Woensdag 22/09/2021

'Ik ben een believerin de ambtenarij'

Vlaams Ombudsman Bernard Hubeau, na zijn 'rapport-Moerman'

'Zolang de mensen klagen en vragen, zijn ze betrokken. Zolang ze betrokken zijn, gaat het goed met de democratie.' Het is sinds acht jaar de stelregel van Vlaams Ombudsman Bernard Hubeau. Een man die zelf het voetlicht schuwt, maar politiek en administratie wel tot transparantie aanmaant. 'De Vlaamse overheid deed het goed. Dan word je kwetsbaar. Je gaat op je lauweren rusten.'

Door Filip Rogiers / Foto Jonas Lampens

Gisterenochtend stond hij op met een gevoel van opluchting. Niet omdat Fientje Moerman ontslag had genomen. Dat was niet zijn oogmerk. Wat voor hemzelf telt in zijn 'rapport-Moerman' zijn de algemene aanbevelingen. Die wijzen op een gebrek aan transparantie en controle bij het gunnen van overheidsopdrachten. Niet enkel op dat ene kabinet. Veel heeft te maken met een "zelfvoldaanheid" die gaandeweg in het te vaak (zelf-)bejubelde Vlaamse bestuur is geslopen.

Maar nee dus, Bernard Hubeau is niet het soort mens dat blij is met een ministeriële scalp. Zijn naaste medewerker typeert hem zo: "Karakterieel is Bernard de tegenpool van zijn voorganger Jan Goorden. Die schuwde het conflict niet. Bernard is van nature een bemiddelaar, een verzoener. Daardoor had hij ook een moeilijke dag."

Hubeau voelde zich gisteren opgelucht, zoals na elk dossier dat hij tot een goed einde heeft gebracht. Meestal gaat het dan over burgers die hij in hun gevecht tegen administratieve windmolens heeft kunnen helpen. Dat beschouwt hij zelf als de corebusiness van zijn veertienkoppige ombudsdienst. De taak die hij er door het decreet van 2004 op de klokkenluiders bij kreeg, ligt hem minder. Al kwijt hij er zich niet minder nauwgezet van.

Bernard Hubeau: "Ik dacht deze ochtend: voor mij is het werk afgerond. Wekenlang hebben we met vier mensen hard aan dit dossier gewerkt. Ik was vergeten dat we er ook nog zouden moeten over communiceren. Goed, we moeten deze dag door."

U heeft het over 'een grijze zone wat de opdrachten voor kabinetten betreft', een gebrek aan controle, het nodeloos inschakelen van dure experten, en zo voort. Uw rapport is nogal ontluisterend voor de hele Vlaamse bestuurlijke cultuur.

Bernard Hubeau: "Ik denk dat de vaste wil er wel is, maar dat het in de toepassing niet altijd even secuur wordt nageleefd. Vooral dan artikel 8 van het zogenaamde Kabinetsbesluit, dat voorziet dat ministers binnen een bepaald budget en voor in de tijd beperkte of specifieke opdrachten een beroep kunnen doen op experten buiten kabinet of administratie (wat in het dossier Moerman gebeurde met het aan partijgenoot Guy Serraes gelinkte consultancybedrijf Public Business Services, FR). De toepassing van dat artikel is onvoldoende transparant en we bevelen dan ook aan om het ook eens bij de andere kabinetten te onderzoeken. De overheid heeft er baat bij om daar duidelijkheid over te scheppen. Het kan de legitimiteit van de ministeriële kabinetten alleen maar verhogen.

"Eigenlijk zijn er drie hoofdbeginselen van goed bestuur. Als je opdrachten uitbesteedt, doe het transparant. We hebben vastgesteld dat dat in de jaarlijkse verplichte rapportering van de regering aan het Vlaams Parlement onvoldoende gebeurd is. Twee, leef de spelregels na, in casu de wet op de overheidsopdrachten. Volgens onze analyse is die in vrijwel alle gevallen van toepassing (Moerman verweerde zich met het argument dat dat niet het geval was voor het BPS-contract, FR). Die wet is er niet toevallig. Hij dient om controle uit te oefenen zowel bij de gunning, de verlenging als de uitvoering van opdrachten. En drie, betrek bij overheidsopdrachten veel meer dan nu het geval is de administratie. Ik ben een believer in de ambtenarij. Daar zit bijzonder veel expertise. Bovendien luidt een van de eerste beginselen van beter bestuurlijk beleid (BBB) dat beleidsvoorbereidend werk bij de administratie moet gebeuren."

Ministers besteden opdrachten te snel uit aan vaak dure externe consultants, terwijl de eigen administratie het net zo goed of beter zou kunnen doen?

