Vrijdag 24/09/2021

'Ik, een klokkenluider?'

Ze moet zowat de meest gedemoniseerde vrouw in Brussel zijn. Een zot wijf dat liegen tot kunst verheft, en daarom bij het huisvuil werd gezet. Maar de beschuldigingen van haar ontslagen topboekhoudster Marta Andreasen zullen de Europese Commissie sinds deze week op zijn minst klamme handen bezorgen. Een uitgelekt rapport van de waakhonden van de Europese Rekenkamer bevestigt Andreasens suggestie dat de gebrekkige controlemechanismen in de Europese boekhouding de deur wagenwijd openzetten voor fraudeurs. Ter herinnering: de EU heeft een jaarbudget van 90 miljard euro.

Fabian Lefevere

Marta Andreasen schuifelt zenuwachtig over haar lederen stoel. De tijden zijn hard, verzucht ze met een cynisch lachje. Hoofdboekhoudster van de Europese Unie is ze al een poosje niet meer. In mei stuurde commissaris Neil Kinnock haar wegens haar ongezouten kritiek op de boekhoudkundige praktijken van de Unie de woestijn in. Ze kreeg een baantje in de marge van de macht en werd later, in augustus, geschorst als ambtenaar. De Spaanse van Argentijnse afkomst zit sinds mei zonder haar familie vast in Brussel, wachtend tot de Commissie haar zaak afhandelt. "En dat is niet makkelijk, al laat ik nu mijn familie naar hier komen."

De zonde van Andreasen is dat ze, toen ze geen gehoor kreeg bij de Commissie, de buitenwacht vertelde hoe stuitend ze de boekhouding binnen de Commissie vond. Door het amateurisme van de controlemechanismen zou die een snoepwinkel voor fraudeurs zijn. Het simpele principe van een dubbele boekhouding wordt niet gerespecteerd, zodat inkomsten niet aan uitgaven kunnen worden gekoppeld, en iedereen naar hartelust de cijfertjes kan wissen zonder een spoor na te laten. "De Unie is niet eens in staat een overzicht van de cashflow te produceren", zegt Andreasen. "Als het nu nog om de kruidenierswinkel om de hoek ging, ja, maar het gaat hier wel om de Europese Commissie."

De zaak roept de herinnering op aan Paul van Buitenen. Die Nederlandse ambtenaar, financieel controleur bij de toenmalige commissie-Santer, werd in 1999 op non-actief gesteld omdat hij een belastend rapport over de commissie aan de leden van het Europees Parlement had doorgespeeld. Van Buitenen was op fraude en belangenvermenging gestoten in het departement Onderwijs van de Franse commissaris en ex-premier Edith Cresson. Zij werd uiteindelijk bedankt voor bewezen diensten, maar sleurde in haar val de hele commissie-Santer mee. Van Buitenen kreeg weinig erkenning van zijn werkgever: de nieuwe commissie spuwde hem uit en weigerde hem een nieuwe baan van belang te bezorgen. Voor het publiek werd hij de belichaming van de strijd tegen de Europese verkwisting. Het Duitse weekblad Die Zeit noemde de hem "het geweten van Europa". Koningin Beatrix schonk hem een erelintje voor zijn verdiensten als klokkenluider. Nu is hij financieel controleur bij de politie in zijn geboorteplaats Breda.

Andreasen wist tot voor kort amper wat over de zaak-van Buitenen. "Ik had er wel wat over gelezen, maar alles van op afstand natuurlijk." De voor de hand liggende vergelijking interesseert haar niet bovenmatig. "Ik, een klokkenluider? Wat is dat, een klokkenluider? Het doet er niet zoveel toe. To be or not to be a whistleblower..." Ze moet hard lachen. Volgens Andreasen komt het erop neer dat de Europese Unie blootstaat aan fraude, en dat daar niets aan wordt gedaan.

Andreasen ging in elk geval vrij snel aan de rem trekken, bijna meteen na haar indienstneming in januari van dit jaar. Haar opdracht bestond erin werk te maken van hervormingen van het boekhoudkundige systeem. De Rekenkamer signaleerde de problemen al in 1998, de Commissie beloofde er herhaaldelijk wat aan te doen en presenteerde in juni 2001 zelfs een werkdocument om het systeem te verbeteren. In juli nog van dit jaar werd een actieplan 2002-2005 uitgewerkt. "Op het veld ontbrak het echter aan de wil om een oplossing te vinden", zegt ze.

