Vrijdag 18/06/2021

interview

Ignaas Devisch: 'Ons leven hoeft helemaal niet in balans te zijn'

Rusteloosheid is van alle tijden, stelt Devisch vast. Hét enige antidotum is volgens hem mateloosheid: 'Doe minstens iéts waarin je je echt kunt verliezen.' Beeld Eric De Mildt
Rusteloosheid is van alle tijden, stelt Devisch vast. Hét enige antidotum is volgens hem mateloosheid: 'Doe minstens iéts waarin je je echt kunt verliezen.'Beeld Eric De Mildt

Tijdens de research voor zijn boek Rusteloosheid ontdekte de Gentse filosoof Ignaas Devisch (45) dat middeleeuwers het ook al druk-druk-druk hadden. Waarom doen wij daar dan zo moeilijk over?

In de strijd om het bestaan worden aan het prestatievermogen van het individu aanzienlijk hogere eisen gesteld (...) Tegelijkertijd (...) zijn de aanspraken op levensgenot in alle milieus toegenomen; een ongekende luxe is bepaalde lagen van de bevolking ten deel gevallen die daar vroeger onberoerd door bleven (...) De mateloze uitbreiding van het verkeer en de wereldomspannende netwerken van telegrafie en telefonie hebben de omstandigheden in het handelsverkeer totaal gewijzigd, alles gebeurt in haast en agitatie. De nacht wordt gebruikt om te reizen, de dag om zaken te doen. Zelfs 'ontspanningsreizen' plegen een aanslag op het zenuwstelsel. Grote politieke, industriële en financiële crises brengen veel ruimere kringen van de bevolking in beroering dan vroeger (...) Er is geen tijd voor ontspanning, slaap en rust. Het leven in de grote steden is steeds geraffineerder en rustelozer geworden.'

Die passage deed het hem. Ignaas Devisch, filosoof en ethicus aan de Universiteit Gent, schoot in de lach toen hij tijdens de research voor zijn nieuwe boek op deze passage stootte in een rede van de Duitse neuroloog Wilhelm Erb die hij in 1893 uitsprak met als titel 'Over de toegenomen nervositeit in onze tijd'.

Time is money

"Ik heb veel bijgeleerd over hoe druk-druk-druk zijn niet alleen van onze tijd is. Dit vond ik toch een van de mooiste passages. Vervang de woorden 'telegrafie' en 'telefonie' door 'iPhones' en 'apps' en het zou over vandaag kunnen gaan. En zo heb ik nog talloze teksten gevonden die schetsen hoe de mens al eeuwen worstelt met het te druk hebben en telkens probeert daaraan te ontsnappen. In de renaissance werd al beschreven hoe de rijken aan het stadsgewoel wilden ontsnappen in Toscaanse villa's op het platteland."

Waarom nog een boek over de drukte?
Ignaas Devisch: "Omdat ik me erger aan de massa's boeken die blijven steken in de analyse dat we het te druk hebben door het neoliberale systeem en de techniek. Ze stellen de verkeerde vraag en geven het verkeerde antwoord. Waarom sakkeren we over iets waarin we toch graag verder doen? Waarom leggen we die iPhones niet weg?

"Nooit eerder hadden West-Europeanen zo veel vrije tijd als nu, en toch stouwen we die vol met activiteiten. Waarom doen we dat? Waarom worden we onrustig van te veel nietsdoen? Dat zijn de onderliggende vragen die ik graag onder de loep wilde nemen."

Was uw eigen leven de aanleiding?
"Voor een stuk. Dankzij mijn vader ben ik als kind al op een dubbelheid gewezen waardoor we allemaal getekend zijn. Hij at altijd graag snel 'om daarna te kunnen rusten'. Een prachtige paradox die toont hoe ons streven naar rust deel is van onze drukdoenerij. Later in mijn leven is de interesse voor het thema gegroeid toen ik als academicus steeds meer vragen kreeg over hoe ik alles combineer en volhoud. Daar had ik nooit bij stilgestaan omdat ik mijn vak, de filosofie, erg graag bedrijf.

