Vrijdag 04/12/2020

Expo

"Ik ben in crisis, maar blijf met mij in gesprek": expo 'Zomergasten' toont werk van psychisch kwetsbare mensen

Werk van Kostana Banovic, één van de externe residenten van Het Vijfde Seizoen.Beeld rv

Tijdens de expo Zomergasten in het Gentse Museum Dr. Guislain gaat werk van professionele kunstenaars over de psychiatrie in dialoog met de outsiderkunst van psychisch kwetsbare makers. Al is dat begrip achterhaald, zeggen de curatoren.

"Er zijn patiënten die kunst maken uit de noodzakelijkheid van hun ziektebeeld", begint Bert Boeckx van kunstenaarsatelier Yellow Art, een van de drie zomergasten in het Guislain, "en er zijn kunstenaars die met hun werk hun kwetsbaarheid overstijgen." Deze zomer nodigt het Museum Dr. Guislain in Gent drie instituten uit om kunst rond psychische kwetsbaarheid tentoon te stellen. Twee ervan zijn ateliers waar psychisch kwetsbare kunstenaars vrij werk kunnen maken. Een derde centrum voor psychische hulpverlening in Utrecht nodigt externe kunstenaars uit om er te resideren dicht bij de patiënten.

De curatoren van Museum Dr. Guislain vonden het belangrijk om niet te focussen op de psychische achtergrond van de kunstenaars. Bij de werken wordt dan ook geen vermelding gemaakt van hun persoonlijke achtergrond – zo kan men niet suggereren dat een bepaald kunstwerk alleen voortkomt uit één bepaalde psychopathologie.

"Ooit waren we met Yellow Art op een kunstbeurs voor outsider art, de grootste ter wereld", vertelt Boeckx. "Daar vroegen mensen ons of we specifieke werken hadden van psychotische patiënten of mensen met bipolariteit. En waarschijnlijk hebben we dat ook, maar bij ons gaat het niet over de biografie. Het gaat over het werk." Hij schaart zich volledig achter de aanpak van het museum om geen psychisch verleden aan te halen bij de kunstwerken. "Van de meeste van onze kunstenaars kennen we de achtergrond niet, en die doet er ook niet toe."

Werk van Annemiek Vera, een van de externe kunstenaars van het Vijfde Seizoen.Beeld rv

De aanpak van het Rotterdamse atelier Herenplaats is meer toegespitst op kunstenaars met een meer uitgesproken psychisch ziektebeeld of een verstandelijke beperking. De term 'outsiderkunst', kunst van mensen die hun plaats niet vinden in het reguliere kunstcircuit, is op hen het meest van toepassing. Maar ook volgens curator Yoon Hee Lamot is de term ‘outsiderkunst' dringend aan vervanging toe. 

Werk van Maarten Wendrich, een Rotterdamse kunstenaar uit atelier Herenplaats.Beeld rv

"Outsider art is een achterhaald en kunstmatig begrip", zegt Lamot, curator en kunsthistoricus. "De term werd uitgevonden door een uitgever om de oudere term 'art brut' naar een breder Angelsaksisch publiek te vertalen. 'Brut' stond oorspronkelijk voor niet gesuikerd, net als de champagne. De term was bedoeld voor kunst die niet beïnvloed is door cultuur met de grote C."

Het is een stigmatiserend begrip en sommige kunstenaars die onder de noemer vallen hebben niet eens de noodzaak om binnen dat gevestigd circuit te werken. "Het is niet de bedoeling om met deze tentoonstelling de term aan te vallen. We wilden niet meer dan twee vleugels tonen met kwalitatief werk dat esthetisch en interessant is."

Niet alleen kunstenaars met een verleden of heden in de psychiatrische zorgverlening krijgen een plaats in Zomergasten. Ook werken van Het Vijfde Seizoen, een reeks waarbij kunstenaars verblijven nabij het psychiatrisch hulpcentrum de Willem Arntszhoeve in Utrecht, mochten een vleugel van het Guislain inpalmen. Hier vindt de omgekeerde denkoefening plaats: de namen van de patiënten worden niet genoemd, enkel de externe kunstenaar, de omgeving en de ziekte worden in kaart gebracht.

Werk van Nanou Vandecruys, verbonden aan het atelier Yellow Art.Beeld rv

Om de drie maanden mocht een andere kunstenaar vrijwillig het pand aan de Willen Arntszhoeve betrekken. Of de kunstenaar de dialoog aanging met de patiënten was zijn eigen keuze. Sommigen kozen voor de afzondering, anderen wilden de confrontatie aangaan met de patiënten en hun hulpverleners.

"Sommigen dachten dat die communicatie vanzelf zou ontstaan, anderen waren dan weer enorm gegrepen door hun eigen voyeurisme", vertelt Lamot.

De werken nemen op zijn zachtst gezegd geen blad voor de mond en tonen op verschillende niveaus, van subtiel tot choquerend, het leven in de psychiatrie – van een gordijn van sigarettenpeukjes gevonden in het portaal tot brutaal eerlijke beelden van automutilerende patiënten. Pas in dit deel van Zomergasten worden de clichés over kunst en psychiatrie bevestigd en onderuitgehaald. 

'Als ik in crisis ben, wil ik niet gesepareerd worden; blijf met mij in gesprek', staat er naast een van de werken te lezen. De zin blijft de hele tentoonstelling bij. Of het nu gaat om het onderbrengen van kunst in het te enge vakje 'outsiderkunst' of om een isoleerruimte waar de patiënt zijn zwaarste crisissen in alle afzondering moet ondergaan: de absurditeit van opsluiting is de subtiele rode draad doorheen deze Zomergasten.

Zomergasten loopt nog tot 23/9 in Museum Dr. Guislain, Gent.

Werk van Iaan Irodjojo, één van de kunstenaars van atelier Herenplaats.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234