Zondag 26/01/2020

'Ik ben gelukkig geboren, denk ik'

A Beatband, dEUS, Moondog Jr, Zita Swoon. Het parcours dat zanger-muzikant Stef Kamil Carlens de jongste vijf jaar heeft afgelegd, was er een met pieken en dalen. Sinds zijn groep werd ingelijfd door Warner en naar de Verenigde Staten gestuurd om er op te nemen met producer Malcolm Burn, gaat het echter weer helemaal in stijgende lijn. I Paint Pictures on a Wedding Dress is van alles tegelijk: weerbarstig, frivool, funky en broos. Een bonte muzikale lappendeken die zowel het hoofd als het hart warm houdt.

Net als ik op het punt sta aan te bellen, komt Stef Kamil Carlens zijn straat in gefietst. Hij heeft er een repetitie op zitten voor Plage Tattoo / Circumstances, een dansproductie waar, behalve Dirk Roofthooft, Koen Augustijnen en Tamayo Ohano, ook drie leden van Zita Swoon bij betrokken zijn. "Zelf dans ik ook mee," vertelt hij glunderend, terwijl we de trap naar zijn appartement beklimmen. Een oude buffetpiano, heiligenbeelden, een schilderij dat tegen de muur op een lijst staat te wachten en, bij het raam, de naaitafel waar de zanger zelf zijn kleren maakt: een uitgelezen decor voor een gesprek dat ons meevoert naar New Orleans, de plek waar vorige lente de nieuwe cd van Zita Swoon ter wereld werd geholpen.

"Amerika blijft voor ons toch altijd iets mysterieus hebben," vindt Carlens. "En New Orleans is natuurlijk een mooie stad. 's Ochtends stond ik altijd vroeg op, zodat ik, voor we de studio indoken, de tijd had om wat rond te fietsen. Maar eigenlijk heeft zo'n omgeving weinig invloed op ons werk. Wat telt zijn de mensen met wie je samenspeelt, de instrumenten waar je over beschikt, de manier waarop de producer de muziek benadert. Hoe ziet hij je nummers? Wat wil hij eraan veranderen? Wat wil hij er precies in accentueren?

"De inbreng van Malcolm Burn is bij momenten erg groot geweest. Sommige nummers heeft hij totaal om zeep geholpen, waardoor we ze niet meer konden gebruiken. Andere, waar ik zelf al lang niet meer in geloofde, heeft hij uit de vuilnisbak gered. Af en toe waren er wel krachtmetingen, ja. De samenwerking verliep zeker niet altijd rimpelloos. Kijk, zelf zijn we een voor een beschaafde, meegaande mensen. We hebben geen grote ego's en meestal zijn we zelfs geneigd ons iets te onderdanig op te stellen. In New Orleans hebben we geleerd dat zoiets in je nadeel uitpakt. Niet dat Malcolm ons neerbuigend behandelde of zo: hij weet waar hij mee bezig is. Maar hij is nogal schichtig en introvert. En ik vermoed dat hij het roer niet uit handen wilde geven, gewoon omdat hij bang was te zullen falen. Malcolm is niet het type dat makkelijk uit de band springt, terwijl wij zelf niets liever doen. Het was niet echt een vlotte verhouding."

Een klein jaar geleden stond enfant terrible Steve Albini nog op Carlens' verlanglijst. "Hmm. We hebben een podiumsound waar veel energie en emotie in zit en Albini is een van de weinige mensen die erin slaagt een groep live op te nemen zonder dat die eigenschappen verloren gaan. Maar intussen heb ik zelf opnamemateriaal aangeschaft, een 16-sporenmachine, en daardoor ben ik op een heel andere manier muziek gaan maken. Ik kan nu veel in mijn eentje doen, de anderen in een later stadium partijen laten toevoegen. En door die wisselende omstandigheden is dat Albini-verhaal voor ons niet langer relevant."

Carlens bewonderde Malcolm Burn vooral om zijn aandeel op Wrecking Ball van Emmylou Harris. Toch ligt 's mans bijdrage tot de nieuwe cd van Zita Swoon op een veel technischer vlak. "Zo'n nummer als 'Disco!', dat ik had geschreven met behulp van een drumcomputer, heeft hij helemaal uitgediept. Malcolm is iemand die heel snel kan programmeren en dat is een voordeel, omdat je dan meteen kunt horen of een idee werkt of niet. 'Disco!' is een spielerei: geen pastiche, maar duidelijk wel tongue-in-cheek. Het doet mij een beetje denken aan 'Going Out West', die song van Tom Waits uit Bone Machine. Het is karikaturaal en tegelijk heeft het iets heel waarachtigs.

