Maandag 02/08/2021

'Ik flirt graag met de werkelijkheid'

Een geïsoleerd bergdorp, ergens in het Midden-Oosten, waar christenen en moslims zonder noemenswaardige problemen samenleven. En dat wil men daar zo houden. Correctie: het zijn vooral de vrouwen die er, langs beide kanten, alles aan willen doen om de vrede te bewaren. Dat is het uitgangspunt van Et maintenant on va où?, de nieuwe speelfilm van de Libanese cineaste Nadine Labaki: 'Ik had dat dorpje ook wel 'Utopia' kunnen noemen'.

Actrice en cineaste Nadine Labaki, die in 2007 debuteerde met het felgesmaakte Caramel, is geboren en getogen in Libanon. Zij weet dus uit eerste hand wat een door religieuze conflicten gevoede burgeroorlog met een land kan doen. Toch is Et maintenant on va où? ondanks de soms dramatische ontwikkelingen in het verhaal geen zware kost, maar veeleer een erg inventieve tragikomedie. "Lachen met het ongeluk dat ons overkomt, is óók een manier om te overleven. En om de energie te vinden om weer recht te staan", vindt zij.

De film begint met een dansfragment. Geen traditionele dans maar een veeleer moderne choreografie.

Nadine Labaki: "Die sequentie is in eerste instantie bedoeld als hommage aan al die vrouwen die ik tijdens mijn leven gezien heb of die ik later ontmoet heb, ook binnen mijn eigen familie. Vrouwen die hun hele leven in het zwart gekleed gingen omdat ze in de oorlog iemand verloren waren. Vrouwen die jammerden, zichzelf sloegen of zich de haren uit het hoofd rukten bij het dode lichaam van een zoon, een broer of een echtgenoot. Toen ik die sequentie schreef, was er nog geen bewuste beslissing om de film daarmee te beginnen. Het was eerder iets instinctiefs dat ik pas achteraf begrepen heb. In mijn eigen familie zijn er vrouwen die het lijk van hun zoon teruggevonden hebben, in stukken gesneden, in een autokoffer. Of waarvan de zoon pakweg twintig jaar geleden gekidnapt werd en ze weten nog steeds niet wat er met hem gebeurd is. Ik heb voor dit eerbetoon deze specifieke vorm genomen omdat de dans, samen met gezang en muziek, zo'n nobele vorm van expressie is, die de taal en de cultuur overstijgt. En die rechtstreeks tot het hart spreekt. Ik heb voor eenvoudige, maar subtiele bewegingen gekozen, onder meer omdat die vrouwen geen dansopleiding genoten hebben en de bewegingen toch min of meer synchroon moesten gebeuren. Voor de choreografie heb ik mij laten inspireren door Pina Bausch en al die andere moderne danseressen, die via hun lichaam zoveel emoties weten uit te drukken."

Het is een proloog die ook duidelijk maakt dat we ons niet aan een realistisch filmverhaal moeten verwachten, eerder aan een fabel of een sprookje.

"Het is inderdaad een soort 'entrée en matière'. We komen binnen in een fabel. De film begint trouwens met de zin: 'Ik vertel dit verhaal aan wie het wil horen' en dat klinkt zo'n beetje als 'Er was eens'. Op die manier krijgt het verhaal meteen een universelere dimensie. En de film is inderdaad een beetje een sprookje over een dorp dat erin geslaagd is de vrede te bewaren, terwijl er rondom hen gevochten wordt."

In de film zit een grappige variatie op Lysistrata, het klassieke blijspel van Aristophanes, waarin de Griekse vrouwen weigerden om nog seks te hebben zolang hun mannen of minnaars oorlog bleven voeren.

