Zondag 25/10/2020

'Ik ben nooit een jeune premier geweest'

Hij was nauwelijks elf toen hij zijn eerste filmrolletje speelde als 'makker' van het titelpersonage in de Vlaamse klassieker De Witte (1934) van Jan Vanderheyden. Meer dan 70 jaar later speelt Nand Buyl, na vele honderden theater-, televisie- en filmrollen, in Vidange perdue van scenarist-regisseur Geoffrey Enthoven eindelijk zijn eerste hoofdrol in een Vlaamse speelfilm.

door Jan Temmerman

Nand Buyl (°1923) zal wel voor eeuwig en altijd geassocieerd worden met het legendarische en indertijd waanzinnig populaire televisiefeuilleton Schipper naast Mathilde (1955-1963), waarin hij het titelpersonage van de gepensioneerde (!) schipper vertolkte. Daar kwam de nodige make-up bij kijken. In Vidange perdue, de tweede speelfilm van Geoffrey Enthoven, die enkele jaren geleden sterk debuteerde met Les enfants de l'amour, mag Nand Buyl zijn eigen leeftijd spelen als Lucien, een even kranige als koppige tachtiger die na de dood van zijn vrouw niet als een hulpbehoevende bejaarde behandeld wil worden. Rusthuis? Geen sprake van! Maar zelf het huishouden doen is niet zo evident. En ook de eenzaamheid weegt zwaar...

Hoe zou u het personage van Lucien omschrijven?

Nand Buyl: "Hij heeft de leeftijd bereikt waarop de problemen beginnen, maar hij weigert zich gewonnen te geven, hij heeft een hekel aan bejaardentehuizen. Lucien wil verder doen, hij wil verder leven. Op alle niveaus en op alle gebieden. Het gaat zelfs zover dat hij naar de krant begint te schrijven over alles wat er volgens hem verkeerd loopt. Hij meent ook alles beter te weten. Dat brengt toestanden mee die een beetje - nee, dramatisch is overdreven - vervelend kunnen zijn. Dat wordt doorspekt met omstandigheden die komisch zijn. Lucien bedoelt het niet zo, maar hij werkt zichzelf in situaties die voor anderen grappig overkomen."

Zijn de brieven die Lucien schrijft niet het gevolg van zijn gevoel dat niemand nog naar hem luistert?

"Ja, al houdt hij hardnekkig vol. Hij krijgt zelfs de televisie over de vloer, maar hij maakt zich dan belachelijk. Het zijn allemaal facetten van de wanhoop, als men het zo wil noemen, op die leeftijd. Wat moet ik? Wat kan ik nog? Lucien wil wel voortdoen, maar ja: willen en lukken zijn twee verschillende zaken."

Zou Lucien een vriend van u kunnen zijn?

"Niet zoals hij in de film getoond wordt. Zowat alle onhebbelijkheden die mensen kunnen hebben zijn in hem samengebracht, dat stond nu eenmaal in het scenario. Op sommige punten zou Lucien een vriend kunnen zijn, maar op andere momenten zou ik hem ronduit zeggen dat hij niet zo belachelijk moet doen."

Het moet voor een acteur wel prettig zijn om zo'n onhebbelijk iemand te spelen.

"Het is inderdaad 'spelen'. We maken het personage, we zijn het niet. Gelukkig maar, want het zou anders nogal een massacre zijn. Maar het was wel een plezier om daaraan te werken, om daarmee bezig te zijn. En het was dankbaar om al die facetten, zoals ze in het scenario staan, te kunnen tonen."

Op een bepaald moment sakkert Lucien: 'Ze zouden de mensen moeten verbieden om oud te worden.' Ik kan mij moeilijk voorstellen dat u dat zelf ook vindt.

