Maandag 21/10/2019

Europese Unie

"Ik begin te geloven dat de brexit niet doorgaat"

Joseph Muscat. Beeld EPA

"Hartverwarmend, geen kille, cynische instantie." De Maltese premier Joseph Muscat, afgelopen halfjaar voorzitter van de EU, is ronduit 'romantisch' over de topontmoetingen met zijn EU-collega's. Destijds fel tegenstander van het EU-lidmaatschap voor zijn eiland, wordt hij nu getipt als kandidaat voor een Europese topbaan. "Voor het eerst begin ik te geloven dat de brexit niet gaat gebeuren."

Het was zijn grootste angst. De angst dat zijn Malta - een eiland met krap 400.000 inwoners - niet serieus zou worden genomen als voorzitter van de EU. "Ik heb andere kleine lidstaten zien lijden onder dat vooroordeel: 'Leuk hoor, dat je de voorzittershamer mag vasthouden maar wij doen het werk.' Ik dacht dat dit een diepgeworteld wantrouwen was tegen de nieuwe lidstaten. Maar ik heb er niets van gemerkt."

De Maltese premier Joseph Muscat oogt opgelucht. "Er is leven na het EU-voorzitterschap", verzekert hij. "Of beter: je komt opnieuw tot leven." In hemdmouwen en zwarte bretels, blikt Muscat (43) tevreden terug op de afgelopen zes maanden dat zijn eiland de EU leidde. "Het was de eerste keer voor Malta. We hadden ons zo goed als mogelijk voorbereid maar het blijft een sprong in het duister."

Grootte telt niet, concludeert Muscat in zijn werkkamer, een zaal in de 18de-eeuwse 'Herberg van Castilië', zeg maar het Witte Huis van Malta. "Als puntje bij paaltje komt, maakt het niet uit of je de kleinste of grootse lidstaat bent. Grote landen krijgen dingen voor elkaar door hun gewicht, kleine omdat ze gezien worden als eerlijke bemiddelaar met minder eigenbelang." Zijn optreden als EU-voorzitter bleef niet onopgemerkt, verschillende regeringsleiders polsten of hij interesse heeft in een Europese topbaan in 2019, als een nieuwe Europese Commissie en EU-president aantreden.

Ondanks de lof zat er vrijwel niemand in het Europees Parlement toen u verslag deed van het voorzitterschap.

Lachend: "Voor mij was dat goed nieuws, het betekent dat we geen grote blunders hebben begaan. Ik ben nogal op mijn hoede voor grote zalen vol politici, die schrikken me af. Serieus: ik heb in het Europees Parlement gezeten en weet dat, tenzij er een big shot binnenkomt, het dinsdagochtend om 9 uur heel moeilijk is om de plenaire zaal vol te krijgen."

U voelde het niet als gebrek aan respect? Voorzitter Juncker van de Europese Commissie schold de parlementariërs de huid vol, hij noemde ze 'belachelijk'.

"Juncker was inderdaad duidelijk. Het parlement heeft echter zijn prioriteiten en het eindverslag van de scheidende EU-voorzitter behoort daar niet toe. Ik neem dat niet persoonlijk op, ik zie het ook niet als gebrek aan respect. Als europarlementariër heb ik ook zelf niet alle voorzitterschapdebatten bijgewoond. Ik ben dus de laatste die met de beschuldigende vinger kan wijzen."

Onder uw voorzitterschap werd EU-president Tusk herkozen, een politiek gevoelige kwestie. Wat heeft u dat geleerd over de dynamiek van de EU-toppen?

"Dat partijpolitiek geen rol speelt. Natuurlijk, er is ideologie en er zijn verschillen van waarden: vrije markt versus protectionisme. Maar dat is geen kwestie van links-rechts, meer van mentaliteit. De Nederlandse premier zal altijd, welke regering er ook zit, een liberaler geluid laten horen in Brussel dan een collega aan de Middellandse Zee. Hoewel Malta daarin de uitzondering op de regel is. Aan de Brusselse tafel draait het om realisme en persoonlijke relaties. Daarover heb ik afgelopen zes maanden veel geleerd."

Muscat en Merkel. Beeld AFP

De Poolse premier boycotte de herverkiezing van haar landgenoot Tusk. Hoezo geen partijpolitiek?