"Maar de verhalen over stress en burn-out bleven komen. Ik ben beginnen te graven en merkte dat veel analyses focussen op de versnelde economie en de technologie. Dat is niet onterecht. 'Time is money' is een wetmatigheid waaraan iedereen meer dan ooit onderhevig is en het blijkt erg moeilijk om de permanente stroom aan e-mails, targets en bliepende apparaten te negeren. Ik las in een Amerikaans boek dat sommige mensen 's nachts opstaan om hun mails te checken."

Dus toch de economie en de nieuwe techniek die ons opjagen?
"Dat is maar een deel van het verhaal. Natuurlijk doet digitale techniek iets met ons. Als je vlak voordat je gaat slapen je e-mails nog checkt, of op de sportschool een mailtje krijgt van je baas, voelt dat aan als 'het te druk hebben'. Wat ons daarin stoort, is niet het druk zijn zelf maar de fragmentatie van onze aandacht."

"En het probleem dat we altijd iets nieuws zoeken om de tijd te vullen, is al veel ouder. Rusteloze types die zichzelf voortdurend nieuwe doelen stellen, vind je al in de 14de eeuw. De 14de-eeuwse koopman Marco Datini schrijft al dat hij zich het ziekbed heeft ingewerkt, dat hij spijt heeft en dat hij zich dit keer écht voorneemt om niet meer zo hard te werken. Kennelijk zit het probleem dieper dan de beschikbaarheid van nieuwe techniek; het komt ergens anders uit voort."

Ingebakken rusteloosheid

Waaruit?
"Typisch aan onze tijd zijn de versnelling, die fragmentatie van onze aandacht, de secularisatie en de individualisering. De versnelling is al eeuwen aan de gang, maar vandaag moeten we nog harder in het economische winstmodel meedraaien om niets te verliezen. Daarom ervaren we onrust. Iedereen is elkaars concurrent."

"Maar als het meest problematisch beschouw ik het feit dat we niet inzien dat het verdwijnen van religie ons ook zo opjaagt. Omdat er nu geen hiernamaals meer is, moet alles in dit leven lukken, moeten we het maximaliseren. Religie zette in de vorige eeuwen nog een beetje een rem op de drang van de mens om steeds weer een nieuw verlangen op te zoeken en te bevredigen. Die rem is weg en dat is al veel langer dan vandaag zo."

"Dat mag niet voor niets zijn geweest. Daarom is minder gaan werken niet per se een oplossing tegen te veel stress, want het is zonneklaar dat we als we minder gaan werken, we onze vrije tijd zullen volproppen met allerhande activiteiten - van verloren groenten kweken tot salsa dansen of cursussen fotografie. Vrije tijd is nauwelijks nog echt vrij, je moet de 'juiste' dingen doen."

Terwijl we toch bevrijd zijn van goden en geboden?
"Ja, maar dat illustreert net dat onze klacht over het te druk hebben voortvloeit uit ingebakken rusteloosheid. En dat komt nu nog meer tot uiting, net omdat er geen geboden en blauwdrukken meer zijn en ook geen rem. De mogelijkheden vandaag om ons leven te maximaliseren en 'aan onszelf te werken', zijn eindeloos. Kiezen is een fulltimejob geworden."

"Maar als je voortdurend aan het kiezen bent en aan jezelf aan het werken bent, wordt dát weer een soort plicht. Kijk in vrouwenbladen. De manier waarop je tegenwoordig slaatjes moet maken, daar heb je zes handleidingen voor nodig! Ik ken mensen die 's ochtends smoothies maken volgens de nieuwste regels om te voorkomen dat ze 's middags een broodje moeten eten uit de kantine waar misschien 'iets verbodens' in zit."

"Ik heb ook eens vacatures en advertenties voor ontspanningsactiviteiten allerhande vergeleken. 'Ontplooi jezelf' en 'Ruimte voor zelfverbetering' komen in beide genres de hele tijd terug. Ook onze vrije tijd is een permanent streven geworden. Naar authenticiteit, naar de best mogelijke versie van jezelf."

Dat klinkt als de bekende 'ziekte van deze tijd' waarop steevast het devies 'Onthaast!' volgt.
"Ja, maar daar wil ik net tegenin gaan en geen oordeel vellen over rusteloos gedrag. We zijn nu eenmaal zo. Zolang we de vraag niet stellen of we wel willen tot rust komen, is elke oproep daartoe gedoemd te mislukken. De mens is niet ofwel overmatig druk ofwel helemaal zen maar zit in een spanningsboog gewrongen."

