Donderdag 25/02/2021

'Ik ben behoorlijk ontvlaamst'

Een openlijke strijd tussen Nederland en Vlaanderen wordt het Groot Dictee ook dit jaar. Toch brengt dat de auteur, schrijfster Lieve Joris, geen moment in gewetensnood. 'Ook al woon ik al 40 jaar in Nederland, ik blijf een Belg.'

Joris (62), die onder meer Terug naar Congo (1987) schreef en De poorten van Damascus (1993), is net terug uit Congo, waar zij deelnam aan het Fête du Livre in Kinshasa. Ze maakt de werkkamer in haar appartement in Amsterdam-Zuid gezellig met thee, koekjes en kaarsjes. Aan de muren prijken oude familiefoto's en een schilderij waarop zij figureert met een aantal Chinese personages uit haar met de Bob den Uyl-prijs bekroonde boek Op de vleugels van de draak (2013), over de groeiende relatie tussen China en Afrika. De volgende dag vertrekt Joris alweer naar het Franse Tours, voor een literair festival waaraan ze in vloeiend Frans zal deelnemen: een erfenis - zij het actief onderhouden - van haar jeugd in België.

Wie uw boeken leest, ziet bepaalde Vlaamse en Franse woorden terugkomen, Joris-klassiekers als 'brevieren', 'maniok' en 'commerçant'. Zijn de Vlamingen dit jaar in het voordeel?

Joris: "Nee, ik geloof het niet, want zelf ben ik behoorlijk ontvlaamst. Bij de Haagse Post, waar ik begon met schrijven, heb ik bepaalde Vlaamse uitdrukkingen en woorden afgeleerd. Ischa Meijer corrigeerde me altijd als ik zei 'dat heb ik niet bij' in plaats van 'dat heb ik niet bij me'. Ik pas me doorgaans makkelijk aan, ik ben een kameleon, ook op mijn reizen. Als ik een boek heb geschreven in het buitenland, zegt mijn uitgeefster weleens: "Het lijkt alsof je die tijd in Vlaanderen was." Daarna moet het harde Hollandse licht erop schijnen. Ik wil de lezer niet van me vervreemden. Maar als ik Tom Lanoye lees, denk ik soms met spijt: ik ben onderweg een en ander kwijtgeraakt."

Veel Nederlanders vinden dat het Vlaams vriendelijker en eleganter klinkt. Voelt u dat ook zo bij het schrijven?

"Nederlanders vinden het Vlaams ook 'schattig', 'grappig' - een kindertaal, eigenlijk. Mijn uitgeefster en ik hebben een stille afspraak: als ik over België schrijf, zoals in Terug naar Congo, zijn 'Vlaamse' uitdrukkingen geen probleem, maar in een boek over China en Afrika leggen we ze op een weegschaal. Ik woon hier lang genoeg om te weten waarover een Nederlandse lezer struikelt. In gedachten zet ik 'Vlaams' overigens tussen aanhalingstekens, want veel woorden en uitdrukkingen die Nederlanders 'Vlaams' noemen, zijn streekgebonden en niet bij alle Vlamingen bekend."

Welke Vlaamse woorden zullen altijd bij u blijven?

"In mijn grootmoeders achterkamer stond een garde-manger - een houten kastje met gaas ervoor, de voorloper van de koelkast. Met het in onbruik raken van het kastje is ook het woord verdwenen. Plezant, buitenwipper, kotmadam, pompelmoes, ambetanterik, botermelk, pollepel, gierige pin, pinker, lavabo - allemaal woorden die ik in Nederland niet vlug zou gebruiken, maar die, zodra ik in Vlaanderen ben, weer moeiteloos over mijn lippen komen."

Welk Vlaams woord kunt u missen als kiespijn?

"Sinds ik uit Vlaanderen ben vertrokken, is daar een nieuw woord opgestaan: 'dagdagelijks'. Een schrijnende lelijkerd."

Hebt u favoriete woorden?

"Ik gebruik ze niet vaak, maar ik vind woorden als 'oelewapper', 'brokkenpiloot', 'haaibaai' en 'gladjanus' heel mooi. Ik leerde ze kennen in Nederland en als ik ze in Vlaanderen gebruik, moeten mensen lachen; ze gaan ervanuit dat ik ze ter plekke verzin. In de Nederlandse vertaling van Tram 83 van de Congolese schrijver Fiston Mwanza Mujila staat het woord 'kalefakker'. Dat mag ook op mijn lijstje; je begrijpt meteen dat er met een kalefakker iets grondigs mis is."

U hebt veel gereisd, zijn er talen waarop u jaloers bent?