Het probleem is veeleer technisch, maar met bijzonder verstrekkende gevolgen. Voor de hoofdmodule van zijn boekhouding gebruikt de Commissie SAP, een peperduur en erg betrouwbaar computerprogramma dat een perfecte controle toelaat. Het budget werd evenwel beheerd met Sincom2. Dat is een eigen programma van de Commissie, dat het principe van de dubbele boekhouding, met aparte overzichten van alle inkomsten en uitgaven, negeert. "Ik wilde dat het SAP-systeem werd uitgebreid", zegt Andreasen. "Want Sincom2 voldeed niet aan de minimumeisen."

Andreasen had ontdekt dat de budgetcontrole uiterst kwetsbaar in elkaar steekt. "Er is een absoluut gebrek aan veiligheid: iedereen heeft zomaar toegang tot het systeem en laat geen sporen na van wat hij of zij doet. Een factuur kan zonder problemen tien keer betaald worden. Er is ook een gebrek aan samenhang. Ik kon niet opmaken waar het geld vandaan kwam en waar het naartoe ging. Toen ik daar vragen bij stelde, vertelde de budgetdirecteur me op te houden en de boekhouding te certifiëren. Dat kon ik niet doen: het systeem is onbetrouwbaar. Maar de budgetdirecteur wenste geen verandering in het systeem aan te brengen."

Die budgetdirecteur was de Fransman Jean-Paul Mingasson, "een extreem intelligent man", volgens Andreasen. Inmiddels werkt hij voor de Finse commissaris voor Ondernemingen Liikanen, de vorige begrotingscommissaris. Met Mingasson en de bevoegde commissaris Michaele Schreyer, van de Duitse Grünen, kwam het nooit meer goed. Zeker niet nadat Andreasen had aangestuurd op een externe audit om mogelijke fraude in kaart te brengen. "Mingasson en Schreyer reageerden furieus. Maar ik tekende betalingen die werden uitgevoerd op een systeem waarvan ik wist dat het onbetrouwbaar is. We wisten niet eens of we de juiste mensen voor de juiste diensten betaalden. Mingasson vertelde me ooit: de dingen zijn niet beter geworden, dus ook niet slechter. (lacht)"

Mingasson en Schreyer bleven hardnekkig elke verandering aan het systeem weigeren. Toen noch de voorzitter van de Europese Commissie Romani Prodi, noch zijn twee vice-voorzitters Neil Kinnock en Loyola de Palacio reageerden op een brief van haar trok ze naar de pers. Met het bekende resultaat: Andreasen werd aan de kant geschoven. Er werd een campagne tegen haar op gang gebracht. "Ze slingeren me allerlei verwijten naar het hoofd. Ik lieg en ik heb mijn werk niet gedaan."

Op een persconferentie twee weken geleden voer de socialistische commissaris Neil Kinnock hevig uit naar Andreasen. Hij beseft maar al te goed dat Andreasen een lanceerplatform kan worden van waaruit in eigen land de niet zo Europa-gezinde conservatieven ten strijde kunnen trekken. "Ze was géén klokkenluider", aldus een furieuze Kinnock. "Ze was hoogstens een wild om zich heen schoppende ambtenaar. Ze maakte al haar bedenkingen publiek en beschuldigde er ons van dat we fraude zouden stimuleren. In geen enkele democratie kun je dat over je kant laten gaan."

Andreasen moet wat minder zeuren, zo was de teneur. Zeker toen bekend raakte dat ze bij haar vorige werkgever, de Oeso, aan de dijk was gezet omdat ze ook daar collega's wegens fraude had aangeklaagd. Volgens de Commissie loog Andreasen daarover tijdens de sollicitatieprocedure, wat zij dan weer ontkent.