Ook het zoeken naar rust is een deel van de rusteloosheid.
"Rust en rusteloosheid zijn twee keerzijden van dezelfde medaille, namelijk die van mens-zijn. De Franse filosoof Blaise Pascal beschreef dat in de 17de eeuw al perfect toen hij schreef: 'Alle ellende van de mensen heeft maar één oorzaak: namelijk dat zij niet in staat zijn rustig in een kamer te blijven.' We zijn als mens inherent gedreven door verlangens en eens we rust hebben, willen we weer iets anders. En de industrie van de rust is zelf rusteloos. De ene week is de perfecte nieuwste kooktrend wat moét, de andere week is het het nieuwste dieet."

Ignaas Devisch: 'Dat we niet inzien dat het verdwijnen van religie ons zo opjaagt, vind ik hoogst problematisch.' Beeld Eric De Mildt
Ignaas Devisch: 'Dat we niet inzien dat het verdwijnen van religie ons zo opjaagt, vind ik hoogst problematisch.'Beeld Eric De Mildt

Nepoplossingen

Hoe raken we daarvan af?
"Niet. Nu zitten we op een piek, maar het fenomeen komt sinds de late middeleeuwen in concentrische cirkels die groter en groter worden telkens weer terug in onze maatschappij. De literatuur en de filosofie gaan er constant over: de rusteloosheid waar we geen weg mee weten en de rust die we amper verdragen. Dat heeft dan weer alles te maken met onze begrijpelijke angst dat we zelf geen betekenis kunnen geven aan ons leven. De 16de-eeuwse denker Coornhert schrijft het al: 'Als je nergens meer naar verlangt, kijk je uit op de dood.' We houden onszelf aan de gang, omdat we bang zijn te ontdekken dat het leven geen zin heeft."

"Het is bon ton om te zeggen: ik kan me uitstekend vervelen. Maar daar geloof ik niks van. We zijn er doodsbang voor. Op rust volgt altijd weer rusteloosheid want verveling en leegte maken ons nerveus. Ook dat is al eeuwen een thema. En, heel grappig, in de jaren 60 voorspelden magazines hét probleem van de 21ste eeuw: we zouden ons door de automatisering te pletter gaan vervelen. De realiteit is dat we al die technologie die ons tijd kan besparen, overmatig gebruiken. Omdat we mateloze wezens zijn."

"Inzicht hierin kan de illusie doorprikken dat er ooit een moment komt waarin de volledige rust komt. Dat wordt wel beloofd door de onthaastingsindustrie, maar het zou toch een mirakel zou zijn mocht een cursus mindfulness alles kunnen oplossen? Dan had iedereen die toch al gevolgd en waren we allemaal verlost van het gevoel het te druk te hebben?"

Vindt u de debatten over burn-outs dan schijndebatten?
"We moeten niet blind zijn voor maatschappelijke aspecten. Als je een gezin moet onderhouden met een wedde van 1.200 euro per maand in een repetitieve job, is het leven uitputtend. Ook tweeverdieners met kinderen zijn doodop. Maar 'burn-out' is ook een nieuwe categorie die veel te breed wordt toegepast en waarbij alleen aan symptoombestrijding wordt gedaan. Dan moeten mensen pillen slikken of in tien stappen leren met stress omgaan zodat ze er nadien 'weer tegen kunnen'. Dat is nog meer druk leggen."

"Artsen zouden mensen beter duidelijk maken dat ze het ideaal van zelfcontrole en alles volplannen en organiseren maar beter wat afbouwen. De hele tijd alles uit het leven willen halen, is dodelijk vermoeiend en we moeten aanvaarden dat worstelen en hectiek bij het leven horen."

U bent kwaad op de onthaastingsindustrie die dat ontkent?
"Ja, vooral omdat ze veel geld slaan uit hun nepoplossingen en het allemaal op een moraliserende toon verkopen. Je moet 'vertragen' en als je dat niet doet, ben je een ziek product van het kapitalisme. Het is een soort nieuwe religie die mensen misbruikt door hen illusies te verkopen."