"Jaloers is niet het juiste woord, maar in het Frans kun je zo lekker overdrijven. Woorden als 'époustouflant, délicieux' (adembenemend, verrukkelijk) - je gaat ze vanzelf gebruiken als je onder Fransen bent. Het Engelse understatement zorgt ervoor dat een belediging of afwijzing je soms pas dagen later daagt. Het Hongaars zingt zo mooi - daar kan ik uren naar luisteren. Op het ritme van György Konráds stem in het VPRO-programma Nauwgezet en Wanhopig ben ik in 1989 naar Hongarije gereisd; een jaar later verscheen De melancholieke revolutie. Maar het mooist is toch wel de manier waarop veel Afrikanen met het Frans aan de haal gaan. Ze maken graag werkwoorden van zelfstandige naamwoorden. Iemand een cadeau geven wordt: cadeauter."

Bent u een liefhebber van neologismen?

"Een taal moet elastisch zijn, vind ik. Mijn vriend verliet Polen op zijn 18de. Als hij in zijn geboortestreek is, zeggen mensen dat hij zo'n mooi oud Pools spreekt; hun eigen taal is inmiddels erg veranderd. Soms kom ik terug van een reis en blijkt er in mijn afwezigheid een nieuw woord te zijn ontstaan. Veel van die woorden vergeet ik weer, maar 'mipster' (moslim hipster), 'vergismoord' en 'internetjihadist' heb ik geadopteerd."

Bent u een taalpurist? Hoe kijkt u naar de invloed van sms-taal en straattaal?

"Wij maken het onszelf wel erg gemakkelijk door veel woorden uit het Engels over te nemen. 'Geüpdatet' is een bijzonder lelijk woord, niet? Maar het is een internationaal fenomeen, vrees ik - zelfs de Fransen ontsnappen er niet aan, die zeggen tegenwoordig ook 'c'est cool'.

Zijn er schrijvers die u bewondert om hun taalgebruik?

"Ik hou erg van de boeken van Leo Pleysier. Ik kan met een gerust hart op reis gaan, want Pleysier zorgt voor het thuisfront. Ik stap zijn boeken binnen en ben meteen weer in Vlaanderen. Hij is de meester van het Vlaamse binnenskamerse. Wit is altijd schoon, Dieperik en De Gele Rivier is bevrozen, over zijn tante nonneke in China - door dat 'bevrozen' in de titel weet je meteen wat je te wachten staat.

"Adriaan van Dis en Tom Lanoye bewonder ik om hun exuberantie, V.S. Naipaul om zijn soberheid, Ryszard Kapuściński om zijn sterke beelden. En ik hou van het werk van de jonge Fiston Mwanza Mujila; het is een wonder dat uit de literaire as van Congo zo'n groot talent is opgestaan. Over de Congostroom schrijft hij, zonder hem bij naam te noemen: 'een brede rivier die vrijwel uitsluitend dient om in de oceaan zelfmoord te plegen'. Een wreed maar zeer juist beeld dat wijst op een grote luciditeit. Naipaul zegt ergens dat het benoemen van iets de pijn verzacht."

Zelf schrijft u ook beeldend en krachtig, maar niet overdadig.

"Als ik al een barok taalgebruik had, dan hebben de Nederlanders daar wel korte metten mee gemaakt! Maar het komt wellicht ook doordat ik uit een dorp kom. Dat dorpsmeisje zit nog altijd diep in mij. Ik schrijf het liefst zo eenvoudig mogelijk, zodat mijn moeder het als het ware kan begrijpen."

Hoe belangrijk vindt u spelling? Is het Dictee een speeltje voor muggenzifters?

"Ik vind het niet erg als mensen allerlei taalvernieuwingen - aan elkaar schrijven of niet, streepje of apostrof - niet onder de knie hebben. Daar ben ik zelf ook niet bijzonder goed in. Maar dt-fouten, korte ei en lange ij zijn van een andere orde. Het is traditie in onze familie om mee te doen aan het Groot Dictee. Ik probeer zelf natuurlijk zo min mogelijk spelfouten te maken. Sinds enige tijd doe ik elke ochtend vier oefeningen op beterspellen.nl. Je kunt meteen zien wat je score is, heerlijk. Mijn hele familie doet intussen mee. Zelf kruip ik in peignoir achter de computer om de vragen op te lossen. Ik heb het zelfs volgehouden toen ik afgelopen maand in China zat."

Het Groot Dictee der Nederlandse Taal wordt zaterdag 19/12 uitgezonden, NPO 2, 20.20 uur.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234