"In andere politieke fora komen de hyena's naar buiten als iemand 'gebrandmerkt' wordt. Klaar om de verzwakten in hun midden te verscheuren. Er was één premier, de Poolse, die Tusk afwees als ongeschikt. Maar anderen, die misschien een persoonlijke rekening met Donald hadden te vereffenen, of als socialist het machtsevenwicht in Brussel wilde herstellen, grepen die kans niet. Ze kwamen niet naar buiten om Tusk's tweede mandaat te verscheuren."

"Wij, de leiders, kiezen in Brussel niet voor het strijdtoneel door elkaar een kopje kleiner te maken maar voor een rationele aanpak die het beste voor Europa is. Hartverwarmend, vind ik dat. Dat de Raad (vergadering van de EU-leiders, red.) geen kille, cynische instantie is."

Wat is het geheim van de leiders aan de Brusselse tafel?

"Het besef dat ze toppolitici zijn. Ze bedrijven politiek op hoger niveau dan het gekibbel op nationaal vlak. Je kunt meer jezelf zijn. Als europarlementariër bepleitte ik dat EU-toppen in alle openbaarheid zouden plaatsvinden. Niks geheimzinnig gedoe. Nu besef ik dat openbaarheid de dood in de pot is. Dat de compromissen die we nu sluiten dan niet meer gesloten kunnen worden. Als iedereen toekijkt, springen leiders niet langer over hun schaduw heen."

"Natuurlijk, ook nu lekken er saillante details en botsingen uit, maar heel veel ook niet. Ik ben getuige geweest van snoeiharde aanvaringen tussen leiders, heftige debatten, soms op de rand van de afgrond. Maar steeds keerde het besef terug: zo komen we niet verder. Elkaar de tent uitvechten, helpt Europa niet vooruit. Dat is een van de meest fantastische ervaringen in mijn leven, dat gevoel van camaraderie, van broederschap aan de Brusselse tafel."

Een voorbeeld?

"De redding van Griekenland in 2015. Het was een marathondebat, leiders liepen in en uit, het sleepte zich voort in steeds grotere ergernis. Tot één van ons zei: 'Nu is het genoeg, dit is het, we stoppen er mee!' Iedereen viel stil, was geschokt. Want we wisten dat het geen bluf was, geen strategische zet. Het was echt. Griekenland stond aan de rand van de eurozone, klaar om eruit te worden geduwd."

Was het Merkel die dat riep? Haar minister van Financiën Schäuble had enkele dagen eerder voorgesteld Griekenland 'tijdelijk' te schorsen voor de eurozone.

"Ik klap niet uit de school maar ik verzeker u: het was ernstig, zeer ernstig. Iedereen aan tafel wist dat de toekomst van Griekenland op het spel stond, en niet alleen van Griekenland. Het welzijn van miljoenen burgers. En toen was daar toch weer de wil om tot elkaar te komen. Ik weet, dit klinkt romantisch. Maar ik ben romantisch over de Raad, die Brusselse tafel die ik zeer ben gaan waarderen."

Joseph Muscat op weg naar zijn beëdiging als premier van Malta. Beeld AFP

U sprak harde woorden in het parlement over het migratiebeleid, we moeten ons allemaal schamen. Waarom?

"Sommige landen weigeren simpelweg een deel van de migratielast te dragen. Niet omdat ze het geld of de infrastructuur niet hebben. Nee, gewoon omdat het hun overtuiging is dat het niet màg gebeuren. Omdat ze bang zijn dat hun cultuur verwatert door de komst van moslims. Daarom is het zinloos te denken dat we dit probleem in de EU kunnen oplossen met wat extra geld. Het gaat niet om geld of regels, het gaat om waarden."

Maar waarom moeten we ons allemaal schamen als het de Oost-Europese lidstaten zijn die hierin dwarsliggen?

"Omdat de schuld ons allemaal treft. De eenheid in waarden die er enkele jaren geleden nog was, verdwijnt. Die scheiding der geesten vindt nu plaats, we zijn er allemaal bij. Dat schisma betekent niet het einde van de EU maar dwingt wel tot nieuwe structuren en werkwijzen. Het gaat om de keuze tussen openheid en geslotenheid, liberaal of nationaal. Dat is de grote tweedeling die zich nu voor onze ogen voltrekt. Ik ben een liberaal en dat betekent niet dat ik zeg: zet de grenzen maar open. Het betekent veiligheid aan de buitengrenzen, weten wie er binnenkomt en weggaat. Maar ook dat iedereen zijn deel draagt."

Na Slowakije als voorzitter was alle hoop gericht op Malta om het asieldebat los te trekken. Waarom is dat niet gelukt?