"Oorspronkelijk was het onze bedoeling een luchtige, frivole plaat te maken. Dat is niet helemaal gelukt, maar er zit toch veel hoop in, vind ik. En er moest per se een vrolijke titel op. Vandaar I Paint Pictures on a Wedding Dress: ieder liedje op de cd is een tafereeltje dat past in een breder panorama."

De titel lijkt ook te suggereren dat er een wisselwerking bestaat tussen Stef Kamil Carlens' schilderijen en zijn muziek. "De thema's zijn in ieder geval dezelfde," bevestigt hij. "Het gaat altijd over liefde. In mijn songs is vaak sprake van een paar; in mijn schilderijen eveneens. Maar eigenlijk schilder ik erg weinig. Ben ik veel te rusteloos voor. Ik teken uitsluitend als ik op tournee ben. Met iets zinnigers kun je je op zo'n moment toch niet bezighouden."

De meeste nummers die op de nieuwe Zita Swoon te beluisteren vallen, zijn geschreven door Carlens zelf. "Ik heb twee jaar thuis gezeten, had dus tijd zat om de plaat rustig voor te bereiden. Het vreemde is: ten tijde van Moondog Jr kwamen alle songs nog tot stand op mijn gitaar; nu zijn de meeste aan de piano geboren. Sinds ik thuis over een multitrackmachine beschik, gebeurt het almaar vaker dat ik een arrangement als uitgangspunt kies. Dat is best aangenaam werken, maar ook gevaarlijk. Want soms laat je je leiden door iets dat wel goed klinkt, maar nergens op berust. Veel klank, weinig structuur, zeg maar. Tom (Pintens, DS) speelt dezer dagen veel meer gitaar dan ik, al doet hij dat met het inzicht van een pianist. Zelf hou ik het voornamelijk bij piano. De overzichtelijkheid van zo'n klavier, dat is voor mij een echte openbaring. Maar doorgaans maak ik alleen een ruwe schets en laat het arrangement door de groep invullen. Ik dring mijn ideeën liever niet op; wil eerst kijken hoe de anderen voortbouwen op het fundament dat ik hen heb aangereikt. De energie die je met vijf mensen ontwikkelt, kun je in je eentje immers nooit benaderen. Daar ben ik heilig van overtuigd."

Toen in 1995 de debuut-cd van Moondog Jr uitkwam, waren de vergelijkingen met Tom Waits en Captain Beefheart niet van de lucht. Op Wedding Dress zijn die invloeden nog wel voelbaar, maar de luisteraar merkt onmiddellijk dat de groep intussen een eigen identiteit heeft ontwikkeld.

"Wel, ik voel me in ieder geval al zekerder van mijn zaak. We zijn allemaal actief bij verschillende groepen, houden ons met diverse projecten bezig en daardoor zijn we gaandeweg betere muzikanten geworden. Vroeger voelde ik me vrij onzeker over mijn spel. Ik vind mezelf nog steeds niet bijzonder, hoor, maar de dingen die ik doe kàn ik zo onderhand wel. En ach, dat eigen gezicht... Eigenlijk voelde ik me vroeger perfect gelukkig als Tom Waits-kloon. Ik leefde echt in de hoes van Blue Valentine - dat was mijn wereld. En ook nu maak ik er nog steeds geen punt van mijn invloeden bloot te leggen. Artiesten waar ik veel naar heb geluisterd tijdens het maken van I Paint Pictures on a Wedding Dress? 10 CC, Robert Wyatt, Nick Cave en Prince."

Wie de nieuwe plaat van Zita Swoon één keer heeft gehoord, kan er niet omheen: Stef Kamil Carlens is er als zanger met rasse schreden op vooruit gegaan. "Ik rook en drink niet meer," lacht hij. "En die beslissing heeft mijn stem veel deugd gedaan. Toch vind ik mezelf niet zo'n geweldige zanger. Daarnet luisterde ik nog naar Marvin Gaye en die heeft het allemaal: techniek, een ongelooflijke stembeheersing en heel veel soul. Otis Redding, Ray Charles, Tim en Jeff Buckley, Nick Drake... Als ik die mensen hoor, besef ik: er is nog heel wat werk aan de winkel. Maar misschien dat ik dat zingen ooit wel aan iemand anders overlaat? Ten slotte hoef ik niet alles te kunnen."