"Wat mezelf betreft, neen! Ik heb daar nooit aan gedacht. En ook niet de tijd gehad om daarover na te denken. Komaan, verder doen! Verder doen! Maar ik kan mij wel goed voorstellen dat mensen op een bepaalde leeftijd stilvallen, dat de aanbiedingen uitblijven. Maar zelf denk ik daar niet aan. Dat is de toekomst. We zullen wel zien."

Tenzij ik mij vergis, is dit de eerste keer dat u de hoofdrol speelt in een film.

"Eigenlijk wel, ja."

Spijt dat het niet vroeger is gebeurd?

"Ach, elke acteur of actrice wil zo vroeg mogelijk dé grote rollen spelen. Maar ja, de kansen en de geschikte personages moeten er zijn. Ik ben nooit een jeune premier geweest en nog minder een jeune amoureux, zoals men dat vroeger ook noemde. Maar ik heb daar nooit spijt van gehad. En ik heb ook helemaal niet te klagen, vind ik. Ik ben altijd bezig kunnen blijven. Er waren altijd goede bijrollen of tweedeplansrollen, waar je iets van kon maken. Daar zaten dankbare rollen tussen, waarin een acteur zich kan bewijzen. Het is in onze business een bekende uitspraak: 'Er zijn geen kleine rollen, alleen kleine acteurs.' Ik heb dat niet zelf uitgevonden, maar het klopt wel.

"Ik heb het geluk gehad dat ik nooit heb moeten zoeken. Het is altijd gekomen: televisie, film en theater. Het was makkelijker om grote rollen te krijgen in het theater. Met pruiken en make-up kon je hier en daar een beetje bijwerken, maar geen enkele camera zou dat nu nog aanvaarden."

Make-up was indertijd zeker nodig om de gepensioneerde schipper in het legendarische feuilleton Schipper naast Mathilde te spelen, want u was zelf nog een dertiger.

"Dat waren toen de conventies van het theater. Iemand van 45 of 50 kon nog een 'jeune premier' spelen en iemand van 25 kon een vader of grootvader spelen. Alles was mogelijk, het publiek was dat gewend. Nu is dat niet meer denkbaar. Met de leeftijd is het nu allemaal een beetje rustiger geworden, godzijdank! Vroeger gebeurde het dat je in één seizoen meer dan vijfentwintig rollen moest spelen, we brachten toen soms drie stukken in een week. Dat kun je niet blijven doen en vandaag gebeurt dat niet meer."

Is de tijd van de grote repertoiregezelschappen definitief voorbij?

"De tijden veranderen, de mensen veranderen. Alles moet mee veranderen. Het moet niet, maar het is vanzelfsprekend."

Zijn er volgens u fundamentele verschillen tussen acteren op de planken of voor de camera's?

"Als acteur voel je wel de verschillen, maar het blijft spelen. In het theater begin je om acht uur en enkele uren later is het afgelopen. Televisie en film, dat zijn stukjes en nog eens stukjes. Dat is enerzijds makkelijker, want je mag je al eens verspreken. Op het theater kun je moeilijk zeggen: 'Geduld, dames en heren. We zijn het even kwijt.' Anderzijds heb je in het theater de aanwezigheid van een publiek, mensen die kunnen reageren. Of juist niet! Je voelt of je dat publiek mee hebt, terwijl je dat bij tv en film niet weet. Je mag als acteur nog zo komisch of zo dramatisch bezig zijn als je wilt, de vraag blijft hoe de kijker dat vindt. Op scène weet je dat vlugger. Daar heb je die directe communicatie met het publiek.

"Er is ook een verschil in aanpak. In het theater zijn er toeschouwers die op enkele meters afstand zitten en toeschouwers die hoog op het balkon zitten. Die hebben allemaal betaald en die moeten het allemaal krijgen. Het 'juist' spelen komt op hetzelfde neer; het is alleen de manier van naar buiten komen die het anders maakt."

U hebt, in het theater althans, ook wel de reputatie van een practical-joker.