"Ik wilde geen verwaterd akkoord. Malta was een eerlijke bemiddelaar voor een eerlijke deal. Niet eentje op het laagste niveau. Dat de patstelling niet doorbroken is, leidt ertoe dat migratie nu aan andere zaken gekoppeld wordt. Sommige politici zeggen: weiger je consequent migranten op te nemen, dan word je gekort op je EU-subsidies. Het wordt koehandel en nog veel moeilijker om een oplossing te vinden. Maar helaas gaan we die kant op, laten we proberen het te voorkomen."

Een week na uw harde woorden riep Italië de andere lidstaten op hun havens te openen voor de migranten. Niemand zei 'ja', ook Malta niet.

"Wij hebben onze havens lang genoeg open gehad. Nu houden we ons aan de afspraken rond operatie-Triton (EU-zoek/reddingsoperatie in de Middellandse Zee, red.). We helpen de Italianen. Ik ben het roerend eens met de Italiaanse oproep voor een gedragscode voor de reddingsboten van vluchtelingenorganisaties. Ik word er niet populair mee als ik het zeg, maar die organisaties moeten ophouden als veerdienst voor migranten te opereren."

Italië vroeg solidariteit, de rest zei nee, ook Malta.

"Het kan niet alleen Malta zijn, wij zijn geen schaap dat willoos naar de slachtbank wordt geleid. Alle landen moeten hun havens openstellen."

Waarom vist Italië alle migranten op uit de Maltese zoek- en reddingszone?

"Wij zijn verantwoordelijk voor onze zoek- en reddingzone maar de meeste migranten passeren die slechts. Als ze geen hulp vragen en er is geen gevaar, mogen we ze niet redden. Als ze wel gered worden, gaan ze naar de Italiaanse havens. Dat is zo afgesproken."

En waarom is dat zo afgesproken?

"Dat waren onderhandelingen."

Het verhaal gaat in Brussel dat Italië toegang krijgt tot de Maltese gasvoorraden in ruil voor het opnemen van migranten. Gas voor migranten, is dat solidariteit?

"Er zijn geen afspraken gemaakt over onze gasvoorraden. Wel zijn er conflicten tussen ons en Italië over die gasvoorraden en die willen we oplossen."

Begin dit jaar bepleitten u en bondskanselier Merkel de oprichting van 'humanitaire corridors' in Afrika voor grote opvangcentra voor migranten waar de asielprocedures plaatsvinden. Is dat de toekomst van het Europese asielbeleid?

"Zonder twijfel! We hebben kampen nodig in landen buiten de EU. Ik ga niet zeggen welke landen, dat leidt alleen maar tot irritatie en weerstand. Maar óf ze bewaken hun grenzen óf ze hebben opvangcentra waaruit wij dan de mensen kunnen kiezen. Natuurlijk zijn er politici en organisaties die moord en brand roepen: Fort Europa! Waar is de solidariteit? Maar solidariteit die er niet is, kun je niet geven."

Muscat zwaait naar zijn aanhangers na zijn beëdiging. Beeld EPA

"Malta heeft bijna volledige werkgelegenheid, we hebben migranten nodig en halen die op uit andere EU-landen. Maar wel op legale en gecontroleerde manier. Het oproer begint als mensen het gevoel hebben dat er sprake is van een invasie. Dat golf na golf arriveert en hun regering kennelijk de controle kwijt is. Het gaat niet om de aantallen maar om de methode. Als je weet hoeveel en wie er binnenkomen, maakt het niet zoveel meer uit of het veertig-, zestig- of tachtigduizend zijn. Daarom zijn die humanitaire corridors zo belangrijk."

U noemde de brexit een 'rampzalig gedrocht'. Waarom? Het is de wens van het Britse volk.

"De volkswil kan de vader van rampzalige ontwikkelingen zijn, de geschiedenis leert dat. Ik heb wel een paar voorbeelden maar die zijn zo verschrikkelijk dat ze de toorn van mijn Britse vrienden zouden opwekken. Voor het eerst begin ik echter te geloven dat de brexit niet gaat gebeuren. Ik zie hoopgevende signalen dat de wal het schip keert. Ik zeg niet dat de Britten een vergissing hebben begaan maar de stemming slaat om. Mensen zien dat hun op zich gegronde stem een antwoord heeft gekregen dat geen oplossing biedt. Het referendum was democratisch maar resulteert in een situatie met louter verliezers. De twijfel bij de Britten slaat toe. Het zou goed zijn als nu een politiek leider in Groot-Brittannië opstaat die moedig genoeg is dat nieuwe elan te pakken. Die zegt: we leggen de brexit-einddeal aan de mensen voor."

