Donderdag 13/05/2021

InterviewRik Torfs

‘Ik denk dat de paus een beetje zijn slagvelden aan het uitkiezen is’

Kerkjurist Rik Torfs (KU Leuven). Beeld Tim Dirven
Kerkjurist Rik Torfs (KU Leuven).Beeld Tim Dirven

De Antwerpse bisschop Johan Bonny maakt zich behoorlijk boos op het Vaticaan, dat nog eens duidelijk maakte wat het van homoseksualiteit vindt. Bonny krijgt voor zijn reactie veel lof. ‘Maar dit zal hem niet helpen om ooit aartsbisschop te worden’, meent kerkjurist Rik Torfs.

Het zit Johan Bonny (65) duidelijk hoog. Deze week antwoordde de Congregatie voor de Geloofsleer van het Vaticaan negatief op de vraag of priesters verbintenissen tussen personen van hetzelfde geslacht mogen zegenen. Bisschop Bonny voelt naar eigen zeggen plaatsvervangende schaamte en tilt er zwaar aan dat het Vaticaan seks tussen twee mensen van hetzelfde geslacht een zonde noemt.

Dat de bisschop zich zo boos maakt, is niet verwonderlijk. Na de bisschoppensynode over het gezin in 2015 schreef hij al enkele teksten over de zoektocht naar passende rituelen voor homoparen. Toch is zijn demarche opmerkelijk, meent professor kerkelijk recht Rik Torfs (KU Leuven). “Belgische bisschoppen hebben nu niet meteen de gewoonte om tegen documenten van het bestuursapparaat van de paus, de zogenaamde Romeinse curie, in te gaan. Dat is erg ongebruikelijk. De vorige aartsbisschop André Léonard was eerder iemand die de toenmalige paus Benedictus XVI grotendeels steunde. En kardinaal Danneels was iemand die de kerk op een soms pijnlijke manier in het midden hield.”

Bisschop Bonny was in De ochtend wel heel fel. Hij zei dat de redenering van de kerk nog niet het intellectuele niveau van het derde middelbaar haalt.

“Ja, het heeft hem duidelijk geraakt en dat begrijp ik ook. In de tekst legt het Vaticaan nog eens uit hoe de kerk homoseksualiteit ziet. Op zich wil dat zeggen dat de homoseksuele aard wel degelijk wordt geaccepteerd en niet als een ziekte wordt gezien. Maar de boodschap was dat de seksuele praxis tussen mensen van hetzelfde geslacht verboden blijft. Daaruit vloeit volgens hen voort dat je ook geen zegening kunt uitspreken over een relatie tussen mensen van hetzelfde geslacht, omdat daar naar alle waarschijnlijkheid seks bij te pas zal komen. Dat is wat de bisschop bedoelt met dat redeneren op het niveau van het derde middelbaar.

“Wat in de brief staat is niet nieuw. Maar bisschop Bonny, en hij heeft daar gelijk in, ziet er alweer een pijnlijk afwijzen van relaties tussen homoseksuele mensen in. En dat puur op basis van een formeel criterium als seksuele geaardheid. Wat Johan Bonny had gehoopt, is een redenering op een ander niveau, namelijk vanuit de inhoud van een relatie. Voor hem is het belangrijkste dat een relatie inhoudelijk sterk is, of die relatie nu tussen twee vrouwen, twee mannen, of een man en een vrouw is.

“Je merkt ook dat hij erg betreurt dat de schwung die ontstaan was na de bisschoppensynode, waar toch wel grote openheid was over dit thema, nu op de achtergrond is geraakt. Ook de paus zei vroeger: ‘Wie ben ik om homoseksualiteit moreel te beoordelen?’”

Torfs: “Deze paus ligt langs alle kanten onder vuur en lijkt dat in hoge mate te accepteren.” Beeld Tim Dirven
Torfs: “Deze paus ligt langs alle kanten onder vuur en lijkt dat in hoge mate te accepteren.”Beeld Tim Dirven

Wat is er dan veranderd? Want deze brief is goedgekeurd door diezelfde paus Franciscus. Waarom neemt die nu zo’n bocht?

“Dat zou weleens een reactie kunnen zijn op de schijnbare opening die hij zelf had gecreëerd in een documentaire die vorig jaar in oktober werd uitgezonden. Daarin verwees hij naar een civiel geregistreerd partnerschap voor homoparen, dat hun relatie een soort van stabiliteit zou kunnen geven. Daar werd toen meteen fel tegen geprotesteerd door onder anderen de Duitse kardinaal Gerhard Müller, de door paus Franciscus afgedankte prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer.

“De paus wordt op dit moment op veel gebieden aangevallen door conservatieve kardinalen. Afgelopen weekend nog was er een aanval van de Amerikaanse kardinaal Raymond Burke over een vrij onbenullig iets als het stellen van liturgische handelingen in de Sint-Pietersbasiliek. Ik denk dat de paus een beetje zijn slagvelden aan het uitkiezen is. Daarbij blijft hij een aantal thema’s wel naar voren plaatsen zoals zijn zorg voor milieu en klimaat en de interreligieuze dialoog – denk maar aan zijn recente reis naar Irak. Andere onderwerpen besluit hij dan blijkbaar wat minder te behandelen.”