"Ja, hier worden er speciaal vrouwen naar het dorp gehaald om de mannen af te leiden zodat ze niet zouden beginnen vechten. Maar de film is zeker niet bedoeld als een update van 'Lysistrata'. Toen ik dit scenario begon te schrijven, was het opnieuw zeer onrustig in Libanon. Het zag er zelfs naar uit dat we een nieuwe burgeroorlog zouden krijgen. Ik was op dat moment zwanger en misschien had het met een soort moederlijk instinct te maken, maar in eerste instantie ging het verhaal over één welbepaalde vrouw die er alles aan wou doen om te vermijden dat haar zoon een geweer zou grijpen en de straat zou opgaan om te vechten. Naderhand is het scenario geëvolueerd naar het verhaal van een gans dorp waar de vrouwen alles in het werk stellen om een oorlog te vermijden. Daarbij hebben we natuurlijk ook aan dat Griekse blijspel gedacht."

De oorlog die men in het dorp probeert te vermijden, maar die wel elders in het land woedt, heeft met religie te maken.

"In feite had ik om het even welke oorlog kunnen kiezen. Ik had ook twee andere religies kunnen nemen of er zelfs twee nieuwe uitvinden. Het kon ook om een oorlog tussen twee voetbalploegen gaan. Of een oorlog tussen blank en zwart. Of tussen twee buren of zelfs twee families. In essentie draait het om een conflict tussen twee partijen, die verschillend zijn en die dat anders-zijn niet kunnen aanvaarden. Dit gezegd zijnde was het voor mij wel makkelijker om over christenen en moslims te praten, want dat is 'le conflit du moment'. Dat laat zich dus makkelijker illustreren, met incidenten die een bepaald realiteitsgehalte hebben."

Zoals het wijwater dat in de kerk vervangen blijkt door bloed. Of het loslaten van schapen en geiten in een moskee. Of het stukslaan van een Mariabeeld. Of het stelen van schoenen aan de ingang van de moskee.

"Dat zijn enkele voorbeelden, maar de oorzaak van de tweedracht had dus om het even wat kunnen zijn. De film wil niet beweren dat het door de godsdienst komt dat men oorlog voert. De kern van de zaak is dat men het verschil niet accepteert, dat men niet aanvaardt dat iemand in iets anders gelooft en er andere praktijken op nahoudt. Dat is ons grootste probleem."

Er wordt niet getoond wie of wat achter die 'provocaties' zit.

"Dat hebben we bewust vermeden, want wat er precies gebeurt, is niet eens zo belangrijk. Het is de interpretatie daarvan die als katalysator fungeert. En het is zo dat er oorlogen uitbreken. Precies daarom laat ik alles beginnen met een bijna komisch voorval: een christelijk jongetje breekt toevallig een kruisbeeld en de vlam slaat in de pan. Zonder dat men weet wat er gebeurd is. Een provocatie die er in feite geen was, zet een kettingreactie in gang."

U situeert uw verhaal in een niet nader genoemd land, maar u woont en werkt zelf in Libanon, waar deze film ook gedraaid werd. Hebt u tijdens de opnames rekening moeten houden met bepaalde religieuze gevoeligheden?

"Absoluut niet, integendeel. Het was een heel gemengde ploeg. De acteur die de rol van de imam speelt is in werkelijkheid een christen en de acteur die de priester speelt, is in feite een moslim. We hebben hem zelfs moeten leren hoe je een kruisteken maakt."

Behalve het binnenbrengen van vrouwelijk schoon in het dorp, gebruiken de vrouwen nog andere methodes om te voorkomen dat hun mannen naar de wapens zouden grijpen, zoals het klaarmaken van allerlei gerechten met hasjiesj.

"Voor alle duidelijkheid: zoiets is in Libanon wel degelijk illegaal, maar daar storen die vrouwen zich dus niet aan. 'Elles foutent tout en l'air!' Ze houden eigenlijk nergens rekening mee, want ze doen het voor een nobele zaak. Die hasj-episode past eigenlijk ook wel in de sfeer van een sprookje. Ik had het dorpje bij wijze van spreken ook wel 'Utopia' kunnen noemen."