"Dat wat zich aandient als compensatie, zo'n cursus mindfulness bijvoorbeeld, zit gevangen in dezelfde logica als wat het wil compenseren. Je moet jezelf altijd maar weer blijven verbeteren, zowel op je werk als thuis. Je moet 'in balans blijven', je moet de Mont Ventoux hebben beklommen. Zoals de Duitse filosoof Peter Sloterdijk zegt: 'West-Europa verandert in een gigantisch oefenkamp en de onthaastingsindustrie zit daar ook in vervat met de imperatief: 'Breng alles in balans!'' (zucht) Zo vermoeiend. Waarom is alleen een leven in balans een goed leven? Alles in balans duwen, kost heel veel inspanning en energie."

Pleidooi voor mateloosheid

Zoekt u dan zelf geen ontspanning als compensatie tegen de drukte?
"Ik sport. Maar ik besef dat de pauzes enkel een deel van het rusteloze geheel zijn en geen 'eindpunt' van gelukzalige zen. Daarna stromen de volgende activiteiten gewoon weer binnen. De academische ratrace zit in een economische wetmatigheid en ik probeer daar zo weinig mogelijk aan mee te doen. Ik doe mijn job omwille van de inhoud en limiteer de kwantiteit."

"In het begin van mijn carrière had ik eens in één jaar tien A1-publicaties. Behoorlijk straf. Commentaar van een collega: 'Volgend jaar beter.' Op dat moment heb ik beslist : 'Als het toch nooit genoeg is, dan doe ik alleen nog waar ik zin in heb.' Binnen marges, natuurlijk. Maar ik doe ook veel dingen niet. En haal ik daardoor sommige doelen niet, dan is dat maar zo. Of dan is er tegenkanting, maar ik weet dat ik moet bezig zijn met wat ik het liefst doe, ook al is dat dus een boek schrijven waarop in de academische wereld neergekeken wordt. Maar ik weet dat ik vooral moet doen waar ik zelf veel aan heb."

"Ik zie geregeld studenten met een burn-out en die gaan vooral ten onder aan het feit dat ze naast het studeren nog veel moeten doen. Maar sommigen doen vooral wat ze moeten doen van anderen, niet wat ze zelf graag doen. Daar krijg je pas een burn-out van. Vandaar dus mijn pleidooi voor mateloosheid. Doe minstens iéts waarin je je echt kunt verliezen, iets dat voor jou zinvol is. Zelf schrijf ik boeken en krantenstukken en doe ik aan sport. Dan maakt het weinig uit of je lange uren klopt. Ik schrijf mijn boeken 's nachts."

Waarom hebben we nood aan een pleidooi voor mateloosheid?
"Omdat er zonder rusteloosheid geen passie of creativiteit is. Ik pleit niet voor totaal loos gaan, maar zonder te ver gaan en passie raken we écht opgebrand. De mens drijft op verlangen en creativiteit, en die drive moeten we vooral vinden. Het is het mateloze wat de mens vooruit helpt. Newton en Einstein waren zeker niet perfect in balans. Wie iets zinvols kan doen en daar mateloos door is geboeid, is beschermd tegen de onrust. Wie een hogere positie aanvaardt omdat het nu eenmaal zo hoort maar zich daar niet in thuis voelt, rijdt zichzelf vast. Wie beslist om wat hij of zij minder graag doet te beperken en bewust te zoeken naar wat boeit, zal de rusteloosheid, die er altijd is, beter de baas kunnen."

"Ik werd in het secundair onderwijs zelf mateloos dom bevonden, hoewel ik voor Grieks altijd heel hoge punten haalde. Pas later ben ik filosofie beginnen te lezen en wist ik: 'Dit is het.' Hier word ik door opgezogen, hierin kan ik me verliezen. Dat raken we te veel kwijt, terwijl het cruciaal is voor de mens."

Mateloosheid klinkt niet positief.
(lacht) "Vooral mijn groene vrienden vrezen dat het mateloze groei zou betekenen. Of mateloos consumeren. Maar dat bedoel ik niet. Ik denk dat in die vrees voor een stuk de mislukking van het ecologisch gedachtegoed ligt. Dat draait altijd maar om trager, minder, inperken. Dat botst zo met de moderne geest en met de kern van de mens. Ik pleit zeker niet voor mateloos consumeren. Maar wel voor passie vinden."

Ignaas Devisch, Rusteloosheid. Pleidooi voor een mateloos leven, De Bezige Bij, 320 p., 19,90 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234