Zaterdag 16/01/2021

'Ik ben eenrechtse linkse'

Carl Devos. U denkt: alweer Carl Devos. Bah, weg met Carl Devos. U denkt verkeerd, want behalve alomtegenwoordig is Devos ook een schrander en gloedvol verdediger van politiek als beschaafd meningsverschil. 'Hoe willen we aan politiek doen in dit land? Daarover gaan de volgende verkiezingen.'

Hij komt net uit een uitvoerige lunch met een regeringslid. Drie andere toppolitici - van drie verschillende partijen - dringen om een plaatsje in zijn agenda. Zelf wil de Gentse politicoloog er niet te hoog over opgeven - "Ik ben maar een professor die af en toe zijn mening eens mag geven" - maar in de Wetstraat kun je vandaag moeilijk om Carl Devos heen. Zijn analyses op tv zijn graag gezien, zijn columns graag gelezen, en zopas heeft hij zijn universiteitssyllabus herwerkt tot een kloeke maar uiterst leesbare inleiding in politiek, toepasselijk Politiek getiteld.

Professor Devos eet en drinkt politiek. "Relativering is mijn afweermechanisme tegen verzuring en verzadiging", zegt hij. "Ik wil mezelf niet belangrijker maken dan ik ben, ik ben ook niet meer dan een geïnteresseerde buitenstaander."

Nee hoor, uw woord wordt in alle partijhoofdkwartieren gehoord. U bent een machtig man.

"Ik verzet me stellig tegen die perceptie. Ik ben geen dokter die in een bijkantoortje van de Wetstraat eerste hulp bij politieke ongevallen toedient. Als je denkt dat je iets toegespeeld krijgt omdat je nu eenmaal belangrijk bent, loopt het fout. Dat is het moment waarop je je kritische afstand verloren bent en waarop je eigen ego de nuchtere analyse in de weg gaat staan. Ik heb een grondige hekel aan narcisme. Er is al genoeg ijdelheid in de Wetstraat."

Bij elk nieuwsfeit hebt u een analyse klaar. Dat maakt u toch een Mitspieler?

"Ik zie dat zo niet en ik streef daar niet naar. Ik vind ook niet dat journalisten ernaar moeten streven om Mitspieler te zijn. Een Mitspieler gaat de politiek bekijken vanuit een vast frame, waarbij hij sommige partijen of politici anders benadert dan andere, door zelf een spin aan feiten te geven. Sommige journalisten hebben het moeilijk om hun persoonlijke overtuiging te verbergen achter hun berichtgeving. Dat ergert me wel eens. Dat ik denk: 'Man toch, hou je nu gewoon eens aan de feiten.' Er is niets mis met scherpe opiniestukken of standpunten, maar hou ze gescheiden van de feitelijke berichtgeving.

"De afstand tussen politici en sommige journalisten is gevaarlijk klein geworden. De joyeuze amicaliteit waarmee sommigen met elkaar omgaan is aanstootgevend. Mijn maag keert om bij dat gepoch van journalisten met hun exclusieve weetjes. De enige functie van al dat geroddel is tonen hoe goed jij en jij alleen wel ingevoerd bent. Dat is de place m'as tu vu van de Wetstraat. Veel van die informatie heb je beter niet voor je analyses. Je kunt moeilijk een verbod op vriendschap afvaardigen, maar voor feestjes van partijen of politici bedank ik principieel. Ik ben nog nooit op uitnodiging van een politicus naar een huwelijk of geboortefeest geweest."

Zou u Siegfried Bracke een vriend noemen?

"Hem nog wel, omdat ik hem goed heb leren kennen vanuit zijn vorige functie. We hebben toen vaak gediscussieerd over media en politiek. We kwamen goed overeen, maar sinds hij in de politiek zit, is onze relatie wel afstandelijker geworden. Niet omdat hij een N-VA'er is geworden maar omdat ik probeer professionele zaken strikt te scheiden van persoonlijke."

Is de verstrengeling van media en politiek een probleem voor de democratie?

"De kwaliteit van politici en verslaggevers is hier niet slechter dan elders in de wereld. Wat me meer zorgen baart, is het aandeel van opinievorming en commentaar in de berichtgeving. Toen ik deze zomer vanuit Italië de actualiteit probeerde te volgen, kwam ik tot de schrikbarende vaststelling dat het bijna onmogelijk is om nog degelijk geïnformeerd te raken als je het enkel met de media moet doen. De analyse overwoekert het fact-checking."

Was het vroeger beter?

