Woensdag 07/12/2022

'Ik ben filmmaker, ik werk niet voor de toeristische dienst'

De Roemeense regisseur Cristian Mungiu viel in Cannes in de prijzen met Beyond the Hills, een intrigerend drama over een waargebeurd geval van exorcisme in een afgelegen Moldavisch klooster. 'Dit gaat veel verder dan de personages in de film: de priester, de artsen, de politie. Dit gaat over de verantwoordelijkheid van een hele samenleving.'

In 2007 won hij als allereerste Roemeense regisseur de Gouden Palm met het bikkelharde drama 4 Months, 3 Weeks and 2 Days. Dit jaar kaapte Cristian Mungiu (44) in Cannes opnieuw onderscheidingen weg met Beyond the Hills/Dupa Dealuri, een intrigerende film over een uit de hand gelopen geval van exorcisme in een orthodoxe kloostergemeenschap in de Roemeense republiek Moldavië.

Voor de film baseerde Mungiu zich op een waargebeurd drama: in 2005 overleed een meisje in een klein, afgelegen orthodox klooster aan de gevolgen van exorcisme. Het zorgde voor heel wat ophef in Roemenië en haalde ook de internationale krantenkoppen.

Het scenario is mee gebaseerd op twee boeken die journaliste Tatiana Niculescu Bran over de affaire schreef en die ze zelf non-fictieromans noemt.

Cristian Mungiu: "Daarmee wil ze aangeven dat het hier enerzijds een zeer goed gedocumenteerd onderzoek betreft, maar dat ze anderzijds ook zaken beschrijft die ze eigenlijk niet kan weten, zoals bijvoorbeeld wat dat meisje aan het denken was toen ze daar zo vastgebonden lag. Het waren dus eigenlijk journalistieke romans, zo'n beetje in de traditie van In Cold Blood van Truman Capote. De feiten zijn wat ze zijn, maar door de beschrijving ondergaat de realiteit toch onvermijdelijk een soort transformatie.

"Daarnaast is er een verschil tussen haar boeken en deze film. Een reconstructie van de waarheid, een exacte weergave van de feiten, is nooit mijn voornaamste bedoeling geweest. Ik heb bijvoorbeeld de namen van de personages veranderd, omdat me dat gewoon fair leek tegenover de echte protagonisten, die in de gevangenis hebben gezeten en nu opnieuw vrij zijn. En ook omdat ik me niet verantwoordelijk wilde voelen tegenover dat waargebeurde verhaal. Mijn enige verantwoordelijkheid was tegenover de cinema."

De gebroeders Dardenne zijn de coproducenten van deze film.

"Voor mij was hun belangrijkste bijdrage de feedback die ze gaven na lectuur van het scenario, en later opnieuw bij een van de eerste montageversies. Onze filmstijl is verschillend, maar we delen wel een smaak voor een bepaald soort cinema. En er is natuurlijk het prestige dat hun naam met zich brengt. Voor een Europees filmfonds als Eurimages was het zeer belangrijk dat zij bij dit project betrokken waren.

"Ik vond het ook zeer interessant om ervaringen te kunnen uitwisselen over hoe onze films in eigen land vaak ontvangen worden. De mensen zijn altijd trots op de prijzen die onze films krijgen, maar ze zijn dat veel minder op de films zelf. Ik ben er bijvoorbeeld van overtuigd dat veel mensen in Roemenië me heel erg waarderen precies omdat ze mijn films níét gezien hebben. Ze zijn trots op alle prijzen die ik als Roemeense regisseur in het buitenland voor mijn films krijg. Het is een vorm van patriottisme. Eindelijk eens goed nieuws over Roemenië! Maar in de films zelf zijn ze niet geïnteresseerd.

"Als ze de films dan toch bekijken, maken ze zich voornamelijk zorgen over het imago dat die films in het buitenland over Roemenië zouden verspreiden. Maar het imago van een land hangt af van wat er in dat land gebeurt. En als dat ons niet bevalt, dan zouden we ons dáármee moeten bezighouden en niet met het imago. Ik ben een filmmaker. Ik werk niet voor de toeristische dienst."

Ik wist niet dat de orthodoxe kerk zo'n ellenlange lijst van zonden - het zijn er meer dan 460 - hanteerde.

"Dat wist ik ook niet voor ik met mijn research begon. Ik heb die hele affaire van bij het begin in 2005 gevolgd. Uit interesse - ik ben zelf journalist geweest - en niet meteen met de bedoeling er een film over te maken, want daarvoor vond ik die zaak toen veel te sensationeel. Het bestaan van die lijst met zonden heb ik via het internet ontdekt. Niet alleen dat er op een bepaald moment maar liefst 464 waren, maar ook dat die lijst om de zoveel jaar een update krijgt. De lijst wordt dus steeds langer."

Maar u vindt dat er toch nog een zonde ontbreekt, namelijk die van de onverschilligheid.