De eerste oplage van Wedding Dress gaat vergezeld van een bonus-cd, The Sound Hobbyist, waarop Zita Swoon op een ingenieuze manier in de weer is met walstempo's, gesamplede kermisgeluiden, een getoonzet gedicht van Charles Bukowski en meer van dat fraais. De negen tracks gaan naadloos in elkaar over, als vormden ze een soundtrack of een suite.

"Het zijn geen overschotjes," onderstreept Carlens meteen. "Die nummers zijn speciaal voor de plaat geschreven. Zodra vast kwam te staan dat er een extra cd zou komen, wilde ik die ruimte optimaal benutten. The Sound Hobbyist staat helemaal op zichzelf en eigenlijk vind ik 'm haast beter dan Wedding Dress. Doordat we veel met bruitage hebben gewerkt, krijgt de muziek vanzelf een filmisch karakter. We hebben dat plaatje met zijn drieën gemaakt: Bjorn, Aarich en ik. Na die intense periode in New Orleans was het een verademing in zo'n rustige en ontspannen sfeer te kunnen werken. En aangezien we alles hier bij mij thuis hebben ingeblikt, heeft het ons geen cent gekost."

Een van de mooiste momenten op I Paint Pictures on Your Wedding Dress is de nieuwe versie van 'Ragdoll Blues', een song die Stef Kamil Carlens vijf jaar geleden al eens opnam met A Beatband, op de EP Jintro Travels the Word in a Skirt.

"De mensen van Warner wilden dat nummer er absoluut op, omdat het nogal toegankelijk was. Eerst zag ik dat niet zitten, maar door de jaren heen heb ik geleerd dat je je platenmaatschappij beter niet in alles tegenspreekt. Het kan geen kwaad af en toe ook eens ja te zeggen. (lacht) Eerst deden we een poging in New Orleans en die opname werd een debacle: pathetisch gewoon. Maar toen we later thuis nog eens probeerden die song een opfrisbeurt te geven, kwam Aarich met zo'n oud muziekdoosje aanzetten. Er zat een kaart bij waarmee je, door er gaatjes in te prikken, zelf de melodie kon bepalen. Die stopten we in de sampler en op dat fundament hebben we dan voorzichtig voortgebouwd. Het klinkt nu heel broos, maar ik ben er wel blij mee. Vooral omdat het zo simpel is." "I got hotel, motel, But I' ain't got no place to go," zingt Carlens in 'Ragdoll Blues'. De paradox waar iedere muzikant vroeg of laat mee te maken krijgt: altijd op reis, maar nergens thuis?

"Zo kun je het ook interpreteren, maar eigenlijk ging dat nummer over het verlies van een vrouw - toen nog een meisje, eigenlijk. Ik heb al vijf jaar een prima relatie, maar in die gevoelens van toen kan ik me nog best inleven. Het gemis van die veilige armen... De regel "I got brandy, I got candy, I'm a superstar" verwijst naar hoe ik me vroeger voelde als ik heel erg dronken was. Je denkt dan dat de wereld aan je voeten ligt, maar zoals je weet blijft dat machtsgevoel niet lang duren. Zattemanspraat, dus. (lacht) Ook die song is als een film: zeer abstract, schetsmatig."

'Still Half My Friend' gaat over vriendschap, verraad en teleurstelling. Lijden zijn relaties er niet onder als hij maandenlang in het buitenland op tournee is?

"Pfff... Eigenlijk heb ik weinig vrienden," zucht Carlens. "En een vriendschap die geen afwezigheid kan verdragen, is sowieso geen echte vriendschap. Maar misschien ben ik wel overdreven fatalistisch. Hoe dan ook, zo lang van huis zijn heeft zeker consequenties. Contacten tijdens tournees zijn altijd oppervlakkig; af en toe heb je er dus wel behoefte aan je in je eigen nest terug te kunnen trekken. Ik sta te popelen om weer op te treden, maar het tourleven zelf lokt me niet zo. Gelukkig hebben we nu een goede crew die we kunnen vertrouwen en die alles voor ons regelt. Ik ben ook van plan niet te veel afleiding te zoeken, wat meer discipline en zelfbeheersing de dag te leggen. Ik wil toeleven naar het moment waarop ik op het podium sta.

"Ik heb nooit gekickt op succes, maar sinds ik niet meer bij dEUS speel besef ik beter dan ooit dat je, als muzikant, een minimum aan erkenning en appreciatie nodig hebt. En dat krijg je van het publiek. Ik weet nu hoeveel een applaus waard is. Vroeger ging ik daar misschien wel iets te arrogant mee om.