"Er zijn zeker situaties waarin expertise van buitenaf onontbeerlijk is, maar tegelijkertijd zit er veel ongebruikt potentieel bij de administratie. Er moet ernstig gekeken worden of daar niet meer uitgehaald kan worden. Ook als het over opdrachten gaat die dienstig zijn voor de werking van het kabinet (de opdracht van Moerman aan BPS luidde 'uitvoering van diensten inzake strategische beleidsondersteuning', FR). De regering zou er op zijn minst moeten op toezien dat de formele, controleerbare, proceduriële aspecten van zo'n opdracht zijn ondergebracht bij de administratie. Dat is een dubbel voordeel. Je responsabiliseert de administratie, die dat volgens mij ook voor de volle 100 procent verdient. En nogmaals, het verhoogt de legitimiteit van de kabinetten zelf."

Waarom lopen ministers hun administratie voorbij en nemen ze externen onder de arm? Is dat door een gebrek aan vertrouwen of is het echt een bewuste omzeiling? In dit dossier wijst toch alles op het laatste?

"(voorzichtig) Ik denk dat men het zelf wil doen. Dat lijkt mij de hoofdoorzaak. In slechte wil geloof ik niet meteen. Ook de tijd speelt een factor: men wil dat het snel gebeurt en dat men het als minister zelf helemaal kan bepalen. Daar betaal je een prijs voor als bepaalde regels die wel degelijk van toepassing zijn, niet nageleefd blijken te worden. In vele landen is de relatie tussen de ministers en de ambtenarij anders dan bij ons: daar wordt wel vaker een beroep gedaan op de administratie, ook voor taken die de minister direct moeten dienen."

Wat u nu aan het licht bracht, doorprikt toch de mantra's over 'goed bestuur' en beter bestuurlijk beleid (BBB)?

"Het is eigen aan een overheid die vrij goed scoort. In de internationale OESO-rapporten doet Vlaanderen het qua behoorlijk bestuur goed, al is het laatste positieve rapport intussen toch al enkele jaren geleden. Zéker als je het goed doet, moet je alert en waakzaam blijven. Dat is het moment waarop het gevaarlijk wordt om op je lauweren te gaan rusten. Je bent kwetsbaar als je het goed doet. Denk aan het verhaal van Socrates over het paard en de horzel. De Atheners waren bijzonder goed bezig, maar op een zeker moment moest de horzel toch eens steken, zodat het paard wakker schoot. Ik wil het niet dramatiseren, maar het is goed om af en toe een bezinningsmoment in te lassen en je de vraag te stellen of je wel écht goed bezig bent."

Nu hebben we het nog altijd over onbehoorlijk bestuur, niet over fraude. In dit dossier is de wet op de overheidsopdrachten niet gevolgd. Hier zitten we dan toch in de illegaliteit?

"Die wet is niet toegepast, dat klopt. Eigenlijk is dit dossier onregelmatig vergund, onregelmatig verlengd en onregelmatig uitgevoerd."

Dus we spreken over meer dan alleen maar onbehoorlijk bestuur?

"Ja. Zijn de regels toegepast of niet, dat is voor ons de eerste ombudsnorm. Maar dat doen ook rechtbanken of de Raad van State. Een ombudsman kijkt verder. Soms is de wet wél perfect toegepast en kan er toch nog iets anders mis zijn. Ook in dit dossier hebben we bijvoorbeeld vastgesteld dat bij verandering van medewerkers op een kabinet veel papieren verdwijnen. Er is geen enkele wet bij mijn weten die je verplicht om dat dertig jaar bij te houden, maar het is evenmin behoorlijk bestuur. Bij klachten van burgers volgen we dezelfde methode. Is de wet toegepast? Als een burger recht heeft op een belastingvermindering en hij of zij krijgt die niet, dan vragen wij om de wet toe te passen. Iets anders is het als die burger onheus behandeld wordt door allerlei instanties. Er is geen wet die ambtenaren verbiedt om onbeleefd tegen u te zijn, maar die etiquette is wél een ombudsnorm."

Hebt u in de loop van uw onderzoek het gevoel gehad dat er pogingen tot beïnvloeding waren?

"Neen. Ook met het kabinet is de samenwerking goed verlopen. Er zijn ons zelfs documenten bezorgd die we niet expliciet gevraagd hadden. Ook het Vlaams Parlement werkte correct mee. Gedurende het hele onderzoek was er veel respect voor het werk zelf en het belang van de sereniteit waarin we ons onderzoek moesten voeren."

U staat op sereniteit, maar dit is wellicht wel het meest gemediatiseerde dossier dat u ooit al voor de kiezen hebt gehad?

"De zwaarste opdracht is inderdaad geweest om rustig te blijven. (lacht) Het leidde mij of mijn medewerkers niet af van het inhoudelijke werk. Dat bestaat uit checken, doublechecken, triplechecken en vaak zelfs quadrupelchecken. Toen het voorlopige rapport uitlekte, vonden wij dat heel contraproductief en onfris."

Staat u tijdens zo'n onderzoek wel eens stil bij de mogelijke collaterale politieke schade?