"Dat was een van de redenen waarom ik deze film wilde maken. Het is zeer moeilijk om te bepalen wie in deze zaak de grootste schuld draagt. De mensen in het klooster waren de enigen die tenminste iets deden, die probeerden te helpen. Het gaat in Beyond the Hills niet alleen om de personages die we in de film zien: de priester, de artsen, de politie. De schuld ligt bij een groter geheel. Het is de verantwoordelijkheid van een hele samenleving: ouders die hun kinderen in de steek laten, kinderen die geen goede opvoeding en geen affectie krijgen in weeshuizen, pleeggezinnen die niet degelijk functioneren.

"Mijn probleem met Roemenië is dat de Roemenen er prat op gaan een zeer gelovig volk te zijn. En dus verwacht je niet zoveel onverschilligheid en zoveel haat. De kern van wat godsdienst de mensen zou moeten leren, is zorg te dragen voor de anderen. En dus vraag ik mij soms af of mensen godsdienst niet verwarren met bijgeloof en rituelen. Het heeft soms meer met vorm dan met inhoud te maken. Maar ik hoop dat het publiek deze film niet alleen zal zien als een lokaal verhaal. Die onverschilligheid en dat individualisme hebben elke samenleving overal ter wereld aangetast."

Uw vorige film, 4 Months, 3 Weeks and 2 Days, speelde zich af tijdens het bewind van Ceaușescu. Dat regime is inmiddels verdwenen.

"Maar dat heeft niets te maken met het verhaal van Beyond the Hills. In het Westen associeert men films uit Oost-Europa zeer gemakkelijk met de weinige zaken die men over die landen weet. En het eerste daarvan is het communisme. Maar een samenleving is complexer dan dat. Wat er in een land gebeurt, is het resultaat van alles wat daar de laatste vijf, tien of honderd jaar gebeurd is.

"In dat opzicht zijn sommige zaken die mensen in deze film zien op de één of andere manier het gevolg van het communisme, maar ook van het gebrek aan opvoeding en van de armoede die nog steeds aanwezig is. En ook van de grote groei van de kerk na de val van het communisme. Maar deze hele affaire had zich ook tijdens het bewind van Ceaușescu kunnen afspelen, want in communistisch Roemenië werd godsdienst, anders dan in de Sovjet-Unie, wél getolereerd. Er waren toen ook al veel kerken, en iedereen mocht erheen, behalve mensen die lid waren van de communistische partij. Priesters werden toen ook al gedeeltelijk betaald door de staat, wat nu nog steeds het geval is. Er was natuurlijk geen sprake van een staatsgodsdienst, maar het was wel toegelaten en er was geen sprake van vervolging.

"Na de verdwijning van Ceaușescu in 1989 is er wel meer openheid en een grotere zichtbaarheid gekomen. Er werden veel nieuwe kerken gebouwd, er zijn subsidies gekomen en godsdienst wordt nu ook op school onderwezen. De impliciete afspraak is dat men in die kerken alles over om het even wat mag verkondigen. Er mag alleen geen kwaad woord gezegd worden over de politiek. Als een ideologie in elkaar klapt, is het begrijpelijk dat mensen op zoek gaan naar iets anders om in te geloven. Maar ik weet niet of zoiets vooruitgang genoemd kan worden."

De erotische aantrekkingskracht tussen de meisjes wordt gesuggereerd, net zoals de mogelijkheid van seksueel misbruik. Maar wie het niet wil zien, zal het misschien niet eens opmerken.

"Dat heb ik bewust gedaan. Ik wou vermijden dat dit aspect de essentie van het verhaal zou pollueren. Dit is geen film over misbruik. En wat de verhouding tussen die twee meisjes betreft, was vooral het element affectie belangrijk. De affectie en de liefde die zij vooral elkaar ontwikkelden in het weeshuis, bij gebrek aan een ander soort familie. In een vijandige omgeving is het niet meer dan normaal dat een meisje van dertien op zoek gaat naar een sterkere persoon om bescherming te vinden. Op een bepaald moment kan onduidelijk worden om welke relatie het precies gaat, maar de band tussen beide meisjes is in eerste instantie uit affectie voortgekomen.

"Meer dan dat wou ik niet suggereren en het moest dus ook niet dieper onderzocht worden. Het is zeer waarschijnlijk dat de meeste kinderen in zo'n weeshuis het slachtoffer werden van één of andere vorm van misbruik, maar dat was niet het onderwerp van deze film."

Die wederzijdse affectie heeft hen als het ware in leven gehouden.

"Ja, maar nu zorgt het voor een verwijdering, aangezien een van de meisjes besloot berouw te krijgen voor de 'zonden' die ze begaan zou hebben, terwijl het andere meisje daar helemaal niet zo over denkt. Er is nog steeds sprake van liefde, maar dan in de vorm van een soort opoffering om de ander het goede pad te tonen."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234