"De commercialisering van de media heeft een politieke ontvoogding teweeggebracht, wat een groot winstpunt is. Maar weten we vandaag ook meer dan we twintig jaar geleden te horen kregen? Ik twijfel. Een messcherpe analyse verheldert, maar te vaak ontbreekt wat aan de analyse moet voorafgaan: een onderzoek van de feiten. Iedereen wil analist zijn, om zich te warmen aan het licht van de Wetstraatstolp. Terwijl grondig, objectief onderzoek en dossierkennis cruciaal zijn voor de geloofwaardigheid en de maatschappelijke rol van de journalist."

Beschouwt u zichzelf als een missionaris van de democratie?

"Het is niet meteen een woord dat ik spontaan zelf zou kiezen, maar het past misschien wel. Ik weet dat ik nooit internationale wetenschappelijke prijzen zal winnen. Maar dat is ook mijn ambitie niet. Ik probeer uit te leggen hoe politiek werkt. Iedereen heeft het recht te vinden dat het níét werkt, maar je moet wel weten hoe de zaken functioneren vooraleer je je kritiek geeft. Anders sta je ook maar wat te roepen. Ik versta mensen die zeggen: fuck the system. Ik ga niet naar hen toe met de boodschap: stop, u bent verkeerd bezig. Ik praat zelfs graag met mensen die dat vinden. Ik probeer in brede kringen politiek uit te leggen en te verduidelijken. Als dat een missionaris is, dan ben ik een missionaris.

"Ik blijf altijd de eerbare, menselijke kant van het politieke bedrijf zien. Ook al was de recordformatie na de laatste verkiezingen soms een knoeiboel, dat maakt van de politieke protagonisten nog geen knoeiers. Er zat een grote onvermijdelijkheid in die crisis. Voor mij was het alsof ik als een klein jongetje gefascineerd mocht toekijken hoe de grote mensen rond een Monopolybord zaten."

Velen keren zich af van het cynisme van de Wetstraat. Wordt u de spelletjes nooit moe?

"Als je met wat afstand terugkijkt op die formatiecrisis, moet je eigenlijk respect hebben voor het incasseringsvermogen van ons politieke bestel, want uiteindelijk is er in hoge nood en in een internationaal crisisklimaat wel een stabiele regering gekomen met een institutioneel akkoord en een sociaal-economisch programma. Dat is ook wat je bij buitenlandse waarnemers hoort. Dat dit systeem nog functioneert, is al een wonder op zich. Knoeiers houden zo'n systeem niet aan de gang.

"Je moet door de routine van alledag kunnen kijken, anders hou je het niet vol. Ook nu staan we weer voor een bijzonder interessante periode. Behoudens ongelukken krijgen we na de verkiezingen voor het eerst sinds heel lang een periode van vijf jaar zonder campagnekoorts. Onderschat dat niet, want de hele nerveuze biosfeer van de Wetstraat kan daardoor veranderen. Wie is immers nog geïnteresseerd in een peiling als de volgende stembusgang nog vier jaar weg is?"

De befaamde Belgische pacificatiedemocratie heeft een probleem. Elk compromis is bij voorbaat verdacht.

"Je kunt in de regering-Di Rupo ook juist een triomf van de pacificatiedemocratie zien. Draai of keer het zoals je wilt, meer dan wat deze regering eruit gehaald heeft, zat er niet in deze politieke constellatie. Maar wat vinden de mensen daar nu van? Dat is mee de inzet van de komende verkiezingen. Zijn ze tevreden dat er toch weer gewoon een regering is, of willen ze dit politieke bestel niet meer? Dan is er namelijk een kraakhelder alternatief: een stem voor de N-VA. Dan stappen we over naar een meerderheidslogica, waarbij een partij domineert, met minder compromissen en met hardere maatregelen, die op kortere termijn meteen effect zullen hebben.

"Hoe willen we aan politiek doen in dit land? Daarover gaan de komende verkiezingen. Geven we een ruk aan het roer, of laten we de tanker zachtjes keren? Het is onmogelijk om in het huidige bestel politieke hervormingen door te voeren in het tempo dat sommige experts en economen willen opleggen. Anderzijds dreigt er, zeker in een versnipperde samenleving als de onze, ook veel volk overboord te gaan als je een forse ruk aan het stuur geeft. Dat is de keuze waar we voor staan."

Dus wordt het N-VA versus de rest.