"We proberen ons om te beginnen altijd op de inhoud van het werk te concentreren. Zo doen we het ook bij klachten van burgers. We moeten achter de boodschapper vooral naar de boodschap kijken. Niet wíé brengt iets aan, wel wát. Dit was dan ook een atypisch klokkenluidersdossier door de positie van de betrokken partijen, een kabinet en een leidende ambtenaar (Rudy Aernoudt, FR). Het decreet voor klokkenluiders is toch eerder geschreven voor mensen die in het verborgene van de hiërarchie zitten. Ook om die reden was het vooral zaak om naar de inhoud en niets dan de inhoud te kijken."

"Natuurlijk, je kunt de randfactoren ook niet negeren. De antipolitiek ligt altijd op de loer. Wat dat betreft, vind ik dat de Vlaamse overheid de afgelopen weken iets te veel gebasht is. Anderzijds kan een overheid die in se wel goed bezig is tegen zo'n stoot. Het is een slingerbeweging. Als het tegenzit, moet je slikken, slikken en nog eens slikken. De komende dagen zijn voor mij dan ook de belangrijkste: wat doet het beleid met onze aanbevelingen? Dat is voor mij the proof of the pudding. Neemt de politiek de zaken ernstig, dan hoef je niet te vrezen voor antipolitiek. Een overheid die leert uit kritiek, toont zich juist heel sterk."

"De Vlaamse overheid heeft alles in huis om echt behoorlijk te besturen. Sinds 2000 is er een Interne Auditdienst en sinds vorig jaar een dienstverleningscharter. Het komt erop aan om de voorziene controlemechanismen ook echt hun werk te laten doen. Als de regering de spelregels die ze zichzelf oplegt, ook die van BBB, gewoon consequent en coherent toepast, kom je al een heel eind. Ik ben alvast blij dat ik minister-president Kris Peeters (CD&V) op de radio hoorde zeggen dat dit dossier niet zal worden aangegrepen om het decreet op de klokkenluiders terug te schroeven. Dat vind ik een belangrijk signaal."

Met wat u nu weet, hebt u vragen bij het moment en de manier waarop klokkenluider Rudy Aernoudt door het kabinet-Moerman ontslagen is?

"(behoedzaam) Dat onderzoeken we nog. Er waren twee sporen in deze melding: enerzijds het onderzoek naar de onregelmatigheden, anderzijds de kwestie van de bescherming. De ombudsman heeft de wettelijke opdracht om klokkenluiders bescherming te bieden als de klacht niet onontvankelijk of kennelijk ongegrond is. Nu is het aan de Vlaamse regering om ons te bewijzen dat er geen verband is tussen de klachtenmelding en het ontslag."

Vergis ik mij of voelt u zich meer in uw element als u gewone burgers kunt helpen in hun soms lastige, dagelijkse strijd met te hoge energierekeningen, te lange wachttijden voor vergunningen of voor plaatsen in de zorgsector?

"(straalt) Dat blijft de kern van onze kerntaken: de klachten van burgers. Sinds 2004 kregen we deze opdracht (de behandeling van klachten door klokkenluiders uit de overheid, FR) erbij. We storten ons daar met evenveel energie op, hoor, maar de problemen van de burger blijven toch onze corebusiness. We proberen mensen op zoveel mogelijk manieren te bereiken, door laagdrempelige spreekuren en aanspreekpunten, ook buiten Brussel. Daar heb je ook de meeste voldoening van. Op dat vlak kun je de belangrijkste verwezenlijkingen boeken. Daarvoor is de functie van ombudsman per slot van rekening in het leven geroepen."

Geen jaarverslag van u of het draagt een citaat van Albert Camus. Waarom?

"Wat me aanspreekt in hem is zijn onafhankelijke denken vanuit een kwetsbare positie. Ik noem hem ook vaak een leermeester in democratie. La revolte n'est pas contraire à la mésure, is een van mijn favoriete citaten. Op bepaalde momenten moet je durven te zeggen waar het op staat. Vaak krijg je dan te horen dat je overdrijft of dramatiseert, maar dat weerleg ik graag. Het melden van onregelmatigheden is vaak een blijk van redelijkheid, omdat je door goed onderbouwde en scherp geformuleerde aanbevelingen mensen en overheden juist de kans geeft om dingen ten goede te veranderen."

Vreest u niet dat er met dit dossier een doos van Pandora is geopend?

"Dat zou kunnen. We krijgen regelmatig nieuwe meldingen van klokkenluiders, maar van een boom is nog geen sprake. Gelukkig maar. (lacht en herstelt zich dan) Pas op, het is ook een van onze kerntaken. Maar nogmaals, de burger is het hart van de levende democratie."

De Vlaamse overheid heeft alles in huis om echt behoorlijk te besturen. Als de regering de spelregels die ze zichzelf oplegt consequent en coherent toepast, kom je al een heel eind

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234