Speelt hier mee dat de ‘wingewesten’ voor het katholieke geloof veelal regio’s zijn waar homoseksualiteit niet vanzelfsprekend is? Denk aan Polen bijvoorbeeld, maar ook een aantal Afrikaanse landen.

“Dat is een mogelijke strategische verklaring. Hij moet van ergens steun hebben, en die krijgt hij inderdaad in niet-westerse landen. Die zullen hem niet tegenspreken als het gaat over bijvoorbeeld de sociale leer van de kerk en over solidariteit. Maar die staan inderdaad vaak minder open voor homoseksuele verhoudingen. Dat is de complexiteit van geopolitiek op kerkelijk vlak.

“Deze paus krijgt niet enkel kritiek vanuit conservatieve hoek, ook progressieve krachten uiten soms hun frustratie. Wanneer je het pontificaat van Johannes Paulus II bekijkt, dan was er nooit een kardinaal of bisschop die kritiek had op de paus. Dat werd ook niet geduld. Deze paus ligt langs alle kanten onder vuur en lijkt dat in hoge mate te accepteren.”

Is dat dan een goede zaak? Betekent het dat hij meer openheid wil of eerder dat hij een zwak figuur is?

“Hij heeft een vrij impulsief karakter en is niet altijd lief tegen zijn tegenstanders. Hij heeft ook eens tijdens een kersttoespraak de verzamelde curiekardinalen geschoffeerd. Maar blijkbaar laat hij hen toch in zekere mate spreken.

“Bij Johannes Paulus II heerste een zwijgcultuur, dat heeft er ook toe geleid dat dossiers over seksueel misbruik veel te lang zijn blijven slingeren. De zwijgcultuur betekent dat problemen pas worden aangepakt wanneer het veel te laat is. In die zin vind ik het wel een goede evolutie dat er nu een spreekcultuur is. Die botsende meningen kunnen soms verwarrend zijn voor gelovigen, maar verwarring kan ook best gezellig zijn.

“Wat deze paus doet is uitgaan van de onvolmaakte, gehavende mens, in de plaats van allerhande abstracte idealen. Hij vindt dat de morele regels in de kerk veel te veel worden beklemtoond. Kijk naar de Verenigde Staten, daar lijkt de houding tegenover abortus het enige wat telt voor een katholiek. Het is een belangrijk ethisch thema waar je kunt over discussiëren, maar dat is toch niet de kern van het geloof zelf.”

Johan Bonny. Beeld Wouter Van Vooren
Johan Bonny.Beeld Wouter Van Vooren

Bisschop Bonny pleitte er al eerder voor in deze krant: volgens hem moet je gevoelige zaken, zoals bijvoorbeeld homoseksualiteit, binnen de kerk per regio regelen. Anders blijf je altijd zitten met een alles-of-nietsverhaal. Ziet u dat in dit dossier gebeuren?

“Er zijn inderdaad bepaalde materies die je ongetwijfeld beter kunt regionaliseren. Denk maar aan de rol van de leken in de kerk. In sommige landen heb je die nu eenmaal nodig, terwijl dat in andere landen veel minder het geval is. Decentralisatie kan dan inderdaad een goede zaak zijn.

“Alleen zie ik het op dit moment over homoseksualiteit niet snel gebeuren. Maar misschien is dat ook niet nodig. Het gaat hier over het geven van een zegen aan een homokoppel en het creëren van een liturgisch moment. Het Vaticaan zegt dat zo’n zegening ongeoorloofd is, maar niet dat het ongeldig zou zijn. Dat is een belangrijk verschil. Een priesterwijding van de vrouw is voor de kerk bijvoorbeeld ongeldig. Een zegening geven aan een homokoppel dus niet. Er zijn al Oostenrijkse priesters die zegeningen gaven en dat blijven doen. Niets verhindert Belgische priesters dus om dat in eer en geweten ook te doen, het gebeurt trouwens al. Daar kan het Vaticaan bijzonder weinig aan doen. Als bisschop Bonny nog revolutionairder wil gaan, dan kan hij ook priesters oproepen om dat te doen als ze daar in eer en geweten voor kiezen.”

Wat betekent dit nu voor Johan Bonny zelf? Zijn uitspraken over homoseksualiteit na de bisschoppensynode hebben er al toe geleid dat hij niet de opvolger werd van aartsbisschop Léonard, wat iedereen had verwacht. Wacht hem nu een sanctie?

“Een echte sanctie is politiek onmogelijk. Er zijn bijvoorbeeld in Duitsland ook heel wat bisschoppen die progressieve standpunten innemen. Het is wel zo dat men hier ergens notitie van neemt, zoals dat met andere mensen in andere milieus gaat natuurlijk.”

Er komt een turfje bij in zijn dossier?

“Zoiets ja. Hij was destijds graag de opvolger geweest van monseigneur Léonard. Net door het niet te worden, is hij een stuk vrijmoediger geworden dan voorheen. Maar zijn reactie nu zal Johan Bonny in het huidige klimaat niet helpen om ooit Jozef De Kesel op te volgen als aartsbisschop van Mechelen-Brussel. Maar dat hoef je misschien ook niet te worden om een gelukkig mens te zijn.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234