"Aan de oppervlakte gaat het daarover, maar daarachter schuilt een veel existentiëlere vraag over de toekomst van ons politieke model. Geloven wij nog in pacificatie van ideologische tegenstellingen, of vinden wij dat de grootste zijn zin mag doen? Daar zit de grote, politiek-emotionele aantrekkingskracht van de N-VA, in het idee dat het nu eens aan 'de anderen' is om het op een andere manier te proberen. En dat maakt die cynische omgang met politieke benoemingen zo riskant voor de traditionele politiek. Mensen geloven nog wel in de waarden van klassieke partijen, maar ze hebben hun buik vol van dat gekonkel."

Compromisloosheid is een internationale trend. Kijk naar de VS, of naar het hernieuwde succes van Wilders in Nederland.

"De eersten die het compromis in diskrediet gebracht hebben, waren politici zelf. Als je een compromis enkel uitlegt door te wijzen op wat de andere niet binnengehaald heeft, dan roep je zelf het wantrouwen van de burger op. De regering-Di Rupo heeft ook pas vorig jaar de klik gemaakt van defensief afbraakvoetbal naar samenwerking. Het dieptepunt ervoor was wel toen Gwendolyn Rutten (Open Vld) zelf over de begroting zei dat ze het woord tevredenheid niet in de mond kon nemen. Vervolgens kreeg je Steven Vanackere die het bestond om als vicepremier te zeggen dat CD&V geen zin had in een regering-Di Rupo II. Hoe wil je nu in godsnaam dat een kiezer je vertrouwen schenkt als je zelf openlijk je resultaten verbrandt?

"Eigenlijk is die angst voor het compromis merkwaardig, want het dagelijkse leven is een aaneenschakeling van compromissen. Ook intellectueel is het compromis best te verdedigen: de verzoening van inzichten en belangen is niet minderwaardig. Sinds 1830 hangen België en Vlaanderen aan elkaar van de politieke compromissen, van de vrijheid van onderwijskeuze tot het cultuurpact. Maar velen zijn dat moe. Kunnen we dat allemaal ineens anders en beter doen? Ik betwijfel dat."

Siegfried Bracke betwijfelt dat ook. Vandaar zijn poging om het confederalisme te begraven.

"Bracke heeft gelijk. De inhoudelijke beleidsvoorstellen zijn veel crucialer dan het gedoe over het confederalisme. De N-VA is toch niet alleen op het communautaire vlak de kracht van verandering? Maar hoe kunnen ze beloven om scherpe voorstellen ook onverkort uit te voeren, terwijl ze toch coalitiepartners nodig hebben?

"Als de N-VA haar confederalisme-eis zou laten varen, zouden we plots een normaal politiek landschap krijgen. Dan zou het debat verlegd worden van de confederale wetenschappelijke theorie naar wat de N-VA wil bereiken met dat confederalisme. Hoe kun je debatteren over de toekomst van onze pensioenen, onze steden of de armoedebestrijding als de grootste partij in Vlaanderen zichzelf dwingt om telkens te antwoorden met de stoplap 'meer confederalisme'?

"Niemand ligt wakker van de herziening van artikel 35 van de grondwet (daardoor zou de federale overheid slechts bevoegd zijn voor de zaken die de grondwet haar uitdrukkelijk toekent en zou de rest aan de regio's toekomen, BE/STS). Er waren goede redenen om de staat te hervormen: B-H-V moest uit de weg, de tijdbom in de financieringswet die de federale schatkist dreigde te laten ontploffen, moest ontmanteld worden. Maar nu de staatsinrichting enigszins hertimmerd is, moet het weer gaan over de dossiers die de burger raken: gezondheidszorg, werk, leefomgeving, veiligheid, fatsoenlijk onderwijs. De N-VA weet dat drommels goed. Wat Bracke nu doet met zijn roadshow door Vlaanderen, is een verhaal dat inhoudelijk meer zal aanslaan dan een congres over confederalisme."

Het hoofdstuk Europa hebt u geschrapt uit uw boek. Kun je de Belgische en Europese politiek nog scheiden?

"Het is om puur pragmatische redenen gesneuveld. Als je het vanop een verre afstand bekijkt, bepaalt Europa voor een groot deel wat we hier doen. Maar als je naar het functioneren van de Belgische politiek kijkt, kun je de twee behoorlijk goed scheiden. Het grootste stuk van het begrotingsdebat is een Belgisch debat. Europa legt krijtlijnen op, maar hoe die ruimte wordt ingevuld beslissen we zelf."

Misbruiken politici Europa om het onvermijdelijke door te voeren?