"In het lichtere genre gebeurde dat wel eens, maar bij een drama zie ik niet goed hoe dat zou kunnen. Het hangt ook van het publiek af. Als het publiek vlug mee is en er wordt gelachen, dan werkt dat aanstekelijk. Ik herinner mij stukken die bij de première twee uur duurden en na een aantal voorstellingen waren daar tien minuten bij gekomen! Bij drama's konden er ook wel zaken gebeuren die niet voorzien waren, maar dat waren dan accidentjes."

Van acteren wordt soms gezegd dat het een kwetsbaar beroep is en dat er moed voor nodig is. Vindt u dat ook?

"Hebben we het hier over 'moed' of 'moet'? Ach, ik heb dat nooit zo gevoeld. Ik vond het vooral plezierig om een stuk te kunnen spelen. Het is wel eens gebeurd dat we een toneelstuk voorgeschoteld kregen waarbij we ons afvroegen wat we ermee konden aanvangen. En dat we letterlijk vroegen: 'Moet dit nu echt?' En ja, het kon niet anders, het moest. En dus deden we dat dan maar. Met moed. (lacht) Maar dat zal in alle beroepen wel zo zijn."

Zelf bent u als kleine jongen - letterlijk: als koorknaap - in dit beroep gerold en u bent er nooit mee opgehouden.

"Ik ben inderdaad in de opera van Antwerpen begonnen, in het kinderkoor. Als kind had ik een mooi stemmetje en mijn ouders hadden vrienden die in het koor van de opera zongen. Die vertelden hen dat er ook kinderrolletjes waren. Zo ben ik, aan de hand van mijn vader, daar naartoe gegaan. En zo is het allemaal begonnen. Van het een kwam het ander."

Er moet toch wel een scharniermoment geweest zijn waarop u besefte: 'Dit is het, ik ben acteur.'

"Neen, echt niet. Ik ben aan iets begonnen zonder te weten waar het zou eindigen. Je denkt daar ook niet aan. Ik ben erin gestapt en nooit meer uitgekomen. Ik zit er nog altijd in. Was dat nu mijn roeping? Neen, van het een kwam het ander. Hier spelen, daar spelen. En toen kwamen de camera's. Dat hebben we ook al doende geleerd. Ik kan wel alleen voor mezelf spreken. Anderen zouden wellicht gestopt zijn en iets in een andere richting gezocht hebben. Misschien was het niet naar hun zin of kregen ze de juiste mogelijkheden niet. Want je moet die wel krijgen. Ook dat zal in andere beroepen niet anders zijn."

Laat een acteur met uw ervaring en standing zich nog makkelijk regisseren?

"Het is niet echt een kwestie van geregisseerd 'worden'. Iedere acteur of actrice heeft zijn of haar persoonlijkheid. Anders zou elke Hamlet altijd weer hetzelfde zijn. Het begint altijd bij het gesprek. Hoe ziet de regisseur het? Soms krijgt een rol dan een andere invulling dan wat je er zelf van dacht. Maar richtlijnen in de zin van 'ge moet het zo spelen' of 'dat moet ge zo doen'? Neen, dat niet. Toen ik nog jong was, kreeg ik wel te horen: 'manneke, doe dat zo' of 'manneke, dat moogt ge niet doen'. En dan was het 'ja, mijnheer' of 'ja, mevrouw'. Dat was de stiel leren, de techniek mee krijgen. Nu is het niet zozeer een kwestie van regisseren, wel van gesprekken."

Jonge theatermakers of filmregisseurs mogen nog altijd een beroep op u doen?

"Ja, ja. Als het past naar lichaam en geest. Waarom niet?"

Vidange perdue draait vanaf woensdag 14 juni in de bioscoop.

Ik heb er geen spijt van dat dit mijn eerste hoofdrol in een film is. Ik ben altijd bezig kunnen blijvenIk ben met acteren begonnen zonder te weten waar het zou eindigen. Was dat nu mijn roeping? Neen, van het een kwam het ander

Nand Buyl: 'Stilvallen? Daar denk ik niet aan'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234