"De eerste keer dat ik dEUS, sinds mijn vertrek, aan het werk zag was een beproeving. Ik stond in de zaal met een krop in mijn keel. Toch denk ik dat de groep beter af is zonder mij. Ik voelde me er niet gelukkig meer en tussen Tommy (Tom Barman, DS) en mij ging het ook niet altijd even goed. De ego's, hè. Nu zou ik zo'n situatie beter aankunnen, want ik ben ouder geworden. Ik mis dEUS verschrikkelijk, vind het nog steeds een fantastische groep. Soms heb ik zin met Zita Swoon ook eens iets harders te spelen, maar dat lukt gewoon niet. We hebben een ander soort chemie. Toch hoor je me niet klagen: ik wil zeker niet terug. Bovendien heb ik met mijn huidige groep al te veel opgebouwd."

Dat neemt niet weg dat de geschiedenis zich dreigt te herhalen. Net zoals Carlens destijds dEUS verliet omdat hij zijn eigen groep niet in de verdrukking wilde laten komen, is het best mogelijk dat Tom Pintens vroeg of laat opstapt bij Zita Swoon om meer tijd en energie aan Flowers For Breakfast te kunnen besteden.

"Dat is een mogelijkheid waar ik rekening mee houd. Als iemand weg wil, dan gaat hij: c'est la vie. Maar ik zou het wel jammer vinden. Doordat we al zo lang samenspelen, voelen we elkaar uitstekend aan. Zo iemand vervang je niet zomaar. Anderzijds weet ik van mezelf dat ik bij dEUS ook op een ongelukkig moment ben vertrokken. Soms denk ik dat ik ooit met gelijke munt zal worden terugbetaald. Ach, ik heb al zo vaak het deksel op de neus gekregen sinds ik bij die groep ben weggegaan: de gedwongen naamsverandering van Moondog Jr naar Zita Swoon, problemen met management en platenmaatschappij, geen geld meer. Nop! Twee winters geleden ben ik door de hel gegaan. Maar uiteindelijk is het toch nog goed gekomen. We zijn nu prima georganiseerd, ook financieel. Na alles wat ik heb meegemaakt, laat ik me niet meer zo gauw uit het lood slaan."

Een en ander valt ook af te leiden uit een song als 'Maria': "I can see my future sticking out of the dirt."

"O, maar dat is een van de weinige nummers op de plaat die nu eens niet over mij gaan. Het gaat over een jonge vrouw die, na 25 jaar van twijfel en zelfverachting, eindelijk voldoende zelfvertrouwen vindt om een nieuw leven te beginnen. En plots ziet haar toekomst er veel rooskleuriger uit. Mij is zo'n déclic-gevoel echter volkomen vreemd. Ik geloof dat ik gelukkig geboren ben. Ik voel me wel vaak slecht, maar al bij al ben ik een verstokte optimist."

In 'Song For a Dead Singer' grijpt Stef Kamil Carlens de verdrinkingsdood van Jeff Buckley aan om zich te bezinnen op de functie van de artiest in de samenleving.

"Ken je 'Sign O'The Times' van Prince? (citeert): 'Some say a man ain't happy / Unless a man truly dies / Oh why?' Ik vind het zo zonde dat het net Buckley was die moest sterven. Terwijl er zoveel anderen... Maar of een kunstenaar hoort te lijden voor zijn kunst? Nee, je moet de ellende niet opzoeken, al hoef je ze ook niet uit de weg te gaan. Mensen die de hele tijd veilig in hun holletje blijven zitten - die léven niet helemaal. Je kunt zoveel dingen in jezelf ontdekken door af en toe risico's te nemen."

Het geheim van Zita Swoon berust volgens Carlens op het evenwicht tussen heersen en dienen. "Als je bereid bent je creativiteit en energie ten dienste te stellen van andermans ideeën, dan kun je er ook op rekenen dat anderen jouw ideeën helpen uitvoeren. Ik heb een hekel aan machtsspelletjes en aan egotripperij. Een groep is iets gezamenlijks, het is een manier van leven. Vroeger, bij dEUS, had ik de neiging mijn beste nummers voor Moondog Jr te bewaren. Uit onzekerheid, wellicht. Maar dat is een mentaliteit waar ik nu van af wil. Als ik iets aardigs heb gemaakt, hou ik er rekening mee dat een groep als Kiss My Jazz er misschien wel iets mee kan. Als ik in de loop der jaren al iets heb geleerd, dan is het wel dat ik ook wil geven."

Dirk Steenhaut

I Paint Pictures on a Wedding Dress van Zita Swoon verschijnt vandaag bij Warner Music Benelux. Een beperkte oplage gaat vergezeld van de bonus-cd The Sound Hobbyist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234