Pakt de Britse premier May de brexit-onderhandelingen goed aan?

"Ze is goed voorbereid. Mensen die roepen dat de Britten geen idee hebben wat ze aan het doen zijn, zitten ernaast. Ik heb in Groot-Brittannië gewoond, ik ken de Britse mentaliteit. Een onvoorbereide Britse ambtenaar bestaat niet. De kwestie is niet dat Londen slecht voorbereid is, maar de EU extreem goed. Dat werd me duidelijk toen Michel Barnier (brexit-onderhandelaar namens de EU, red.) tegen me zei: weet je hoeveel katten en honden jaarlijks van Dover naar Calais reizen? Weet je wat er moet gebeuren met het dierenpaspoort? Zo gedetailleerd! Toen wist ik: de EU is steengoed voorbereid."

U waarschuwde voor meer 'exits'. Welke?

"We moeten waakzaam zijn, we kunnen de polls niet vertrouwen. Niemand zag Trump's overwinning aankomen, de wederopstanding van Corbyn, de brexit. De brexit is niet iets van de laatste twee jaar, die heeft zich ontwikkeld over twee generaties. Dat is deels ook onze schuld. We hebben nooit onderkend hoe negatief de Britten tegen de EU aankijken. We dachten dat de Britten die sprong in het duister niet durfden te maken. Maar dat deden ze wel."

"Ik zie geen nieuwe exits aan de horizon, ondanks alle doemdenkers die afgelopen jaar anders beweerden. Maar de EU moet veranderen. De huidige opzet werkt niet meer."

Wat moet veranderen in de EU?

"Dat is duidelijk: de huidige one size fits all-werkwijze. Die is ontworpen voor een veel kleinere Unie. We moeten toe naar een Europa van verschillende snelheden. Naast elkaar bestaande kopgroepen van lidstaten die dieper willen samenwerken. Zoals de Schengen- en eurozone. Let wel, het gaat om kopgroepen, geen exclusieve clubs! Elk land moet kunnen aanhaken als het wil en de criteria vervult. De enige uitzondering is de interne markt, daarop kun je niet met verschillende regels werken. Maar voor een Europese defensie, Europese pensioenen en een Europees openbaar ministerie wel. Laten we daar niet langer wachten tot de laatste lidstaat over de streep is."

U profileert zich nu als Europees romanticus. In 2003 voerde u voluit campagne tegen het EU-lidmaatschap voor Malta. Waarom?

"Omdat ik dacht dat Malta verpletterd zou worden door de Brusselse bureaucratie. Ik vreesde voor verlies van onze banen en onafhankelijkheid. Daarom heb ik begrip voor de brexiteers, ik hanteerde destijds dezelfde argumenten. Het werd echter een 'ja'. Een jaar later werd ik verkozen voor het Europees Parlement. Ik sloot me niet aan bij een eurosceptische groep maar bij de Europese socialisten. Het was als een reis. Ik leerde dat kritisch zijn over de EU niet betekent dat je anti-Europees hoeft te zijn. Het is niet zwart of wit."

Was er een specifiek moment waarop u het EU-blauwe licht zag?

Lachend: "Ik was geen Saulus op weg naar Damascus! Ik zag dat mijn land helemaal niet kopje onder ging, dat de Maltezers geen last hadden van de Brusselse eenheidsworst. Wat ik niet had begrepen was dat voor veel Maltezers het EU-lidmaatschap de poort naar de buitenwereld was. Zij kozen voor een open samenleving, ik zat vast in een statistisch, bureaucratisch blikveld."

Hoe kon u dat destijds missen op een eiland?

"Soms zie je door de bomen het bos niet meer."

Het lijkt erop dat de EU uit een depressie klimt. Merkt u dat ook aan tafel bij de regeringsleiders?

"Zeker! Je voelt het. Zelfs collega's van je wie dat het minst verwacht, zeggen nu: we zijn te pessimistisch geweest. Het 'eureka-moment' was de verkiezing van Trump. Toen beseften de leiders: nu is het tijd voor de EU. De VS trekken zich terug, wij moeten meer zelf doen. Trumps presidentschap leidde tot een verenigd Europa. Zo zie je hoeveel in twaalf maanden kan veranderen. En ik ga dit feestje niet verpesten!"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234