De discussie werd persoonlijk en emotioneel, en doet haast vergeten dat deze week een 85 pagina's tellend document opdook van de directeur van de Rekenkamer, het Europese controleorgaan, waarin de beweringen van Andreasen bevestigd worden. Het document dateert van februari dit jaar. De bewoordingen zijn daar wat discreter, maar de algemene teneur is dezelfde: "Bij de aanmaak van het SI2-systeem (afkorting voor Sincom2, FL) werd er geen rekening gehouden met algemeen aanvaarde boekhoudnormen, vooral de dubbele boekhouding." En: "Het Sincom2-systeem heeft voor de hand liggende risico's als het op betrouwbaarheid aankomt. De Commissie werd hieromtrent gewaarschuwd maar heeft tot op vandaag geen remediërende actie ondernomen." Of nog: "Te veel vragen over het systeem blijven open, zodat het behouden blijft en allicht nog jaren gebruikt zal worden."

Andreasen erkent dat het rapport niet definitief is. Het bevindt zich nog altijd in de zogeheten 'tegensprekelijke fase' en kan dus nog veranderen. Dat was ook de reactie van de Rekenkamer. Na de uitlatingen van Andreasen deze week ging het rapport plots een "mogelijk rapport" heten. "Het is geen rapport van de Rekenkamer", schreef de Rekenkamer donderdag in een mededeling. "Het is een intern werkdocument met voorlopige vaststellingen. De auditfase is nog niet afgelopen."

Probleempje: de macht om het rapport bij te sturen, ligt in grote mate bij de gecontesteerde Commissie zelf. Mingasson wilde alvast niet dat het in zijn huidige vorm zou uitlekken. "Het moest worden verstuurd via een brief aan de voorzitter", legt Andreasen uit, "en niet via een sectorale brief, waardoor het in handen van de europarlementariërs zou belanden."

Maar er is meer. Er is nog een brief van Jules Muis, het hoofd van de Internal Audit Service (IAS), aan Mingasson. Het jargon is technocratisch en soms ondoordringbaar, maar aandachtige lectuur maakt duidelijk dat Muis bevestigt dat met het boekhoudkundige systeem een en ander mank loopt: "In de lente van 2001 en opnieuw in december 2001 werd de inconsistentie tussen de fundamentele boekhoudprincipes - zoals voorzichtigheid - en de feitelijke voorbereiding en presentatie van de rekeningen onderstreept." Hem stoort het dat er weinig controle bestaat. "Het feit dat er geen centrale controller wordt erkend, heeft tot gevolg dat de verantwoordelijkheden niet vastliggen."

Ook Muis meent dat er weinig wil te bespeuren viel om Sincom2 op zijn deugdelijkheid te testen. Uit zijn brief valt op te maken dat het directoraat-generaal budget een audit van het systeem begin 2001 niet wenselijk achtte omdat het "de eigen pogingen om het systeem te verbeteren en te upgraden zou ondermijnen".

Andreasen is ervan overtuigd dat de tekortkomingen bewust in stand worden gehouden. Als voorbeeld geeft ze de omschakeling van het onvolmaakte Sincom1 naar het al bijna even onvolmaakte Sincom2. "Op dat moment ging alle historische informatie verloren. Alle boekhoudkundige gegevens uit het verleden waren we kwijt." En de mogelijkheid om fraude op te sporen. "Dat was geen ongeluk", zegt Andreasen categorisch. Volgens haar bestaat er binnen de Commissie weerstand tegen verandering. "Je kunt ze een machtige elite noemen die op het hoogste niveau alle pogingen om dingen te veranderen tegenwerkt." Als grote schuldige wijst ze impliciet Mingasson aan. "Hij is lid van de Franse nomenclatuur met zijn typisch duistere manier om met openbare fondsen om te springen. Mingasson schrijft de speeches van Schreyer en van Kinnock. Schreyer is een vrouw zonder boekhoudkundige achtergrond en wordt gemanipuleerd in deze zaak. Het zou me niet verwonderen dat Schreyer mij in dienst heeft genomen omdat ze hoopte dat ik sterk genoeg zou zijn om haar te helpen. Maar uiteindelijk bleek ze te diep betrokken in de hele zaak en keerde ze zich tegen mij."

De verklaringen na de zaak-Van Buitenen klinken nu, na Andreasen en Watt (zie kader), wat grotesk. Kinnock kondigde toen een nultolerantie aan voor fraude. Inzake financiële controle, personeelsbeleid en management zouden de hervormingen 'radicaal' zijn, beloofde de Brit. Andreasen ziet het anders. "Het ergst van deze historie is nog wat mijn kinderen, zeventien en twintig, zullen denken. Ik vrees dat ze alle vertrouwen in de instellingen en Europa zullen verliezen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234