"Iedereen misbruikt Europa. De PS misbruikt Europa door overal een neoliberaal complot achter te zien. En als Gwendolyn Rutten beweert dat Europa slechts één soort beleid tolereert, overdrijft ze ook. Europa legt percentages en een tempo op. Dat heeft onmiskenbaar een impact. Maar zou zonder Europa niemand zeggen dat we de maatregelen uit onze begroting gezonder moeten maken? We moeten onze pensioenregeling toch niet hervormen omdat Europa het zegt? We moeten dat doen omdat het systeem onbetaalbaar wordt."

Ondanks Europa en ondanks de crisis komt er maar geen links alternatief van de grond in Vlaanderen.

"Je moet daar niet onnozel over doen: de vijver voor links in Vlaanderen is nu eenmaal niet rijk gevuld. Steve Stevaert heeft één verkiezing succes geboekt. Daarvoor ging het niet goed en daarna ging het nog slechter. Toen ik pol&soc studeerde, was bijna iedereen links. Vandaag zijn mijn studenten niet uitgesproken links meer. Als ik de vrienden van mijn tienerkinderen bezig hoor over werklozen, over ons sociaal systeem en de misbruiken, dan vind ik dat niet per se rechtse jongelui. Dat zijn bijzonder kritische jongeren die solidair willen zijn, maar niet onvoorwaardelijk. Wie hier links is, is dat met een serieuze centrumrechtse nuance: voor wat hoort wat.

"Sp.a-voorzitter Bruno Tobback heeft ooit gezegd dat het niet makkelijk is om in een rijke regio als Vlaanderen links te zijn. Bij ons moeten de socialisten ook uitleggen dat we moeten inleveren, dat het harder, meer en langer moet. Dan is het makkelijker om voor de uitgesproken alternatieven van rechts te vallen. Die klinken misschien niet sympathiek, maar wel eerlijk en helder. Wat zet links daar tegenover? Iets wat centrumrechts klinkt, maar dan iets minder hard."

Voelt u zichzelf nog links?

"Oei. (denkt na) Op sociaal-economisch vlak zou je mij een rechtse sociaaldemocraat kunnen noemen. Solidariteit gaat in twee richtingen. Is dat rechts? De verbloemende manier waarop links bepaalde samenlevingsproblemen heeft aangepakt, heeft die problemen laten veretteren. Als de Antwerpse N-VA-schepen Liesbeth Homans zegt dat racisme een relatief begrip is, begaat ze een stommiteit. Toch zat er een waarheid in een aantal zaken die ze zei. Ook bij medeburgers van andere origine gebeuren er zaken die niet mogen en niet kunnen. Mag je dat zeggen zonder racist genoemd te worden? De zelfgekozen segregatie is niet wat wij in onze samenleving willen. Je moet dat kunnen zeggen en tegelijk ook opmerken dat er wel degelijk uitsluiting en discriminatie zijn."

Is er nog een toekomst voor links in Vlaanderen?

"Als je de deuren niet wijd opengooit, zul je nooit successen boeken. Daarin heb ik mijn intellectuele bocht heb genomen. De partij moet de naam sp.a laten vallen. Eigenlijk moet de hele partij op de schop. Het nieuwe linkse alternatief moet niet noodzakelijk nog een socialistische partij zijn. Je moet een nieuwe progressieve, optimistische beweging oprichten, gebaseerd op een aantal zeer duidelijke waarden en normen als solidariteit en gelijkheid. Niet dat die partij meteen 40 procent zal halen, maar ze zal een minder defensieve partij zijn dan de sp.a vandaag is."

Het is al eerder geprobeerd, onder meer door Norbert De Batselier en VU'er Maurits Coppieters met Sienjaal. Het is mislukt.

"De oude structuren leiden ertoe dat links versnipperd blijft. Spannend, alleen kan links in Vlaanderen zich dat niet permitteren. Als je een Antwerpse coalitie van centrum-rechts op nationaal niveau wilt vermijden, heb je een sterk links blok nodig. Dan kun je eens echt wegen op de onderhandelingen. Het enige wat links vandaag vaak kan doen, is de schade beperken, door hervormingen af te blokken. Een grote linkse partij kan zelf in het offensief gaan."

Hoe optimistisch bent u over zo'n scenario?

"Ach, het lukt bij ons zelfs niet om een linkse denktank op te richten. Ik ben daar ooit eens bij betrokken geweest, maar alle organisaties wilden vooral op hun eigen potje centen blijven zitten... Als het op dat niveau al niet gaat, dan blijft zo'n grote progressieve politieke partij een droom. Maar het is de enige manier om links een krachtige stem te geven. Het is iets wat ik zeg tegen elke nieuwe sp.a-voorzitter met wie ik ga eten."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234