En ik krijg mails van mensen uit Nieuw-Zeeland die een Nederlandstalig boek willen bestellen. Dat personage is de laatste jaren dus een eigen leven gaan leiden. Twintig jaar geleden moest je met je werk onder de arm naar New York vliegen om daar op vijf minuten aanvaard of niet aanvaard te worden. Nu vliegt iedereen en is er overal internet. Alles is makkelijker geworden. Misschien heeft het ook wel met de tijdloosheid van Cowboy Henk te maken. De grappen raken niet gedateerd. Ook het Fonds voor de Letteren zit achter die buitenlandse aandacht. Ze hebben geweldig geholpen met vertalingen.

Toch blijft het nog even uitkijken welke grappen waar verschijnen. In de VS en Groot-Britannië kan niet alles door de beugel, zo ondervond Kamagurka herhaaldelijk. "Ik heb verschillende dingen gedaan voor het Britse magazine The Spectator, maar ik schrok ervan hoe conservatief dat blad is. Je zou denken dat het land van Monty Python garant staat voor een avontuurlijk soort humor. Maar dat is niet zo voor de geschreven pers. Tuurlijk zijn er dingen gecensureerd. Ik heb snel gemerkt dat het niet té zot mag zijn. Godsdienst, seks en gehandicapten, dat zijn de drie thema's waar je ginder niet mee mag lachen. Idem in de States. In The New Yorker staat het zelf in de statuten. Racisme kan er ook niet. Zoek in The New Yorker maar eens een zwarte in een cartoon."

Dat hij ondertussen op de achterflap van De terugkeer van Bert en Bobje omschreven wordt als cartoonist en niet als striptekenaar, begrijpt hij. "De langere verhalen van Bert en Bobje zijn wel degelijk strips, maar voor de rest? Ik voel me niet zozeer striptekenaar dan wel cartoonist, en eerder schrijver van korte teksten dan romancier. Ik kan het wel allemaal schrijven in stripvorm, maar ik kan er niet voor gaan zitten en zoiets dag na dag uitvoeren. Dat past niet in mijn karakter. Misschien kan je me wel striptekenaar noemen, maar dan eentje zonder de in de strip zo belangrijke hokjes of kadertjes. Eigenlijk prefereer ik 'tekenaar', dat is alomvattend, want ik teken ook dingen die niet grappig zijn."

Volgens Kamagurka is het begrip 'cartoon' de laatste decennia "helemaal achterhaald". "Wanneer is iemand een cartoonist? Je hebt tegenwoordig ook kunstenaars die cartoons maken en niet zozeer bekommerd zijn om hun tekenstijl dan wel om hun ideeën. Kijk naar David Shrigley of Glen Baxter. Baxter levert ook cartoons, maar eigenlijk is wat die man brengt meer Margrittiaans surrealisme. Ik weet nog goed hoe ik in de jaren 70 op het cartoonfestival van Knokke-Heist rondliep en nooit iets om te lachen zag. Een van de eisen daar was toen dat een cartoon zonder woorden en uit het Oostblok afkomstig moest zijn. Ik dacht: 'Moet ik dàt maken?' Dat is natuurlijk allemaal veranderd.

Een vrij mens

Als cartoonist ben ik de dag van vandaag een vrij mens. Ik kan in mijn auto tekenen en mijn werk via iPhone inscannen en verzenden. Zo ga je bijna te werk als een soort oorlogsfotograaf. Ik zou als tekenaar zelfs naar Syrië kunnen gaan en van daaruit mijn cartoons doorsturen. De mogelijkheden zijn fantastisch. Daardoor verandert er heel veel, inclusief de manier van tekenen."

Op dit moment test Kamagurka samen met partner in crime Herr Seele "andere dingen" uit. "Voor Humo maken we nu een nieuwe reeks, met meer actualiteitsgerichte paginagrote tekeningen. "De achterliggende reden was simpel: we wilden iets nieuws doen. We hebben ons nu voorgenomen de actualiteit aan te pakken, maar in een keurslijf te gieten van de kunstgeschiedenis. Bijvoorbeeld: met de Vlaamse Primitieven als inspiratiebron een actuele cartoon maken. Dat lukt niet altijd. Ja, dit mag je gerust een testfase noemen. Het is heel intensief. De actualiteit volgen voor een weekblad is moeilijk."

Fans van Cowboy Henk moeten niet treuren. "Henk was een tijdje uit Humo verdwenen. Maar nu is hij terug. We hebben van andere bladen aanbiedingen gekregen, maar Cowboy Henk hoort nergens anders thuis dan in Humo."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234