Op een bepaald moment proberen de vrouwen het enige televisietoestel in het dorp te saboteren om de nieuwsberichten buiten te houden. Geen nieuws is in hun geval goed nieuws.

"In het echte leven is dat jammer genoeg onmogelijk. Maar in dat leven zou men zich toch ook moeten realiseren welke nefaste invloed het nieuws uit de buitenwereld kan hebben. En hoe absurd het uiteindelijk allemaal is. In de film zegt een vrouw op een bepaald moment tegen haar zoon: 'Gisteren noemde je Georges nog je vriend, je broer. En vandaag wil je hem in stukken hakken omdat je toevallig gehoord hebt dat er elders oorlog gevoerd wordt?'. Het is die absurditeit die ik in deze film aan de kaak wilde stellen. En daarom toon ik dat dorp als een geïsoleerde plek waar de invloed van buitenaf de spanning doet oplopen, als een virus dat zich verspreidt.

Net als in uw debuutfilm Caramel hebt u opnieuw met veel niet-professionele acteurs gewerkt. Waarom?

"Omdat ik toch ook graag met de werkelijkheid flirt. Ik maak graag films waarbij men zich kan afvragen of het een documentaire is, een speelfilm of nog iets anders.; ik doe de dingen liever niet op een klassieke manier. Ik vind het veel interessanter en verrijkender om op een andere manier met acteurs om te gaan. Misschien ga ik dat in een volgende film nog meer uitdiepen. Ik wil de toeschouwer graag het gevoel geven dat hij naar zichzelf zit te kijken. Ik doe dat uit verlangen naar de waarheid. En om ook zelf in mijn verhaal te blijven geloven. Ik blijf de hele tijd zoeken naar onvoorziene voorvalletjes of onverwachte reacties, omdat ik zelf verrast wil worden. Daarom geef ik de vertolkers ook zo weinig mogelijk tekst, zelfs aan de professionele acteurs. En als ik hen kies, doe ik dat niet op basis van wat ze al eerder gedaan hebben, maar om wie ze in het echte leven zijn."

Hoe zou u het leven in Libanon op dit moment omschrijven?

"Er is nog altijd sprake van een soort latente spanning, de hele tijd. Alsof we op een dunne draad balanceren en niet weten wanneer het evenwicht weer verloren gaat. Dat heeft tot gevolg dat er geen projecten op lange termijn ondernomen worden. We leven in stand-by, omdat we niet weten wat er komen zal. Dat maakt de Libanees dus een beetje nonchalant. Leven van dag tot dag. Waarom zou hij de gevel van zijn woning schilderen als hij niet weet wat er morgen kan gebeuren? Waarom zou hij de gaten in het wegdek herstellen? Nonchalance dus. En ook een soort fatalisme."

Geboren op 18 februari 1974 in Baabdat, Libanon.

Beste filmherinnering uit haar jeugd: Snow White and the Seven Dwarfs. Zegt daarover: "Ik identificeerde mij toen met haar. Misschien omdat we toen altijd thuis opgesloten zaten vermits het oorlog was".

Doet audiovisuele studies aan de Université Saint-Joseph in Beiroet.

Draait videoclips voor zangeressen uit het Midden-Oosten, zoals Noura Rahal en Nancy Arjam.

Debuteert in 2007 met de speelfilm Caramel/Sukkar Banat, waarin ze ook de hoofdrol speelt. De film wint o.m. prijzen op de festivals van Stockholm en San Sebastian.

Getrouwd met muzikant Khaled Mouzanar, die o.m. de muziek voor haar beide speelfilms componeerde.

Werd in 2008 door het Amerikaanse tijdschrift Variety uitgeroepen tot één van de 'Ten directors to watch'.

Et maintenant on va où? werd vorige maand bekroond met de People's Choice Award op het Filmfestival van Toronto.

Zowel Caramel als Et maintenant on va où? werden de Libanese inzending voor de Oscar voor de beste buitenlandse film.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234